SAMENVATTING STAATSRECHT
DEEL 1: KRACHTLIJNEN
Volgens staatsrecht is recht…
Rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via sancties
afdwingbare normen die dienen tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de
samenleving.
Taak van het recht:
Creëert orde: niet het recht van sterkste, maar de sterkte van het recht. Mensen zijn
geneigd om regels te creëren om een eerlijke samenleving te creëren.
Vertoont onderlinge samenhang. Systeem met een eigen begrippenkader,
onderliggende basiswaarden (zekere mate van gelijkheid en billijkheid)
Kan worden afgedwongen door de overheid ≠ moraal (als dwingend voor mezelf maar
niet afdwingbaar door overheid), godsdienstige regels, afspraken binnen
familieverband
Recht ~ maatschappij in constante cyclus. Recht probeert de maatschappij te sturen,
maar de maatschappij heeft ook invloed/greep op het recht
o bv. Klimaat: maatschappij sturen in richting waarin klimaatcrisis wordt opgelost
o Bv. Steekvlamwetgeving: wetgeving als onmiddellijke reactie op iets uit de
maatschappij
Belangrijkste onderscheid Summa divisio: Publiekrecht - Privaatrecht
Privaatrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen particuliere
(rechts)personen.
Publiekrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen overheid en particuliere
(rechts)personen en overheden onderling.
o Staatsrecht is een rechtstak van het publiekrecht.
Onderscheid is niet altijd duidelijk.
Andere rechtstakken: bestuursrecht, belastingrecht, mensenrechtenrecht, strafrecht, recht
van de lokale besturen, delen van het omgevingsrecht, van het sociaal recht …
Staatsrecht is het recht dat betrekking heeft op de rol en structuur van de organen van de
staat, de instelling en functionering ervan, hun bevoegdheden, hun verhouding tot elkaar en
die tot de burgers.
Synoniemen: constitutioneel recht grondwettelijk recht.
Kernboodschap van het staatsrecht:
België is een (grondwettelijke) meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa
3 delen in de zin: Belgie + democratische rechtsstaat + meergelaagde staat in Europa
,1. DE BELGISCHE STAAT
Een staat is in publiekrechtelijke zin een land: een afgebakend territorium met een overheid
die gezag uitoefent over een bevolking. (Privaatrechtelijk betekent “staat” bv. burgerlijke
staat, maar dat is hier niet relevant.)
1.1 HET ONTSTAAN VAN STATEN
Een staat is in publiekrechtelijke zin een land: een afgebakend territorium met een overheid
die gezag uitoefent over een bevolking. (Privaatrechtelijk betekent “staat” bv. burgerlijke
staat, maar dat is hier niet relevant.)
Hoe ontstaan staten men onderscheidt oorspronkelijk en afgeleid ontstaan.
Oorspronkelijk ontstaan: vroeger kon een staat ontstaan door ongeclaimd gebied in bezit te
nemen (terra nullius) (“dit land is nu van mij”). Vandaag is dat niet meer mogelijk: elk stuk
grond behoort tot een bestaande staat.
Afgeleid ontstaan: wijzigingen aan bestaande staten.
Dekolonisatie: voormalige kolonies worden onafhankelijk (bv. Congo).
Secessie: een deel van een staat scheidt zich af (bv. Catalonië wil zich afscheuren van
Spanje).
Dismembratio: een staat valt uiteen in meerdere nieuwe staten (bv. Tsjechoslowakije
→ Tsjechië en Slowakije).
Fusie: twee onafhankelijke staten smelten samen (bv. West- en Oost-Duitsland →
Duitsland).
Het ontstaan van een staat is juridisch belangrijk, maar ook een fundamenteel politiek proces.
1.1 HET ONTSTAAN VAN BELGIE
België is ontstaan via secessie van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.
Congres van Wenen (1814) en Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815):
Na de nederlaag van Napoleon kwamen Pruisen, Oostenrijk, het Verenigd Koninkrijk en
Rusland samen op het Congres van Wenen. Hun doel: Frankrijk in toom houden door
bufferstaten te creëren.
Het bestaande Nederland werd vergroot met de Zuidelijke Nederlanden (later België) en
Luxemburg.
Zo ontstond in 1815 het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, met koning Willem I en een
eigen grondwet.
Al snel was er onvrede in de Zuidelijke provincies de spanningen liepen snel op door:
Economische tegenstellingen: noorden = handelsgericht, zuiden = industrie.
Politieke ondervertegenwoordiging van het zuiden.
Autoritair bestuur van Willem I.
Inmenging in de Kerk (vooral onderwijs).
Beknotting van persvrijheid.
Taalconflict: Willem I wilde het Nederlands opleggen; hogere klasse in het zuiden sprak
vooral Frans.
,Katholieken en liberalen sloten een monsterverbond om zich tegen Willem I te verzetten. Ze
eisten meer grondrechten en meer inspraak.
Een opvoering van een opera in 1830 (ter gelegenheid van Willems verjaardag) werkte als
katalysator. Er volgden rellen en uiteindelijk een gewapend conflict.
Op 4 oktober 1830 riep het Voorlopig Bewind de onafhankelijkheid uit.
Er werden verkiezingen georganiseerd voor een Nationaal Congres, dat een nieuwe
grondwet opstelde. Die grondwet was zeer vooruitstrevend voor haar tijd en bevatte veel
waarborgen als reactie op de negatieve ervaringen met Willem I (bv. sterk vertrouwen in het
parlement en veel grondrechten).
Nederland erkende België uiteindelijk in het Verdrag van Londen (1839).
1.2 BELGIE ALS STAAT
In het internationaal publiekrecht is een “staat” een rechtssubject (houder van rechten en
plichten) (art. 1 Verdrag van Montevideo van 26 december 1933 inzake de rechten en
plichten van staten).
Een politieke afscheuring maakt een entiteit nog geen staat. Er zijn vier klassieke juridische
voorwaarden:
1.2.1 BELGIE HEEFT EEN PERMANENTE BEVOLKING
Elke staat oefent op een duurzame wijze gezag uit over een groep van personen
Een min of meer stabiele groep mensen die zich verbonden voelt met de staat.
In België (1 januari 2025): 11.825.551 inwoners. Dit aantal fluctueert.
1.2.2 BELGIË HEEFT EEN AFGEBAKEND GRONDGEBIED
Elke staat moet gezag uitoefenen over een afgebakend territoriaal gebied.
Vastgelegd voor België in het Verdrag van Maastricht (1843).
Grenzen moeten relatief stabiel zijn, maar kunnen wijzigen via formele wet (met
parlementaire instemming). (Art. 7 Gw.) Ook afstand, ruil of toevoeging van grondgebied
kan alleen krachtens een wet (art. 167, §1, derde lid, Gw.)
Voorbeeld: grenscorrectie met Nederland door rechtgetrokken rivier.
Overgrote deel van oceanen behoren niet tot het territorium van een staat.
1.2.3 BELGIË HEEFT EEN EFFECTIEVE OVERHEID
Elke staat moet beschikken over een effectieve overheid.
Gezagsorgaan dat wetten kan maken en uitvoeren, recht kan spreken en veiligheid kan
garanderen,...
Tijdelijke onderbrekingen van het effectief gezag betekenen op zich niet dat de kwalificatie
van staat opnieuw verloren gaat.
In België: federale overheid, deelstatelijke overheden (Vlaamse overheid), lokale overheden
(stad Gent).
, 1.2.4 BELGIË IS ONAFHANKELIJK
De staat moet zich zelfstandig kunnen gedragen in het internationaal rechtsverkeer
(verdragen sluiten, diplomatie, VN-lidmaatschap…).
België beschikt over diplomatieke diensten die de Staat vertegenwoordigen in de hele wereld.
Het feit dat deelstaten in België, in bepaalde mate, ook verdragen kunnen sluiten, betekent
bijvoorbeeld niet dat ze onafhankelijk zijn. Dat gezag ontlenen ze aan de Belgische Gw., niet
aan het feit dat ze zelf een subject van internationaal recht zijn.
1.2.5 BELGIË IS ERKEND
Extra: 5de voorwaarde
Dit is geen constitutieve/juridische maar een declaratieve voorwaarde (er is reeds voldaan
aan de andere 4 voorwaarden): andere staten erkennen het bestaan van de nieuwe staat.
Men erkent staten, niet regeringen.
België: erkenning liet even op zich wachten. De grote landen erkenden België snel maar
Nederland weigerde de erkenning. Pas in het verdrag van Londen in 1839 erkende Nederland
België als staat. Dan pas werden de grenzen vastgelegd.
1.3 GEVOLGEN VAN DE KWALIFICATIE ALS STAAT
Het feit dat Belgie een staat is, heeft nationaal- en internationaalrechtelijke gevolgen.
1.3.1 BELGIË BESCHIKT OVER RECHTSPERSOONLIJKHEID
Elke staat beschkt over een rechtspersoonlijkheid.
België is een rechtspersoon.
Extern (optreden tegenover andere staten): kan verdragen sluiten, voor internationale
rechtbanken verschijnen, aansprakelijk worden gesteld.
Intern (optreden binnen de staat): kan belastingen heffen en aansprakelijk worden gesteld
voor fouten van wetgevende, uitvoerende of rechterlijke macht.
1.3.2 BELGIË GENIET OVER SOEVEREINITEIT
België is soeverein.
Extern: België is eens soeverein land en staat op gelijke voet (juridisch gezien) met alle
andere landen ter wereld. Geen staat mag zomaar Belgische grenzen schenden.
Gelijkheid
Non-interventie: België moet kunnen functioneren zonder gewapend geweld of bepaalde
andere vormen van dwang te moeten ondergaan van andere staten.
De soevereiniteit van elke staat is een van de belangrijkste hoekstenen van de internationale
rechtsorde art. 2.1 HVN
Intern: België bepaalt zelf zijn rechtsorde (bv. monarchie of republiek, inrichting parlement,
burgerlijk recht).
Nuancering:
DEEL 1: KRACHTLIJNEN
Volgens staatsrecht is recht…
Rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via sancties
afdwingbare normen die dienen tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de
samenleving.
Taak van het recht:
Creëert orde: niet het recht van sterkste, maar de sterkte van het recht. Mensen zijn
geneigd om regels te creëren om een eerlijke samenleving te creëren.
Vertoont onderlinge samenhang. Systeem met een eigen begrippenkader,
onderliggende basiswaarden (zekere mate van gelijkheid en billijkheid)
Kan worden afgedwongen door de overheid ≠ moraal (als dwingend voor mezelf maar
niet afdwingbaar door overheid), godsdienstige regels, afspraken binnen
familieverband
Recht ~ maatschappij in constante cyclus. Recht probeert de maatschappij te sturen,
maar de maatschappij heeft ook invloed/greep op het recht
o bv. Klimaat: maatschappij sturen in richting waarin klimaatcrisis wordt opgelost
o Bv. Steekvlamwetgeving: wetgeving als onmiddellijke reactie op iets uit de
maatschappij
Belangrijkste onderscheid Summa divisio: Publiekrecht - Privaatrecht
Privaatrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen particuliere
(rechts)personen.
Publiekrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen overheid en particuliere
(rechts)personen en overheden onderling.
o Staatsrecht is een rechtstak van het publiekrecht.
Onderscheid is niet altijd duidelijk.
Andere rechtstakken: bestuursrecht, belastingrecht, mensenrechtenrecht, strafrecht, recht
van de lokale besturen, delen van het omgevingsrecht, van het sociaal recht …
Staatsrecht is het recht dat betrekking heeft op de rol en structuur van de organen van de
staat, de instelling en functionering ervan, hun bevoegdheden, hun verhouding tot elkaar en
die tot de burgers.
Synoniemen: constitutioneel recht grondwettelijk recht.
Kernboodschap van het staatsrecht:
België is een (grondwettelijke) meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa
3 delen in de zin: Belgie + democratische rechtsstaat + meergelaagde staat in Europa
,1. DE BELGISCHE STAAT
Een staat is in publiekrechtelijke zin een land: een afgebakend territorium met een overheid
die gezag uitoefent over een bevolking. (Privaatrechtelijk betekent “staat” bv. burgerlijke
staat, maar dat is hier niet relevant.)
1.1 HET ONTSTAAN VAN STATEN
Een staat is in publiekrechtelijke zin een land: een afgebakend territorium met een overheid
die gezag uitoefent over een bevolking. (Privaatrechtelijk betekent “staat” bv. burgerlijke
staat, maar dat is hier niet relevant.)
Hoe ontstaan staten men onderscheidt oorspronkelijk en afgeleid ontstaan.
Oorspronkelijk ontstaan: vroeger kon een staat ontstaan door ongeclaimd gebied in bezit te
nemen (terra nullius) (“dit land is nu van mij”). Vandaag is dat niet meer mogelijk: elk stuk
grond behoort tot een bestaande staat.
Afgeleid ontstaan: wijzigingen aan bestaande staten.
Dekolonisatie: voormalige kolonies worden onafhankelijk (bv. Congo).
Secessie: een deel van een staat scheidt zich af (bv. Catalonië wil zich afscheuren van
Spanje).
Dismembratio: een staat valt uiteen in meerdere nieuwe staten (bv. Tsjechoslowakije
→ Tsjechië en Slowakije).
Fusie: twee onafhankelijke staten smelten samen (bv. West- en Oost-Duitsland →
Duitsland).
Het ontstaan van een staat is juridisch belangrijk, maar ook een fundamenteel politiek proces.
1.1 HET ONTSTAAN VAN BELGIE
België is ontstaan via secessie van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.
Congres van Wenen (1814) en Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815):
Na de nederlaag van Napoleon kwamen Pruisen, Oostenrijk, het Verenigd Koninkrijk en
Rusland samen op het Congres van Wenen. Hun doel: Frankrijk in toom houden door
bufferstaten te creëren.
Het bestaande Nederland werd vergroot met de Zuidelijke Nederlanden (later België) en
Luxemburg.
Zo ontstond in 1815 het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, met koning Willem I en een
eigen grondwet.
Al snel was er onvrede in de Zuidelijke provincies de spanningen liepen snel op door:
Economische tegenstellingen: noorden = handelsgericht, zuiden = industrie.
Politieke ondervertegenwoordiging van het zuiden.
Autoritair bestuur van Willem I.
Inmenging in de Kerk (vooral onderwijs).
Beknotting van persvrijheid.
Taalconflict: Willem I wilde het Nederlands opleggen; hogere klasse in het zuiden sprak
vooral Frans.
,Katholieken en liberalen sloten een monsterverbond om zich tegen Willem I te verzetten. Ze
eisten meer grondrechten en meer inspraak.
Een opvoering van een opera in 1830 (ter gelegenheid van Willems verjaardag) werkte als
katalysator. Er volgden rellen en uiteindelijk een gewapend conflict.
Op 4 oktober 1830 riep het Voorlopig Bewind de onafhankelijkheid uit.
Er werden verkiezingen georganiseerd voor een Nationaal Congres, dat een nieuwe
grondwet opstelde. Die grondwet was zeer vooruitstrevend voor haar tijd en bevatte veel
waarborgen als reactie op de negatieve ervaringen met Willem I (bv. sterk vertrouwen in het
parlement en veel grondrechten).
Nederland erkende België uiteindelijk in het Verdrag van Londen (1839).
1.2 BELGIE ALS STAAT
In het internationaal publiekrecht is een “staat” een rechtssubject (houder van rechten en
plichten) (art. 1 Verdrag van Montevideo van 26 december 1933 inzake de rechten en
plichten van staten).
Een politieke afscheuring maakt een entiteit nog geen staat. Er zijn vier klassieke juridische
voorwaarden:
1.2.1 BELGIE HEEFT EEN PERMANENTE BEVOLKING
Elke staat oefent op een duurzame wijze gezag uit over een groep van personen
Een min of meer stabiele groep mensen die zich verbonden voelt met de staat.
In België (1 januari 2025): 11.825.551 inwoners. Dit aantal fluctueert.
1.2.2 BELGIË HEEFT EEN AFGEBAKEND GRONDGEBIED
Elke staat moet gezag uitoefenen over een afgebakend territoriaal gebied.
Vastgelegd voor België in het Verdrag van Maastricht (1843).
Grenzen moeten relatief stabiel zijn, maar kunnen wijzigen via formele wet (met
parlementaire instemming). (Art. 7 Gw.) Ook afstand, ruil of toevoeging van grondgebied
kan alleen krachtens een wet (art. 167, §1, derde lid, Gw.)
Voorbeeld: grenscorrectie met Nederland door rechtgetrokken rivier.
Overgrote deel van oceanen behoren niet tot het territorium van een staat.
1.2.3 BELGIË HEEFT EEN EFFECTIEVE OVERHEID
Elke staat moet beschikken over een effectieve overheid.
Gezagsorgaan dat wetten kan maken en uitvoeren, recht kan spreken en veiligheid kan
garanderen,...
Tijdelijke onderbrekingen van het effectief gezag betekenen op zich niet dat de kwalificatie
van staat opnieuw verloren gaat.
In België: federale overheid, deelstatelijke overheden (Vlaamse overheid), lokale overheden
(stad Gent).
, 1.2.4 BELGIË IS ONAFHANKELIJK
De staat moet zich zelfstandig kunnen gedragen in het internationaal rechtsverkeer
(verdragen sluiten, diplomatie, VN-lidmaatschap…).
België beschikt over diplomatieke diensten die de Staat vertegenwoordigen in de hele wereld.
Het feit dat deelstaten in België, in bepaalde mate, ook verdragen kunnen sluiten, betekent
bijvoorbeeld niet dat ze onafhankelijk zijn. Dat gezag ontlenen ze aan de Belgische Gw., niet
aan het feit dat ze zelf een subject van internationaal recht zijn.
1.2.5 BELGIË IS ERKEND
Extra: 5de voorwaarde
Dit is geen constitutieve/juridische maar een declaratieve voorwaarde (er is reeds voldaan
aan de andere 4 voorwaarden): andere staten erkennen het bestaan van de nieuwe staat.
Men erkent staten, niet regeringen.
België: erkenning liet even op zich wachten. De grote landen erkenden België snel maar
Nederland weigerde de erkenning. Pas in het verdrag van Londen in 1839 erkende Nederland
België als staat. Dan pas werden de grenzen vastgelegd.
1.3 GEVOLGEN VAN DE KWALIFICATIE ALS STAAT
Het feit dat Belgie een staat is, heeft nationaal- en internationaalrechtelijke gevolgen.
1.3.1 BELGIË BESCHIKT OVER RECHTSPERSOONLIJKHEID
Elke staat beschkt over een rechtspersoonlijkheid.
België is een rechtspersoon.
Extern (optreden tegenover andere staten): kan verdragen sluiten, voor internationale
rechtbanken verschijnen, aansprakelijk worden gesteld.
Intern (optreden binnen de staat): kan belastingen heffen en aansprakelijk worden gesteld
voor fouten van wetgevende, uitvoerende of rechterlijke macht.
1.3.2 BELGIË GENIET OVER SOEVEREINITEIT
België is soeverein.
Extern: België is eens soeverein land en staat op gelijke voet (juridisch gezien) met alle
andere landen ter wereld. Geen staat mag zomaar Belgische grenzen schenden.
Gelijkheid
Non-interventie: België moet kunnen functioneren zonder gewapend geweld of bepaalde
andere vormen van dwang te moeten ondergaan van andere staten.
De soevereiniteit van elke staat is een van de belangrijkste hoekstenen van de internationale
rechtsorde art. 2.1 HVN
Intern: België bepaalt zelf zijn rechtsorde (bv. monarchie of republiek, inrichting parlement,
burgerlijk recht).
Nuancering:
