Verbintenissenrecht
Juni 2026
,Inhoudsopgave
DEEL 1: Contracten............................................................................................................................1
Inleiding..............................................................................................................................................1
§1 Definitie en analyse...................................................................................................................1
§2 Kenmerken................................................................................................................................2
Hoofdstuk 1: Begrip en soorten contracten........................................................................................9
1.1 Begripsbepaling........................................................................................................................9
1.2 Soorten contracten.................................................................................................................11
Hoofdstuk 2: Basisbeginselen van het contractenrecht....................................................................24
2.1 Historisch uitgangspunt: de wilsautonomie............................................................................24
2.2 De wilsautonomie gecorrigeerd (in 20 e + 21e eeuw)...............................................................26
2.3 De centrale rol van de rechter in het contractueel mechanisme............................................30
Hoofdstuk 3: Totstandkoming van het contract...............................................................................39
3.1 Totstandkoming dynamisch bekeken.....................................................................................39
3.2 Totstandkoming statisch bekken: de geldigheidsvereisten.....................................................49
3.3 De nieuwe nietigheidsleer......................................................................................................67
Hoofdstuk 4: Gevolgen van het contract tussen partijen.................................................................76
4.1 Contractuele aansprakelijkheid: uitgangspunten...................................................................76
4.2 De ontoerekenbare niet-nakoming.........................................................................................80
4.3 Toerekenbare niet-nakoming en sancties...............................................................................92
Hoofdstuk 5: De gevolgen van het contract jegens derden............................................................118
5.1 Beginselen............................................................................................................................118
5.2 Tegenwerpelijkheid van contracten......................................................................................125
5.3 De relativiteit van de interne gevolgen.................................................................................129
DEEL 2: Buitencontractuele aansprakelijkheid...............................................................................138
Hoofdstuk 1: De gronden van aansprakelijkheid: feiten die tot aansprakelijkheid leiden..............138
1.1 Inleidende begrippen............................................................................................................138
1.2 Persoonlijke aansprakelijkheid voor eigen daad...................................................................139
1.3 Kwalitatieve aansprakelijkheid.............................................................................................151
Hoofdstuk 2: Schade en schadeloosstelling....................................................................................169
2.1 Begrip schade.......................................................................................................................169
2.2 Voorwaarden........................................................................................................................169
2.3 Drie soorten schade..............................................................................................................171
, 2.4 Schadeloosstelling................................................................................................................171
Hoofdstuk 3: Oorzakelijk verband..................................................................................................173
3.1 Basisregels en correcties.......................................................................................................173
3.2 Pluraliteit van oorzaken........................................................................................................174
3.3 Causale onzekerheid – proportionele aansprakelijkheid......................................................175
Hoofdstuk 4: Aansprakelijkheidsregimes........................................................................................176
4.1 Begripsafbakening................................................................................................................176
4.2 Samenloop van contractuele en buitencontractuele aansprakelijkheid...............................178
4.3 Co-existentie van contractuele en buitencontractuele aansprakelijkheid............................179
DEEL 3: Algemeen regime van de verbintenis................................................................................183
Hoofdstuk 1: De modaliteiten van de verbintenis..........................................................................183
1.1 De voorwaardelijke verbintenis............................................................................................183
1.2 De verbintenis met tijdsbepaling..........................................................................................191
Hoofdstuk 2: Verbintenissen met pluraliteit van voorwerpen en van subjecten............................194
2.1 De verbintenis met pluraliteit van subjecten........................................................................194
2.2 Schema’s van het kernregime...............................................................................................202
Hoofdstuk 3: De overdracht van verbintenissen en van contracten...............................................204
3.1 Begripsbepaling....................................................................................................................204
3.2 Overdracht van schuldvorering of cessie..............................................................................205
3.3 Schuldoverdracht..................................................................................................................208
3.4 Contractoverdracht...............................................................................................................212
Hoofdstuk 4: De gewone grond van uitdoving: de betaling............................................................213
4.1 Inleidende begrippen............................................................................................................213
4.2 De eenvoudige betaling........................................................................................................214
4.3 De betaling met subrogatie..................................................................................................216
Hoofdstuk 5: De ongewone gronden van uitdoving.......................................................................218
5.1 Schuldvernieuwing of ‘novatio’............................................................................................218
5.2 Kwijtschelding van schuld.....................................................................................................220
5.3 Schuldvergelijking.................................................................................................................221
,DEEL 1: Contracten
Inleiding
§1 Definitie en analyse
Definitie
Art. 5.1. BW Verbintenis
Een verbintenis is een rechtsband op grond waarvan een schuldeiser van een schuldenaar, indien
nodig in rechte, de uitvoering van een prestatie mag eisen.
- Verbintenis = afdwingbaar (indien nodig)
- Minstens 2 personen noodzakelijk
Art. 5.2. BW Natuurlijke verbintenis
De natuurlijke verbintenis is een verbintenis waarvan de uitvoering niet kan worden
afgedwongen.
Restitutie is niet mogelijk voor een natuurlijke verbintenis die zonder vergissing of dwang werd
nagekomen.
De erkenning, zonder vergissing of dwang, van een natuurlijke verbintenis doet een verbintenis
ontstaan.
Analyse van de (vermogensrechtelijke of juridische) verbintenis
Schema 1: een verbintenis is een rechtsband
= rechtsband (schuldeiser – schuldenaar)
= tussen 2 of méér personen (minstens een SE en een SA)
= door de wet erkend (zie bronnen: art. 5.3 BW)
= ontstaan uit een menselijk handelen (rechtshandeling of ander menselijk gedrag) of uit de wet
o Rechtshandeling = rechtsgevolgen beogen
o Menselijk gedrag die niet bedoeld zijn om een verbintenis te doen ontstaan -> wet
beslist dat als je die fout begaat je gehouden bent om de schade te vergoeden
Zodat de SE jegens de SA aanspraken/eisen kan doen gelden
Die in geld waardeerbaar zijn (= bedrag op kunnen plakken)
Die juridisch en, zo nodig in rechte, afdwingbaar zijn
Schema 2: wederkerig contract doet minstens twee verbintenissen ontstaan, waarbij elke partij
tegelijk SE en SA is
= Wederkerige verbintenissen
= wederzijds én samenhangend (wanneer je ziet dat de andere niet presteert, dan kan je je
eigen prestatie on-hold zetten → krachtens de figuur enac: exceptio non adimpleti contractus)
Soms is elke partij SE én SA (wanneer er meerdere verbintenissen ontstaan tussen hen)
Bv. wederkerig contract, zoals koop
o Verkoper is SE van betalingsverbintenis
o Verkoper is SA van leveringsverbintenis
1
,§2 Kenmerken
Kenmerk 1: rechtsband tussen personen
Verbintenissen of persoonlijke rechten (of: vorderingsrechten) werden in het verleden in de doctrine
onderscheiden van de zakelijke rechten; onderscheid werd zowel op interne als op externe vlak
gesitueerd, maar wordt vandaag gerelativeerd:
a) Intern bekeken
- Verbintenis/persoonlijk recht = verhouding tussen personen
o SE heeft aanspraak op een gedraging/prestatie van SA
o Rechtsverhouding tussen minstens twee personen (kan zowel NP of RP zijn), waarbij
de ene t.o.v. de andere een vorderingsrecht verkrijgt en krachtens dat
vorderingsrecht kan de ene persoon aanspraak maken op een bepaalde gedraging
van de andere persoon (iets doen, niet doen, geven of garanderen)
- Zakelijk recht (lees art. 3.3 BW) = verhouding tussen een persoon en een goed/zaak (Art. 3.8,
§1 BW)
o Titularis/eigenaar heeft zeggenschap over een zaak/goed
o Eigendomsrecht – mede-eigendom – vruchtgebruik – erfpacht… (opsomming in art)
- Relativeer: want een persoonlijk recht kan onrechtstreeks ook betrekking hebben op een
goed (bv. huurder heeft ook relatie tot het goed: recht op rustig genot); een zakelijk recht
kan ook een rechtsband creëren tussen personen (bv. rechtsband tussen vruchtgebruiker en
blote eigenaar)
b) Extern bekeken
- = probleem van “derdenwerking” of “tegenwerpelijkheid”
o Moeten buitenstaanders rekening houden met een verbintenis of met een zakelijk
recht?
o Moet je uw gedrag afstemmen op het bestaan van een verbintenis en moet je u
anders gedragen als het een zakelijk recht betreft?
- Zakelijk recht = geldt erga omnes + limitatief opgesomd in art. 3.3 BW → moet door iedereen
geëerbiedigd worden (vaak mits publiciteit)
o Ja! -> gedrag aanpassen
o Alle buitenstaanders moeten eigendomsrecht erkennen
- Verbintenis = opsplitsing tussen aanspraken tussen SE & SA en haar bestaan als rechtsfeit in
het rechtsverkeer:
o (a) Aanspraken werken ‘relatief’: enkel SE kan afdwingen
Enkel SA is iets verschuldigd (derden kunnen zich niet moeien)
o (b) Bestaan als rechtsfeit is ‘tegenwerpelijk’ aan derden en kan door derden
ingeroepen worden (meestal zonder publiciteit)
Dus hier vergelijkbaar met zakelijk recht: derden moeten een verbintenis
respecteren als feit
Ook zo voor contracten (bv. Cass. 4 oktober 2010): het contract doet een
bepaalde rechtsband ontstaan en die kunnen derden niet negeren + ze
kunnen zich op het bestaan ervan beroepen
2
, Voorbeeld
A heeft alleenafnamecontract gesloten met B
B mag enkel die bieren verkopen (van A)
Kan C B aanspreken om haar bieren te verkopen, terwijl hij weet heeft dat B met A een contract
heeft?
Mag niet, want je kan een onrechtmatige daad plegen (niet handelen zoals normaal,
voorzichtig en redelijk persoon)
Contract respecteren!
Onwetend (je wist echt van niks) en je kan het aantonen -> vrijgesteld worden van
aansprakelijkheid
= derdemedeplichtigheid aan contractbreuk
Kenmerk 2: bronnen
Art. 5.3. BW Bronnen van verbintenissen en draagwijdte van de bepalingen
Verbintenissen ontstaan uit een rechtshandeling, uit een oneigenlijk contract, uit de
buitencontractuele aansprakelijkheid of uit de wet.
De bepalingen van dit boek zijn van aanvullend recht tenzij uit de tekst of de draagwijdte ervan
blijkt dat ze geheel of gedeeltelijk een karakter van dwingend recht of van openbare orde hebben.
- Art. 5.3, lid 1 BW somt de bronnen op en vult ze aan, want art. 1370 OBW was onduidelijk en
onvolledig (bv. niets over verbintenis uit eenzijdige Rh. of uit ongerechtvaardigde verrijking)
- De wet ‘erkent’ de bronnen van verbintenissen → zij geeft hoofdzakelijk
verbintenisscheppende kracht aan bepaalde gedragingen
- Draagwijdte van bepalingen over verbintenissen: Boek 5 bevat in principe aanvullend recht
o Partijen kunnen ervan afwijken, tenzij uit de wet blijkt dat ze geheel of gedeeltelijk
het karakter heeft van dwingend recht of openbare orde
Verbintenissen ontstaan dus uit:
1) Rechtshandelingen = menselijk gedrag dat rechtsgevolgen beoogt (wilsuiting waarbij één of
meer personen de bedoeling hebben om rechtsgevolgen te doen ontstaan; beoogde
rechtsgevolg is in dit geval het doen ontstaan van één of meerdere verbintenissen)
o Twee- of meerzijdige Rh. (art. 5.69 BW) (bv. contract AstraZeneca)
Beide partijen hebben wil geuit, consensus en zo rechtshandeling gesteld
Verschillende partijen moeten akkoord geven
o Eenzijdige Rh. (art. 5.125, lid 2 BW) (bv. belofte van gemeente aan kurk-artiest)
Bv. beloningsbelofte, aanbod (reclame)…
2) De wet = de wet, in het bijzonder als ze rechtsgevolgen verbindt aan menselijk gedrag dat die
gevolgen niet beoogt:
o Foutief handelen/nalaten (art. 6.5 BW), bv. stad Gent als schade uit advies/zaak Julie
Van Espen
3
Juni 2026
,Inhoudsopgave
DEEL 1: Contracten............................................................................................................................1
Inleiding..............................................................................................................................................1
§1 Definitie en analyse...................................................................................................................1
§2 Kenmerken................................................................................................................................2
Hoofdstuk 1: Begrip en soorten contracten........................................................................................9
1.1 Begripsbepaling........................................................................................................................9
1.2 Soorten contracten.................................................................................................................11
Hoofdstuk 2: Basisbeginselen van het contractenrecht....................................................................24
2.1 Historisch uitgangspunt: de wilsautonomie............................................................................24
2.2 De wilsautonomie gecorrigeerd (in 20 e + 21e eeuw)...............................................................26
2.3 De centrale rol van de rechter in het contractueel mechanisme............................................30
Hoofdstuk 3: Totstandkoming van het contract...............................................................................39
3.1 Totstandkoming dynamisch bekeken.....................................................................................39
3.2 Totstandkoming statisch bekken: de geldigheidsvereisten.....................................................49
3.3 De nieuwe nietigheidsleer......................................................................................................67
Hoofdstuk 4: Gevolgen van het contract tussen partijen.................................................................76
4.1 Contractuele aansprakelijkheid: uitgangspunten...................................................................76
4.2 De ontoerekenbare niet-nakoming.........................................................................................80
4.3 Toerekenbare niet-nakoming en sancties...............................................................................92
Hoofdstuk 5: De gevolgen van het contract jegens derden............................................................118
5.1 Beginselen............................................................................................................................118
5.2 Tegenwerpelijkheid van contracten......................................................................................125
5.3 De relativiteit van de interne gevolgen.................................................................................129
DEEL 2: Buitencontractuele aansprakelijkheid...............................................................................138
Hoofdstuk 1: De gronden van aansprakelijkheid: feiten die tot aansprakelijkheid leiden..............138
1.1 Inleidende begrippen............................................................................................................138
1.2 Persoonlijke aansprakelijkheid voor eigen daad...................................................................139
1.3 Kwalitatieve aansprakelijkheid.............................................................................................151
Hoofdstuk 2: Schade en schadeloosstelling....................................................................................169
2.1 Begrip schade.......................................................................................................................169
2.2 Voorwaarden........................................................................................................................169
2.3 Drie soorten schade..............................................................................................................171
, 2.4 Schadeloosstelling................................................................................................................171
Hoofdstuk 3: Oorzakelijk verband..................................................................................................173
3.1 Basisregels en correcties.......................................................................................................173
3.2 Pluraliteit van oorzaken........................................................................................................174
3.3 Causale onzekerheid – proportionele aansprakelijkheid......................................................175
Hoofdstuk 4: Aansprakelijkheidsregimes........................................................................................176
4.1 Begripsafbakening................................................................................................................176
4.2 Samenloop van contractuele en buitencontractuele aansprakelijkheid...............................178
4.3 Co-existentie van contractuele en buitencontractuele aansprakelijkheid............................179
DEEL 3: Algemeen regime van de verbintenis................................................................................183
Hoofdstuk 1: De modaliteiten van de verbintenis..........................................................................183
1.1 De voorwaardelijke verbintenis............................................................................................183
1.2 De verbintenis met tijdsbepaling..........................................................................................191
Hoofdstuk 2: Verbintenissen met pluraliteit van voorwerpen en van subjecten............................194
2.1 De verbintenis met pluraliteit van subjecten........................................................................194
2.2 Schema’s van het kernregime...............................................................................................202
Hoofdstuk 3: De overdracht van verbintenissen en van contracten...............................................204
3.1 Begripsbepaling....................................................................................................................204
3.2 Overdracht van schuldvorering of cessie..............................................................................205
3.3 Schuldoverdracht..................................................................................................................208
3.4 Contractoverdracht...............................................................................................................212
Hoofdstuk 4: De gewone grond van uitdoving: de betaling............................................................213
4.1 Inleidende begrippen............................................................................................................213
4.2 De eenvoudige betaling........................................................................................................214
4.3 De betaling met subrogatie..................................................................................................216
Hoofdstuk 5: De ongewone gronden van uitdoving.......................................................................218
5.1 Schuldvernieuwing of ‘novatio’............................................................................................218
5.2 Kwijtschelding van schuld.....................................................................................................220
5.3 Schuldvergelijking.................................................................................................................221
,DEEL 1: Contracten
Inleiding
§1 Definitie en analyse
Definitie
Art. 5.1. BW Verbintenis
Een verbintenis is een rechtsband op grond waarvan een schuldeiser van een schuldenaar, indien
nodig in rechte, de uitvoering van een prestatie mag eisen.
- Verbintenis = afdwingbaar (indien nodig)
- Minstens 2 personen noodzakelijk
Art. 5.2. BW Natuurlijke verbintenis
De natuurlijke verbintenis is een verbintenis waarvan de uitvoering niet kan worden
afgedwongen.
Restitutie is niet mogelijk voor een natuurlijke verbintenis die zonder vergissing of dwang werd
nagekomen.
De erkenning, zonder vergissing of dwang, van een natuurlijke verbintenis doet een verbintenis
ontstaan.
Analyse van de (vermogensrechtelijke of juridische) verbintenis
Schema 1: een verbintenis is een rechtsband
= rechtsband (schuldeiser – schuldenaar)
= tussen 2 of méér personen (minstens een SE en een SA)
= door de wet erkend (zie bronnen: art. 5.3 BW)
= ontstaan uit een menselijk handelen (rechtshandeling of ander menselijk gedrag) of uit de wet
o Rechtshandeling = rechtsgevolgen beogen
o Menselijk gedrag die niet bedoeld zijn om een verbintenis te doen ontstaan -> wet
beslist dat als je die fout begaat je gehouden bent om de schade te vergoeden
Zodat de SE jegens de SA aanspraken/eisen kan doen gelden
Die in geld waardeerbaar zijn (= bedrag op kunnen plakken)
Die juridisch en, zo nodig in rechte, afdwingbaar zijn
Schema 2: wederkerig contract doet minstens twee verbintenissen ontstaan, waarbij elke partij
tegelijk SE en SA is
= Wederkerige verbintenissen
= wederzijds én samenhangend (wanneer je ziet dat de andere niet presteert, dan kan je je
eigen prestatie on-hold zetten → krachtens de figuur enac: exceptio non adimpleti contractus)
Soms is elke partij SE én SA (wanneer er meerdere verbintenissen ontstaan tussen hen)
Bv. wederkerig contract, zoals koop
o Verkoper is SE van betalingsverbintenis
o Verkoper is SA van leveringsverbintenis
1
,§2 Kenmerken
Kenmerk 1: rechtsband tussen personen
Verbintenissen of persoonlijke rechten (of: vorderingsrechten) werden in het verleden in de doctrine
onderscheiden van de zakelijke rechten; onderscheid werd zowel op interne als op externe vlak
gesitueerd, maar wordt vandaag gerelativeerd:
a) Intern bekeken
- Verbintenis/persoonlijk recht = verhouding tussen personen
o SE heeft aanspraak op een gedraging/prestatie van SA
o Rechtsverhouding tussen minstens twee personen (kan zowel NP of RP zijn), waarbij
de ene t.o.v. de andere een vorderingsrecht verkrijgt en krachtens dat
vorderingsrecht kan de ene persoon aanspraak maken op een bepaalde gedraging
van de andere persoon (iets doen, niet doen, geven of garanderen)
- Zakelijk recht (lees art. 3.3 BW) = verhouding tussen een persoon en een goed/zaak (Art. 3.8,
§1 BW)
o Titularis/eigenaar heeft zeggenschap over een zaak/goed
o Eigendomsrecht – mede-eigendom – vruchtgebruik – erfpacht… (opsomming in art)
- Relativeer: want een persoonlijk recht kan onrechtstreeks ook betrekking hebben op een
goed (bv. huurder heeft ook relatie tot het goed: recht op rustig genot); een zakelijk recht
kan ook een rechtsband creëren tussen personen (bv. rechtsband tussen vruchtgebruiker en
blote eigenaar)
b) Extern bekeken
- = probleem van “derdenwerking” of “tegenwerpelijkheid”
o Moeten buitenstaanders rekening houden met een verbintenis of met een zakelijk
recht?
o Moet je uw gedrag afstemmen op het bestaan van een verbintenis en moet je u
anders gedragen als het een zakelijk recht betreft?
- Zakelijk recht = geldt erga omnes + limitatief opgesomd in art. 3.3 BW → moet door iedereen
geëerbiedigd worden (vaak mits publiciteit)
o Ja! -> gedrag aanpassen
o Alle buitenstaanders moeten eigendomsrecht erkennen
- Verbintenis = opsplitsing tussen aanspraken tussen SE & SA en haar bestaan als rechtsfeit in
het rechtsverkeer:
o (a) Aanspraken werken ‘relatief’: enkel SE kan afdwingen
Enkel SA is iets verschuldigd (derden kunnen zich niet moeien)
o (b) Bestaan als rechtsfeit is ‘tegenwerpelijk’ aan derden en kan door derden
ingeroepen worden (meestal zonder publiciteit)
Dus hier vergelijkbaar met zakelijk recht: derden moeten een verbintenis
respecteren als feit
Ook zo voor contracten (bv. Cass. 4 oktober 2010): het contract doet een
bepaalde rechtsband ontstaan en die kunnen derden niet negeren + ze
kunnen zich op het bestaan ervan beroepen
2
, Voorbeeld
A heeft alleenafnamecontract gesloten met B
B mag enkel die bieren verkopen (van A)
Kan C B aanspreken om haar bieren te verkopen, terwijl hij weet heeft dat B met A een contract
heeft?
Mag niet, want je kan een onrechtmatige daad plegen (niet handelen zoals normaal,
voorzichtig en redelijk persoon)
Contract respecteren!
Onwetend (je wist echt van niks) en je kan het aantonen -> vrijgesteld worden van
aansprakelijkheid
= derdemedeplichtigheid aan contractbreuk
Kenmerk 2: bronnen
Art. 5.3. BW Bronnen van verbintenissen en draagwijdte van de bepalingen
Verbintenissen ontstaan uit een rechtshandeling, uit een oneigenlijk contract, uit de
buitencontractuele aansprakelijkheid of uit de wet.
De bepalingen van dit boek zijn van aanvullend recht tenzij uit de tekst of de draagwijdte ervan
blijkt dat ze geheel of gedeeltelijk een karakter van dwingend recht of van openbare orde hebben.
- Art. 5.3, lid 1 BW somt de bronnen op en vult ze aan, want art. 1370 OBW was onduidelijk en
onvolledig (bv. niets over verbintenis uit eenzijdige Rh. of uit ongerechtvaardigde verrijking)
- De wet ‘erkent’ de bronnen van verbintenissen → zij geeft hoofdzakelijk
verbintenisscheppende kracht aan bepaalde gedragingen
- Draagwijdte van bepalingen over verbintenissen: Boek 5 bevat in principe aanvullend recht
o Partijen kunnen ervan afwijken, tenzij uit de wet blijkt dat ze geheel of gedeeltelijk
het karakter heeft van dwingend recht of openbare orde
Verbintenissen ontstaan dus uit:
1) Rechtshandelingen = menselijk gedrag dat rechtsgevolgen beoogt (wilsuiting waarbij één of
meer personen de bedoeling hebben om rechtsgevolgen te doen ontstaan; beoogde
rechtsgevolg is in dit geval het doen ontstaan van één of meerdere verbintenissen)
o Twee- of meerzijdige Rh. (art. 5.69 BW) (bv. contract AstraZeneca)
Beide partijen hebben wil geuit, consensus en zo rechtshandeling gesteld
Verschillende partijen moeten akkoord geven
o Eenzijdige Rh. (art. 5.125, lid 2 BW) (bv. belofte van gemeente aan kurk-artiest)
Bv. beloningsbelofte, aanbod (reclame)…
2) De wet = de wet, in het bijzonder als ze rechtsgevolgen verbindt aan menselijk gedrag dat die
gevolgen niet beoogt:
o Foutief handelen/nalaten (art. 6.5 BW), bv. stad Gent als schade uit advies/zaak Julie
Van Espen
3
