,Hoofdstuk 1 – Adverse Childhood Experiences (ACE’s) en trauma............................................5
1.1 ACE’s.................................................................................................................................5
1.2 Niet in de ACE-study, wel ACE’s........................................................................................5
1.3 ACE’s: hoe zit het in Nederland en Vlaanderen?..............................................................6
1.4 ACE’s: mogelijke gevolgen................................................................................................6
Hoofdstuk 2 – Kindermishandeling............................................................................................7
2.1 Waarom worden kinderen mishandeld?..........................................................................7
2.2 Welke ouders mishandelen hun kind?.............................................................................7
2.3 Seksueel misbruik.............................................................................................................7
2.4 KOPP- en KOV-kinderen....................................................................................................8
2.5 Verwaarlozing...................................................................................................................8
2.6 Emotionele mishandeling.................................................................................................8
2.7 Lichamelijke mishandeling...............................................................................................9
2.8 Bijzondere vormen van lichamelijke mishandeling..........................................................9
2.9 Online misbruik................................................................................................................9
2.10 Huiselijk geweld of partnergeweld.................................................................................9
2.11 (Vecht)scheiding...........................................................................................................10
2.12 Slot: de gevolgen van kindermishandeling...................................................................10
Hoofdstuk 3 – Wat zie je in de klas? Het herkennen van kindermishandeling........................11
3.1 Wat kun je doen in de klas? Kindermishandeling en andere ACE’s bespreekbaar maken
..............................................................................................................................................11
3.2 Armoede.........................................................................................................................11
3.3 Nieuwkomers: vluchtelingen, arbeidsmigranten en expats...........................................12
3.4 Racisme en discriminatie................................................................................................12
3.5 Coronapandemie............................................................................................................12
3.6 Ouder in de gevangenis..................................................................................................13
3.7 Zieke of overleden ouder...............................................................................................13
3.8 De vechtscheiding of complexe scheiding, ouderverstoting..........................................13
3.9 Pesten.............................................................................................................................14
3.10 Gender..........................................................................................................................14
3.11 Kinderen met een LVB of een ontwikkelingsachterstand.............................................14
, 3.12 Medische behandeling, ziekenhuisopname.................................................................15
3.13 Pleeg- en adoptiekinderen...........................................................................................15
Hoofdstuk 4 – Van ACE naar trauma: risico- en beschermende factoren................................16
4.1 Risicofactoren.................................................................................................................16
4.2 Beschermende factoren.................................................................................................16
Hoofdstuk 5 – Trauma..............................................................................................................17
5.1 Soorten trauma..............................................................................................................17
5.2 Hoe herken je trauma in de klas?...................................................................................17
5.3 Samenvattend: overzicht per leeftijdsgroep..................................................................18
Hoofdstuk 6 – De impact van trauma op brein en lichaam......................................................19
6.1 Trauma en brein.............................................................................................................19
6.2 Trauma en lichaam.........................................................................................................19
6.3 Trauma en leren..............................................................................................................19
Hoofdstuk 7 – Trauma en de ontwikkeling van het kind..........................................................20
7.1 Gaten in de ontwikkeling................................................................................................20
7.2 De onzichtbare koffer.....................................................................................................20
7.3 De cognitieve driehoek...................................................................................................21
Hoofdstuk 8 – Hechting en transgenerationeel trauma...........................................................22
8.1 Hechting.........................................................................................................................22
8.2 Trauma en cultuur..........................................................................................................22
8.3 Transgenerationeel trauma............................................................................................23
Hoofdstuk 9 – Traumasensitief onderwijs (traumasensitieve school).....................................24
9.1 De school als geheel: hoe word je een traumasensitieve school?.................................24
9.2 Wat maakt een school traumasensitief?........................................................................24
9.3 De school en andere systemen......................................................................................25
Hoofdstuk 10 – Een traumasensitieve klas: leerkrachthandelen.............................................26
10.1 De leerkracht: het belangrijkste instrument voor traumasensitief lesgeven...............26
10.2 De relatie leerkracht-leerling........................................................................................26
10.3 Doorbreek de traumacyclus.........................................................................................26
10.4 Secundair trauma: ook de leerkracht is een mens.......................................................27
Hoofdstuk 11 – Wat kun je doen in de klas?............................................................................28
11.1 Het nieuwe schooljaar..................................................................................................28
, 11.2 Aanpassingen van de basis...........................................................................................28
11.3 Op een traumasensitieve manier begrenzen...............................................................28
11.4 Wat werkt dan wel?.....................................................................................................29
11.5 Waarom een compliment voor probleemgedrag kan zorgen......................................29
11.6 Trauma en relaties in de klas........................................................................................29
11.7 SEL (Sociaal en Emotioneel Leren) als onderdeel van traumasensitief onderwijs.......30
11.8 ‘Ik werk traumasensitief, maar het helpt niet’.............................................................30
Hoofdstuk 12 – Veerkracht ontwikkelen..................................................................................31
12.1 Hulpbronnen................................................................................................................31
12.2 Copingvaardigheden aanleren.....................................................................................31
12.3 Lichamelijke opvoeding: sport en spel als veerkrachtversterker.................................31
12.4 Sociale relaties als veerkrachtversterker......................................................................32
12.5 Een team dat gelooft in verandering en positiviteit.....................................................32
12.6 Stressmanagement: emotieregulatie aanleren............................................................32
12.7 Psycho-educatie: ACE’s bespreekbaar maken in de klas..............................................32
12.8 Een veerkrachtig team..................................................................................................33
Hoofdstuk 13 – Schooltrauma..................................................................................................34
13.1 Het komt door het schoolsysteem...............................................................................34
13.2 Het komt door de leerkracht........................................................................................34
13.3 Het komt door isolatie..................................................................................................35
13.4 Thuiszitters...................................................................................................................35
13.5 Ouders en trauma........................................................................................................36
Hoofdstuk 14 – Mythes ontkracht............................................................................................37
14.1 Stellingen en tegenargumenten...................................................................................37
14.2 Het verhaal van Kwen...................................................................................................37
1.1 ACE’s.................................................................................................................................5
1.2 Niet in de ACE-study, wel ACE’s........................................................................................5
1.3 ACE’s: hoe zit het in Nederland en Vlaanderen?..............................................................6
1.4 ACE’s: mogelijke gevolgen................................................................................................6
Hoofdstuk 2 – Kindermishandeling............................................................................................7
2.1 Waarom worden kinderen mishandeld?..........................................................................7
2.2 Welke ouders mishandelen hun kind?.............................................................................7
2.3 Seksueel misbruik.............................................................................................................7
2.4 KOPP- en KOV-kinderen....................................................................................................8
2.5 Verwaarlozing...................................................................................................................8
2.6 Emotionele mishandeling.................................................................................................8
2.7 Lichamelijke mishandeling...............................................................................................9
2.8 Bijzondere vormen van lichamelijke mishandeling..........................................................9
2.9 Online misbruik................................................................................................................9
2.10 Huiselijk geweld of partnergeweld.................................................................................9
2.11 (Vecht)scheiding...........................................................................................................10
2.12 Slot: de gevolgen van kindermishandeling...................................................................10
Hoofdstuk 3 – Wat zie je in de klas? Het herkennen van kindermishandeling........................11
3.1 Wat kun je doen in de klas? Kindermishandeling en andere ACE’s bespreekbaar maken
..............................................................................................................................................11
3.2 Armoede.........................................................................................................................11
3.3 Nieuwkomers: vluchtelingen, arbeidsmigranten en expats...........................................12
3.4 Racisme en discriminatie................................................................................................12
3.5 Coronapandemie............................................................................................................12
3.6 Ouder in de gevangenis..................................................................................................13
3.7 Zieke of overleden ouder...............................................................................................13
3.8 De vechtscheiding of complexe scheiding, ouderverstoting..........................................13
3.9 Pesten.............................................................................................................................14
3.10 Gender..........................................................................................................................14
3.11 Kinderen met een LVB of een ontwikkelingsachterstand.............................................14
, 3.12 Medische behandeling, ziekenhuisopname.................................................................15
3.13 Pleeg- en adoptiekinderen...........................................................................................15
Hoofdstuk 4 – Van ACE naar trauma: risico- en beschermende factoren................................16
4.1 Risicofactoren.................................................................................................................16
4.2 Beschermende factoren.................................................................................................16
Hoofdstuk 5 – Trauma..............................................................................................................17
5.1 Soorten trauma..............................................................................................................17
5.2 Hoe herken je trauma in de klas?...................................................................................17
5.3 Samenvattend: overzicht per leeftijdsgroep..................................................................18
Hoofdstuk 6 – De impact van trauma op brein en lichaam......................................................19
6.1 Trauma en brein.............................................................................................................19
6.2 Trauma en lichaam.........................................................................................................19
6.3 Trauma en leren..............................................................................................................19
Hoofdstuk 7 – Trauma en de ontwikkeling van het kind..........................................................20
7.1 Gaten in de ontwikkeling................................................................................................20
7.2 De onzichtbare koffer.....................................................................................................20
7.3 De cognitieve driehoek...................................................................................................21
Hoofdstuk 8 – Hechting en transgenerationeel trauma...........................................................22
8.1 Hechting.........................................................................................................................22
8.2 Trauma en cultuur..........................................................................................................22
8.3 Transgenerationeel trauma............................................................................................23
Hoofdstuk 9 – Traumasensitief onderwijs (traumasensitieve school).....................................24
9.1 De school als geheel: hoe word je een traumasensitieve school?.................................24
9.2 Wat maakt een school traumasensitief?........................................................................24
9.3 De school en andere systemen......................................................................................25
Hoofdstuk 10 – Een traumasensitieve klas: leerkrachthandelen.............................................26
10.1 De leerkracht: het belangrijkste instrument voor traumasensitief lesgeven...............26
10.2 De relatie leerkracht-leerling........................................................................................26
10.3 Doorbreek de traumacyclus.........................................................................................26
10.4 Secundair trauma: ook de leerkracht is een mens.......................................................27
Hoofdstuk 11 – Wat kun je doen in de klas?............................................................................28
11.1 Het nieuwe schooljaar..................................................................................................28
, 11.2 Aanpassingen van de basis...........................................................................................28
11.3 Op een traumasensitieve manier begrenzen...............................................................28
11.4 Wat werkt dan wel?.....................................................................................................29
11.5 Waarom een compliment voor probleemgedrag kan zorgen......................................29
11.6 Trauma en relaties in de klas........................................................................................29
11.7 SEL (Sociaal en Emotioneel Leren) als onderdeel van traumasensitief onderwijs.......30
11.8 ‘Ik werk traumasensitief, maar het helpt niet’.............................................................30
Hoofdstuk 12 – Veerkracht ontwikkelen..................................................................................31
12.1 Hulpbronnen................................................................................................................31
12.2 Copingvaardigheden aanleren.....................................................................................31
12.3 Lichamelijke opvoeding: sport en spel als veerkrachtversterker.................................31
12.4 Sociale relaties als veerkrachtversterker......................................................................32
12.5 Een team dat gelooft in verandering en positiviteit.....................................................32
12.6 Stressmanagement: emotieregulatie aanleren............................................................32
12.7 Psycho-educatie: ACE’s bespreekbaar maken in de klas..............................................32
12.8 Een veerkrachtig team..................................................................................................33
Hoofdstuk 13 – Schooltrauma..................................................................................................34
13.1 Het komt door het schoolsysteem...............................................................................34
13.2 Het komt door de leerkracht........................................................................................34
13.3 Het komt door isolatie..................................................................................................35
13.4 Thuiszitters...................................................................................................................35
13.5 Ouders en trauma........................................................................................................36
Hoofdstuk 14 – Mythes ontkracht............................................................................................37
14.1 Stellingen en tegenargumenten...................................................................................37
14.2 Het verhaal van Kwen...................................................................................................37
