Overzicht van de Beeldende
Kunsten: 1789 tot heden
Samenvatting | Prof. Marjan Sterckx | 2025-2026
,2
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: Neoclassicisme (1770 – 1830) ................................................................................................................. 9
1.1. Inleiding: een nieuwe moraal met de oudheid als voorbeeld ......................................................................... 9
1.1.1. Een nieuwe moraal: het rococo-classicisme (2de helft 18de eeuw) v. J.B. Greuze (1725 – 1805) ........... 9
1.1.2. De Oudheid als voorbeeld: J.J. Winckelmann (1717 – 68) en het ‘archeologisch classicisme’ ............ 11
1.2. Jacques-Louis David (1748 – 1825): de eeuwige opportunist ....................................................................... 13
1.2.1. Zijn belangrijkste leerling: J.A.D. Ingres (1780 – 1867) ......................................................................... 17
1.2.2. Zijn leerlingen: J.G. Drouais, A.L Girodet, J. Paelinck en J.D Odevaere,................................................ 19
1.3. Beeldhouwkunst in het Neoclassicisme: Canova, Thorvaldsen en Houdon .................................................. 21
HOOFDSTUK 2: Romantiek – Oriëntalisme, Mediëvalisme en het Landschap ............................................................... 23
2.1. De Pre-Romantiek: Engeland en Spanje ........................................................................................................ 23
2.1.1. Engeland als voedingsbodem: Henry Fuseli (1741 – 1825) en William Blake (1757 – 1827) ............... 23
2.1.2. Spanje: Francisco Goya (1746 – 1828): de ‘duistere’ tegenhanger v. J.L. David .................................. 27
2.2. De Romantiek in Frankrijk ............................................................................................................................. 29
2.2.1. Antoine-Jean Gros (Frankrijk, 1771 – 1835) ......................................................................................... 29
2.2.2. Théodore Géricault (Frankrijk, 1791 – 1824) ........................................................................................ 29
2.2.3. Eugène Delacroix (Frankrijk, 1799 – 1863) en het Salon v. 1824 ......................................................... 31
2.2.4. Romantiek in de beeldhouwkunst: François Rude en Auguste Préault................................................ 31
2.3. De Romantiek in België.................................................................................................................................. 33
2.3.1. Gustaaf Wappers (België, 1803 – 74) ................................................................................................... 33
2.3.2. Antoine Wiertz (België, 1806 – 65) ....................................................................................................... 33
2.4. Het Verre Oosten en (betere) tijden? Oriëntalisme en Mediëvalisme ......................................................... 35
2.4.1. Oriëntalisme en ‘the Western Gaze’..................................................................................................... 35
2.4.2. Mediëvalisme: de Duitse ‘Nazareners’, ‘Biedermeier’ en Franse ‘Troubadours’ ................................. 37
2.5. De Landschapschilderkunst en de fascinatie met de Natuur ........................................................................ 39
2.5.1. Het sublieme landschap: C. Wolf, T. Cole, J.M.W. Turner, Ph.O. Runge, Friedrich en Schinkel ........... 39
2.5.2. Het pittoreske landschap: William Gilpin ............................................................................................. 43
2.5.3. Het topografische landschap: John Constable...................................................................................... 43
2.5.4. De School v. Barbizon (1830 – 70): Camille Corot en Charles François Daubigny ................................ 45
HOOFDSTUK 3: Tussen Romantiek en Impressionisme .................................................................................................. 47
3.1. The Pre-Raphaelite Brotherhood (PRB; 1848 – 53 en 1870 – 90) ................................................................. 47
3.1.1. William Holman Hunt (1827 – 1910) .................................................................................................... 47
3.1.2. Dante Gabriel Rossetti (1828 – 82) ....................................................................................................... 49
3.1.3. John Everett Millais (1829 – 96) ........................................................................................................... 49
3.1.4. Ford Madox Brown (1821 – 93): sociaal geëngageerd realisme en de verheerlijking v. arbeid........... 49
3.2. Estheticisme of ‘Aesthetic Movement’ (1865 – 1900): L’art pour l’art ......................................................... 51
3.2.1. James Abbott McNeill Whistler (1834 – 1903) ..................................................................................... 51
3.2.2. Edward Burn-Jones (1833 – 98) ............................................................................................................ 53
3
, 3.2.3. Aubrey Beardsley (1872 – 98) ............................................................................................................... 53
3.3. Realisme (1840 – 80): aanklacht tegen sociale wantoestanden ................................................................... 55
3.3.1. Gustave Courbet (1819 – 77): ‘La vérité, toute la vérité, rien que la vérité!’ ....................................... 57
3.3.2. Jean-François Millet (1814 – 75) ........................................................................................................... 59
3.3.3. Internationaal Realisme en miserabilisme: Duitsland, Engeland en België.......................................... 61
3.4. Naturalisme (1875 – 95): Lepage (1848 – 84), Breton (1827 – 1906) en Bouveret (1852 – 1929) ............... 63
3.5. Academisme of ‘salonkunst’: de Biedermeier en les Pompiers ..................................................................... 65
HOOFDSTUK 4: Observatie v/d Natuur: de intrede v/h Impressionisme ....................................................................... 67
4.1. Pre-impressionisme, Pleinairisme en de aanloop naar het impressionisme ................................................ 67
4.1.1. Édouard Manet (1832 – 83) .................................................................................................................. 69
4.1.2. De Pleinairisten (1850 – 60): Eugène Boudin (1824 – 98), Claude Monet en Edouard Manet ............ 71
4.2. Impressionisme (1870 – 86): van nieuwe schildertechniek tot volwaardige stroming ................................. 73
4.2.1. De eerste Impressionistische tentoonstelling (1874): algemene kenmerken en thematiek ............... 73
4.2.2. Claude Monet (1840 – 1926): het spel v. licht en kleur ........................................................................ 75
4.2.3. Gustave Caillebotte (1848 – 94): realisme binnen e. impressionistische thematiek ........................... 75
4.2.4. Mary Cassatt (1844 – 1926): vrouwen in de moderne publieke ruimte .............................................. 75
4.2.5. Edgar Degas (1834 – 1917): de atypische impressionist ...................................................................... 77
4.2.6. Pierre-Auguste Renoir (1841 – 1919): de feestelijke kant v/h moderne leven .................................... 77
4.2.7. Alfred Sisley (1839 – 99), Camille Pissarro (1830 – 1903) en Berthe Morisot (1841 – 95) ................... 77
4.3. Post-impressionisme (1886 – 1905) .............................................................................................................. 79
4.3.1. Neo-impressionisme (1886 – 1891): George Seurat (1859 – 91) en Paul Signac (1863 – 1935) .......... 81
4.3.2. Luminisme (1890 – 30s): Émile Claus (1849 – 1924) en Albert Baertsoen (1866 – 1922) .................... 83
4.3.3. Paul Cézanne (1839 – 1906): de ‘constructieve toets’ en de structurele analyse v/d vorm ................ 85
4.3.4. Vincent van Gogh (1853 – 90): expressieve kleur en emotie ............................................................... 87
HOOFDSTUK 5: Tendensen naar Diepgang en Spiritualiteit ........................................................................................... 89
5.1. Synthetisme (ca. 1886 – 1900) ...................................................................................................................... 89
5.1.1. Paul Gauguin (1848 – 1903) en de Bretoense Pont-Aven-school (1888 – 91) ..................................... 89
5.1.2. Émile Bernard (1868 – 1941) ................................................................................................................ 91
5.2. Cloisonnisme (1888 – begin 20ste eeuw)........................................................................................................ 91
5.3. Symbolisme (ca. 1885 – 1900) ....................................................................................................................... 93
5.3.1. Het symbolisme in Frankrijk: G. Moreau, O. Redon, P. de Chavannes, Les Nabis en A. Rodin ............ 95
5.3.2. Het symbolisme in Zwitserland en Noorwegen: F. Hodler, A. Böcklin en E. Munch ............................ 99
5.3.3. Het symbolisme in België: F. Khnopff, J. Ensor, F. Rops en J. Delville ................................................ 101
5.3.4. Het symbolisme in Vlaanderen: de Eerste Latemse School (1899 – 1914) ........................................ 103
HOOFDSTUK 6: Van Spirituele Verbeelding naar Radicale Vormvernieuwing ............................................................. 105
6.1. Art Nouveau (1890 – 1914) ......................................................................................................................... 105
6.1.1. De affichekunst: Henri de Toulouse-Lautrec (1864 – 1901) en de Congostijl (vanaf 1895) ............... 107
6.2. Secessionisme (ca. 1890 – 1910) ................................................................................................................. 109
4
, 6.2.1. De Wiener Sezession (1897 – 1905) .................................................................................................... 109
6.2.2. Gustave Klimt (1862 – 1918)............................................................................................................... 111
6.3. Fauvisme (1905 – 7): optimistisch en rijk kleurpalet in een vervlakte ruimte ............................................ 113
6.3.1. Henri Matisse (1869 – 1954) ............................................................................................................... 113
6.3.2. André Derain (1880 – 1954)................................................................................................................ 115
6.3.3. Maurice de Vlaminck (1876 – 1958) en Kees Van Dongen (1877 – 1968) .......................................... 115
6.3.4. Rik Wouters (1882 – 1916) en het Brabantse Fauvisme..................................................................... 115
6.4. Expressionisme (1905 – 20): de angst komt tot uitdrukking ....................................................................... 117
6.4.1. Käthe Kollwitz (1867 – 1945): eerste voorloper ................................................................................. 117
6.4.2. Paula Modersohn-Becker (1876 – 1907): tweede voorloper ............................................................. 117
6.4.3. De proto-avant-gardisten (1905 – 15): Die Brücke (1905 – 13, Dresden) .......................................... 119
6.4.4. De proto-avant-gardisten (1905 – 15): Der Blaue Reiter (1912 – 14, München) ............................... 121
6.4.5. Het Weens expressionisme: Oskar Kokoschka (1886 – 1980) en Egon Schiele (1890 – 1918)........... 123
6.4.6. Het Vlaams expressionisme: de Tweede Latemse School (1905 – eind jaren ’20)............................. 123
6.5. Kubisme (ca. 1908 – 15) .............................................................................................................................. 125
6.5.1. De rol v/d ‘niet-grondleggers’: het manifest Du Cubisme (1912) en de beeldhouwkunst ................. 125
6.5.2. Het Geometrisch Kubisme (ca. 1907 – 9): Georges Braque (1882 – 1963) ........................................ 127
6.5.3. Het Analytisch Kubisme (ca. 1910 – 12): Picasso, Braque, Juan Gris en Albert Gleizes ..................... 127
6.5.4. Het Synthetisch Kubisme (ca. 1912 – 14/18) ...................................................................................... 127
6.5.5. Het Orfisch Kubisme: Robert Delaunay (1885 – 1941) en Sonia Delaunay-Terk (1885 – 1979)......... 129
HOOFDSTUK 7: Historische avant-gardes I (ca. 1910 – 30)........................................................................................... 131
7.1. Futurisme (ca. 1909 – 16; 1930): snelheid, kracht en utopische expressie ................................................ 133
7.1.1. Filippo Tommaso Marinetti (1876 – 1944): ‘de agressieve beweging, de oorvijg en de vuistslag’ .... 133
7.1.2. Umberto Boccioni (1882 – 1916): de verheerlijking v. oorlog en geweld .......................................... 135
7.1.3. Andere futuristen: G. Balla (1871 – 1958), G. Severini (1883 – 1966) en L. Russolo (1885 –1947) ... 135
7.2. Dadaïsme (1916 – 24): de anti-stijl v/d destructie en ontregeling .............................................................. 137
7.2.1. Dadaïsme in Zürich: klankgedichten, toeval, experimenteel en absurd............................................. 137
7.2.2. Dadaïsme in Berlijn: fotomontage en politieke-maatschappijkritische kunst .................................... 139
7.2.3. Dadaïsme in Parijs: Marcel Duchamps (1887 – 1968) readymades en conceptuele kunst ................ 139
7.3. Surrealisme (ca. 1922 – 40): schilderkunst, beeldhouwkunst en fotografie ............................................... 141
7.3.1. Surrealisme in de schilderkunst: A. Masson, Miró, M. Ernst, G. D. Chirico, S. Dalí en R. Magritte .... 141
7.3.2. Surrealisme in de fotografie en beeldenkunst: Man Ray en Meret Oppenheim ............................... 145
HOOFDSTUK 8: Historische avant-gardes II (ca. 1917 – 30) ......................................................................................... 147
8.1. De Stijl (1917 – 31)....................................................................................................................................... 147
8.1.1. Piet Mondriaan (1872 – 1944) ............................................................................................................ 149
8.1.2. Theo van Doesburg (1883 – 1931) ...................................................................................................... 151
8.1.3. ‘Nieuwe beelding’ van De Stijl: G. Vantongerloo, C. van Eesteren en G. Rietveld ............................. 153
8.2. Suprematisme met Kazimir Malevich (1878 – 1935) .................................................................................. 155
5
, 8.3. Constructivisme (1917 – 30) ........................................................................................................................ 159
8.3.1. Vladimir Tatlin (1885 – 1953).............................................................................................................. 161
8.3.2. El Lissitzky (1890 – 1941) .................................................................................................................... 163
8.3.3. László Moholy-Nagy (1895 – 1946) ..................................................................................................... 165
8.3.4. Andere constructivisten: A. Rodchenko, V. Stepanova en L. Popova ................................................. 165
HOOFDSTUK 9: Naoorlogs Modernisme (1940 – 70) .................................................................................................... 167
9.1. Het Europese naoorlogs Modernisme: de ‘lyrische abstractie’ in de jaren ’40 en ‘50 ............................... 167
9.2.1. De retour à l’ordre in de jaren ’30 en de heropstanding v/d abstracte kunsten ................................ 167
9.2.2. CoBrA (1948 – 1951): een houding v. radicale openheid en spontaniteit.......................................... 169
9.2. Het Amerikaans abstract expressionisme (1940 – 55) ................................................................................ 171
9.3.1. Action of ‘gesture’ painting ................................................................................................................ 173
9.3.2. Colorfield painting............................................................................................................................... 175
9.3.3. Kritische receptie en kunsttheoretisch kader: H. Rosenberg en C. Greenberg .................................. 177
9.3. Pop-Art (1955 – 70) ..................................................................................................................................... 179
9.3.4. Britse Pop-Art: de Independant Group (ca. 1952 – 55)....................................................................... 179
9.3.5. Amerikaanse Pop-Art: ......................................................................................................................... 179
9.3.6. Europese Pop-Art: het Nouveau Réalisme en de Global Pop ............................................................. 183
9.4. Minimal Art of Minimalisme (hoogtepunt: 1965 – 70) ............................................................................... 185
HOOFDSTUK 10: Laatmodernisme (ca. 1965 – 80) ....................................................................................................... 187
10.1. Post-minimalisme (1967 – 80) ................................................................................................................ 187
10.2. Land-art, earth works en environmental art (ca. 1960 – 70) .................................................................. 189
10.3. Concept-art of conceptuele kunst (late jaren ’60 – ‘70) ......................................................................... 191
10.4. Fluxus, happening, performance en body-art ......................................................................................... 195
10.4.1. Fluxus (1961 – 78) ............................................................................................................................... 195
10.4.2. De Happening en de erfenis v. Pollock ............................................................................................... 195
10.4.3. De Body Art (jaren ’60 – ’70) ............................................................................................................... 197
10.5. Arte Povera (Italië, late jaren ’60 – ‘70) .................................................................................................. 199
HOOFDSTUK 11: Hedendaagse kunst (1980 – 2010) .................................................................................................... 201
11.1. Postmodernisme ..................................................................................................................................... 201
11.2. Photographic Turn: appropriatie en fotografie in de Postmoderne Kunst ............................................. 205
11.3. Cinematic Turn, Archival Turn en Relationele Esthetiek ......................................................................... 209
6
,7
,8
,HOOFDSTUK 1: Neoclassicisme (1770 – 1830)
1.1. Inleiding: een nieuwe moraal met de oudheid als voorbeeld
De term ‘neoclassicisme’ is in feite e. postfactum-benaming die pas in de late 19de eeuw werd gegeven aan kunst uit de periode
ca. 1770 – 1830. Kunstenaars uit die tijd zagen zichzelf dus niet bewust als beoefenaars v. die stijl, maar vooral als tegenhangers
v. wat eraan vooraf ging, nl. de Rococo. Leg uit.
▪ Reactie op de Rococo? Ja, deze laatste toonde zich door haar lichtvoetige, speelse en vaak erotische kunst. De werken
uit die de vroege 18de eeuw zijn dan ook vooral decoratief, sensueel, voluptueus en vleselijk v. aard. Het gaat vaak om
echte interieurtaferelen, bedoeld voor privéruimtes zoals boudoirs (‘la petite chambre’).
o Madame de Pompadour (1721 – 64) en haar ‘Louis XV-stijl’? Ja, de officiële maîtresse v. Lod. XV (1715 – 74) was
e. belangrijke opdrachtgeefster v. schrijvers, decorateurs en kunstenaars.1 Bovendien had ze e. grote invloed op
de inrichting v/h hof, waar in haar privévertrekken invloedrijke bijeenkomsten plaatsvonden met
verlichtingsdenkers als Voltaire (1694 – 1778) en Diderot (1713 – 84).
De uitwassen v/d Rococo brachten sommigen ertoe om terug te grijpen op de oudheid, al kende dit ook e. lange traditie: in eerdere
eeuwen zagen we immers ook al enkele heroplevingen v/d KO, zoals tijdens de renaissance, de barok en het classicisme zelf!
1.1.1. Een nieuwe moraal: het rococo-classicisme (2de helft 18de eeuw) v. J.B. Greuze (1725 – 1805)
In de 2de helft v/d 18de eeuw klonk er steeds meer kritiek op de rococo. Een v/d belangrijkste stemmen hierin was die v. La Font
de Saint-Yenne (1688 – 1771). Hij riep in z’n Réflexions (1747) schilders op om te stoppen met wat hij beschouwde als ‘onzin’, nl.
de petite manière, die frivole en triviale schilderijtjes die zo kenmerkend waren voor de vroege 18 de eeuw.
▪ Versmelting v/h Verlichtingsdenken2 en de schilderkunst: kunstenaars moesten voortaan nobele thema’s schilderen die
aansloten bij de idealen en deugden v/d Verlichting (cf. heldendaden, menslievendheid en generositeit). Sober- en
helderheid, morele ernst moesten centraal staan.
o Denis Diderots en Jean d’Alemberts Encyclopédie (1851): kunst mag niet langer beoordeeld worden op
esthetische kwaliteiten (rococo gedegradeerd), maar op haar ethische en didactische waarde (idem Rousseau).
Kunst moest opvoeden en deugden voorstellen: vaderlandsliefde, heldendom verheerlijken en soberheid.
Toch zouden kunstenaars, zoals altijd, niet plots volledig breken met traditie: het ‘rococo-classicisme’ bleef dus nog even
dominant: hist. bewustzijn versterken en nieuwe verlichte onderwerpen passeerden de bühne via gerichte opdrachten.3 Pas op
het einde v/d 18de eeuw kwam hier écht verandering in…
▪ Jean Baptiste Greuze (1725 – 1805) en z’n (historie)schilderkunst was hierin e. overgangsfiguur. Inhoudelijk draaide die
rond nieuwe, moraliserende thema’s – nl. de exempla virtutis zoals familiebanden, barmhartigheid (cf. Weldoenster,
1775, MSK, Lyon), ouderliefde en huwelijkstrouw – met thema’s uit de KO als eigentijdse GE (ook genretaferelen).
o Stijl? Meestal op klein formaat (toch zekere monumentaliteit!), maar met e. soberder kleurenpalet v.
(grijs)bruine en aardse tinten (i.t.t. lichte pasteltinten v/d rococo). Toch blijkt duidelijk z’n overgangsfase door
z’n vaak theatrale en sentimentele poses (cf. Septimius Severus en Caracella (1769, Louvre) toont z’n
verwantschap met Poussins De Dood v. Germanicus, 1627) .
▪ … invloed v/h barok-Classicisme v. Poussin? Ja, z’n achtergronden zijn sober en bevatten vaak
monumentale architectuur (als illusionistische wand bij theatervoorstellingen). Daarbij is de compositie
helder, met e. zogenaamde ‘friesopstelling’ waarbij alle figuren duidelijk zichtbaar zijn. Net als bij
Poussin worden theatrale gebaren gebruikt om e. betekenisvol en cruciaal moment te benadrukken.
Uiteindelijk was dit soort kunst echter niet erg succesvol voor hem, waardoor hij zich niet verder in deze richting ontwikkelde en
voornamelijk actief bleef als genreschilder.
1 In François Bouchers (1703 – 70) Het toilet van Venus (1751, New York, MET) wordt de Pompadour voorgesteld als Venus, met rond haar
liefdessymbolen als Cupido en duiven. Dit is Rococo op z’n best. Het was echter niet vanzelfsprekend om als vrouw zo vereeuwigd te worden,
en al zeker niet naakt. In Madame de Pompadour (1756, Alte Pinakothek, München) draagt ze wel kleren met rondom haar boeken en e. spiegel,
hetgeen het beeld versterkt v/e gecultiveerde en getalenteerde vrouw.
2 Korte herhaling? Volgens de Verlichting moest al het menselijk handelen worden beheerst door de rede en het gezond verstand, en niet langer
door bijgeloof, traditie en autoriteit v/d oude orde (AR).
3 Het schilderij Louis Lagrenée sr, Fabricius Luscinus weigert Pyrrhus’ giften (1777, Louvre) probeert bv. te beantwoorden aan de vraag naar e.
nieuw soort kunst, maar slaagt daar niet volledig in. Inhoudelijk is er wel vernieuwing: het onderwerp grijpt terug op de klassieke oudheid en
benadrukt heldenmoed. Vormelijk blijven wel rococoelementen aanwezig: het overvloedige naakt, gebruik v. pastelkleuren en zekere malsheid.
9
, 10
Kunsten: 1789 tot heden
Samenvatting | Prof. Marjan Sterckx | 2025-2026
,2
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: Neoclassicisme (1770 – 1830) ................................................................................................................. 9
1.1. Inleiding: een nieuwe moraal met de oudheid als voorbeeld ......................................................................... 9
1.1.1. Een nieuwe moraal: het rococo-classicisme (2de helft 18de eeuw) v. J.B. Greuze (1725 – 1805) ........... 9
1.1.2. De Oudheid als voorbeeld: J.J. Winckelmann (1717 – 68) en het ‘archeologisch classicisme’ ............ 11
1.2. Jacques-Louis David (1748 – 1825): de eeuwige opportunist ....................................................................... 13
1.2.1. Zijn belangrijkste leerling: J.A.D. Ingres (1780 – 1867) ......................................................................... 17
1.2.2. Zijn leerlingen: J.G. Drouais, A.L Girodet, J. Paelinck en J.D Odevaere,................................................ 19
1.3. Beeldhouwkunst in het Neoclassicisme: Canova, Thorvaldsen en Houdon .................................................. 21
HOOFDSTUK 2: Romantiek – Oriëntalisme, Mediëvalisme en het Landschap ............................................................... 23
2.1. De Pre-Romantiek: Engeland en Spanje ........................................................................................................ 23
2.1.1. Engeland als voedingsbodem: Henry Fuseli (1741 – 1825) en William Blake (1757 – 1827) ............... 23
2.1.2. Spanje: Francisco Goya (1746 – 1828): de ‘duistere’ tegenhanger v. J.L. David .................................. 27
2.2. De Romantiek in Frankrijk ............................................................................................................................. 29
2.2.1. Antoine-Jean Gros (Frankrijk, 1771 – 1835) ......................................................................................... 29
2.2.2. Théodore Géricault (Frankrijk, 1791 – 1824) ........................................................................................ 29
2.2.3. Eugène Delacroix (Frankrijk, 1799 – 1863) en het Salon v. 1824 ......................................................... 31
2.2.4. Romantiek in de beeldhouwkunst: François Rude en Auguste Préault................................................ 31
2.3. De Romantiek in België.................................................................................................................................. 33
2.3.1. Gustaaf Wappers (België, 1803 – 74) ................................................................................................... 33
2.3.2. Antoine Wiertz (België, 1806 – 65) ....................................................................................................... 33
2.4. Het Verre Oosten en (betere) tijden? Oriëntalisme en Mediëvalisme ......................................................... 35
2.4.1. Oriëntalisme en ‘the Western Gaze’..................................................................................................... 35
2.4.2. Mediëvalisme: de Duitse ‘Nazareners’, ‘Biedermeier’ en Franse ‘Troubadours’ ................................. 37
2.5. De Landschapschilderkunst en de fascinatie met de Natuur ........................................................................ 39
2.5.1. Het sublieme landschap: C. Wolf, T. Cole, J.M.W. Turner, Ph.O. Runge, Friedrich en Schinkel ........... 39
2.5.2. Het pittoreske landschap: William Gilpin ............................................................................................. 43
2.5.3. Het topografische landschap: John Constable...................................................................................... 43
2.5.4. De School v. Barbizon (1830 – 70): Camille Corot en Charles François Daubigny ................................ 45
HOOFDSTUK 3: Tussen Romantiek en Impressionisme .................................................................................................. 47
3.1. The Pre-Raphaelite Brotherhood (PRB; 1848 – 53 en 1870 – 90) ................................................................. 47
3.1.1. William Holman Hunt (1827 – 1910) .................................................................................................... 47
3.1.2. Dante Gabriel Rossetti (1828 – 82) ....................................................................................................... 49
3.1.3. John Everett Millais (1829 – 96) ........................................................................................................... 49
3.1.4. Ford Madox Brown (1821 – 93): sociaal geëngageerd realisme en de verheerlijking v. arbeid........... 49
3.2. Estheticisme of ‘Aesthetic Movement’ (1865 – 1900): L’art pour l’art ......................................................... 51
3.2.1. James Abbott McNeill Whistler (1834 – 1903) ..................................................................................... 51
3.2.2. Edward Burn-Jones (1833 – 98) ............................................................................................................ 53
3
, 3.2.3. Aubrey Beardsley (1872 – 98) ............................................................................................................... 53
3.3. Realisme (1840 – 80): aanklacht tegen sociale wantoestanden ................................................................... 55
3.3.1. Gustave Courbet (1819 – 77): ‘La vérité, toute la vérité, rien que la vérité!’ ....................................... 57
3.3.2. Jean-François Millet (1814 – 75) ........................................................................................................... 59
3.3.3. Internationaal Realisme en miserabilisme: Duitsland, Engeland en België.......................................... 61
3.4. Naturalisme (1875 – 95): Lepage (1848 – 84), Breton (1827 – 1906) en Bouveret (1852 – 1929) ............... 63
3.5. Academisme of ‘salonkunst’: de Biedermeier en les Pompiers ..................................................................... 65
HOOFDSTUK 4: Observatie v/d Natuur: de intrede v/h Impressionisme ....................................................................... 67
4.1. Pre-impressionisme, Pleinairisme en de aanloop naar het impressionisme ................................................ 67
4.1.1. Édouard Manet (1832 – 83) .................................................................................................................. 69
4.1.2. De Pleinairisten (1850 – 60): Eugène Boudin (1824 – 98), Claude Monet en Edouard Manet ............ 71
4.2. Impressionisme (1870 – 86): van nieuwe schildertechniek tot volwaardige stroming ................................. 73
4.2.1. De eerste Impressionistische tentoonstelling (1874): algemene kenmerken en thematiek ............... 73
4.2.2. Claude Monet (1840 – 1926): het spel v. licht en kleur ........................................................................ 75
4.2.3. Gustave Caillebotte (1848 – 94): realisme binnen e. impressionistische thematiek ........................... 75
4.2.4. Mary Cassatt (1844 – 1926): vrouwen in de moderne publieke ruimte .............................................. 75
4.2.5. Edgar Degas (1834 – 1917): de atypische impressionist ...................................................................... 77
4.2.6. Pierre-Auguste Renoir (1841 – 1919): de feestelijke kant v/h moderne leven .................................... 77
4.2.7. Alfred Sisley (1839 – 99), Camille Pissarro (1830 – 1903) en Berthe Morisot (1841 – 95) ................... 77
4.3. Post-impressionisme (1886 – 1905) .............................................................................................................. 79
4.3.1. Neo-impressionisme (1886 – 1891): George Seurat (1859 – 91) en Paul Signac (1863 – 1935) .......... 81
4.3.2. Luminisme (1890 – 30s): Émile Claus (1849 – 1924) en Albert Baertsoen (1866 – 1922) .................... 83
4.3.3. Paul Cézanne (1839 – 1906): de ‘constructieve toets’ en de structurele analyse v/d vorm ................ 85
4.3.4. Vincent van Gogh (1853 – 90): expressieve kleur en emotie ............................................................... 87
HOOFDSTUK 5: Tendensen naar Diepgang en Spiritualiteit ........................................................................................... 89
5.1. Synthetisme (ca. 1886 – 1900) ...................................................................................................................... 89
5.1.1. Paul Gauguin (1848 – 1903) en de Bretoense Pont-Aven-school (1888 – 91) ..................................... 89
5.1.2. Émile Bernard (1868 – 1941) ................................................................................................................ 91
5.2. Cloisonnisme (1888 – begin 20ste eeuw)........................................................................................................ 91
5.3. Symbolisme (ca. 1885 – 1900) ....................................................................................................................... 93
5.3.1. Het symbolisme in Frankrijk: G. Moreau, O. Redon, P. de Chavannes, Les Nabis en A. Rodin ............ 95
5.3.2. Het symbolisme in Zwitserland en Noorwegen: F. Hodler, A. Böcklin en E. Munch ............................ 99
5.3.3. Het symbolisme in België: F. Khnopff, J. Ensor, F. Rops en J. Delville ................................................ 101
5.3.4. Het symbolisme in Vlaanderen: de Eerste Latemse School (1899 – 1914) ........................................ 103
HOOFDSTUK 6: Van Spirituele Verbeelding naar Radicale Vormvernieuwing ............................................................. 105
6.1. Art Nouveau (1890 – 1914) ......................................................................................................................... 105
6.1.1. De affichekunst: Henri de Toulouse-Lautrec (1864 – 1901) en de Congostijl (vanaf 1895) ............... 107
6.2. Secessionisme (ca. 1890 – 1910) ................................................................................................................. 109
4
, 6.2.1. De Wiener Sezession (1897 – 1905) .................................................................................................... 109
6.2.2. Gustave Klimt (1862 – 1918)............................................................................................................... 111
6.3. Fauvisme (1905 – 7): optimistisch en rijk kleurpalet in een vervlakte ruimte ............................................ 113
6.3.1. Henri Matisse (1869 – 1954) ............................................................................................................... 113
6.3.2. André Derain (1880 – 1954)................................................................................................................ 115
6.3.3. Maurice de Vlaminck (1876 – 1958) en Kees Van Dongen (1877 – 1968) .......................................... 115
6.3.4. Rik Wouters (1882 – 1916) en het Brabantse Fauvisme..................................................................... 115
6.4. Expressionisme (1905 – 20): de angst komt tot uitdrukking ....................................................................... 117
6.4.1. Käthe Kollwitz (1867 – 1945): eerste voorloper ................................................................................. 117
6.4.2. Paula Modersohn-Becker (1876 – 1907): tweede voorloper ............................................................. 117
6.4.3. De proto-avant-gardisten (1905 – 15): Die Brücke (1905 – 13, Dresden) .......................................... 119
6.4.4. De proto-avant-gardisten (1905 – 15): Der Blaue Reiter (1912 – 14, München) ............................... 121
6.4.5. Het Weens expressionisme: Oskar Kokoschka (1886 – 1980) en Egon Schiele (1890 – 1918)........... 123
6.4.6. Het Vlaams expressionisme: de Tweede Latemse School (1905 – eind jaren ’20)............................. 123
6.5. Kubisme (ca. 1908 – 15) .............................................................................................................................. 125
6.5.1. De rol v/d ‘niet-grondleggers’: het manifest Du Cubisme (1912) en de beeldhouwkunst ................. 125
6.5.2. Het Geometrisch Kubisme (ca. 1907 – 9): Georges Braque (1882 – 1963) ........................................ 127
6.5.3. Het Analytisch Kubisme (ca. 1910 – 12): Picasso, Braque, Juan Gris en Albert Gleizes ..................... 127
6.5.4. Het Synthetisch Kubisme (ca. 1912 – 14/18) ...................................................................................... 127
6.5.5. Het Orfisch Kubisme: Robert Delaunay (1885 – 1941) en Sonia Delaunay-Terk (1885 – 1979)......... 129
HOOFDSTUK 7: Historische avant-gardes I (ca. 1910 – 30)........................................................................................... 131
7.1. Futurisme (ca. 1909 – 16; 1930): snelheid, kracht en utopische expressie ................................................ 133
7.1.1. Filippo Tommaso Marinetti (1876 – 1944): ‘de agressieve beweging, de oorvijg en de vuistslag’ .... 133
7.1.2. Umberto Boccioni (1882 – 1916): de verheerlijking v. oorlog en geweld .......................................... 135
7.1.3. Andere futuristen: G. Balla (1871 – 1958), G. Severini (1883 – 1966) en L. Russolo (1885 –1947) ... 135
7.2. Dadaïsme (1916 – 24): de anti-stijl v/d destructie en ontregeling .............................................................. 137
7.2.1. Dadaïsme in Zürich: klankgedichten, toeval, experimenteel en absurd............................................. 137
7.2.2. Dadaïsme in Berlijn: fotomontage en politieke-maatschappijkritische kunst .................................... 139
7.2.3. Dadaïsme in Parijs: Marcel Duchamps (1887 – 1968) readymades en conceptuele kunst ................ 139
7.3. Surrealisme (ca. 1922 – 40): schilderkunst, beeldhouwkunst en fotografie ............................................... 141
7.3.1. Surrealisme in de schilderkunst: A. Masson, Miró, M. Ernst, G. D. Chirico, S. Dalí en R. Magritte .... 141
7.3.2. Surrealisme in de fotografie en beeldenkunst: Man Ray en Meret Oppenheim ............................... 145
HOOFDSTUK 8: Historische avant-gardes II (ca. 1917 – 30) ......................................................................................... 147
8.1. De Stijl (1917 – 31)....................................................................................................................................... 147
8.1.1. Piet Mondriaan (1872 – 1944) ............................................................................................................ 149
8.1.2. Theo van Doesburg (1883 – 1931) ...................................................................................................... 151
8.1.3. ‘Nieuwe beelding’ van De Stijl: G. Vantongerloo, C. van Eesteren en G. Rietveld ............................. 153
8.2. Suprematisme met Kazimir Malevich (1878 – 1935) .................................................................................. 155
5
, 8.3. Constructivisme (1917 – 30) ........................................................................................................................ 159
8.3.1. Vladimir Tatlin (1885 – 1953).............................................................................................................. 161
8.3.2. El Lissitzky (1890 – 1941) .................................................................................................................... 163
8.3.3. László Moholy-Nagy (1895 – 1946) ..................................................................................................... 165
8.3.4. Andere constructivisten: A. Rodchenko, V. Stepanova en L. Popova ................................................. 165
HOOFDSTUK 9: Naoorlogs Modernisme (1940 – 70) .................................................................................................... 167
9.1. Het Europese naoorlogs Modernisme: de ‘lyrische abstractie’ in de jaren ’40 en ‘50 ............................... 167
9.2.1. De retour à l’ordre in de jaren ’30 en de heropstanding v/d abstracte kunsten ................................ 167
9.2.2. CoBrA (1948 – 1951): een houding v. radicale openheid en spontaniteit.......................................... 169
9.2. Het Amerikaans abstract expressionisme (1940 – 55) ................................................................................ 171
9.3.1. Action of ‘gesture’ painting ................................................................................................................ 173
9.3.2. Colorfield painting............................................................................................................................... 175
9.3.3. Kritische receptie en kunsttheoretisch kader: H. Rosenberg en C. Greenberg .................................. 177
9.3. Pop-Art (1955 – 70) ..................................................................................................................................... 179
9.3.4. Britse Pop-Art: de Independant Group (ca. 1952 – 55)....................................................................... 179
9.3.5. Amerikaanse Pop-Art: ......................................................................................................................... 179
9.3.6. Europese Pop-Art: het Nouveau Réalisme en de Global Pop ............................................................. 183
9.4. Minimal Art of Minimalisme (hoogtepunt: 1965 – 70) ............................................................................... 185
HOOFDSTUK 10: Laatmodernisme (ca. 1965 – 80) ....................................................................................................... 187
10.1. Post-minimalisme (1967 – 80) ................................................................................................................ 187
10.2. Land-art, earth works en environmental art (ca. 1960 – 70) .................................................................. 189
10.3. Concept-art of conceptuele kunst (late jaren ’60 – ‘70) ......................................................................... 191
10.4. Fluxus, happening, performance en body-art ......................................................................................... 195
10.4.1. Fluxus (1961 – 78) ............................................................................................................................... 195
10.4.2. De Happening en de erfenis v. Pollock ............................................................................................... 195
10.4.3. De Body Art (jaren ’60 – ’70) ............................................................................................................... 197
10.5. Arte Povera (Italië, late jaren ’60 – ‘70) .................................................................................................. 199
HOOFDSTUK 11: Hedendaagse kunst (1980 – 2010) .................................................................................................... 201
11.1. Postmodernisme ..................................................................................................................................... 201
11.2. Photographic Turn: appropriatie en fotografie in de Postmoderne Kunst ............................................. 205
11.3. Cinematic Turn, Archival Turn en Relationele Esthetiek ......................................................................... 209
6
,7
,8
,HOOFDSTUK 1: Neoclassicisme (1770 – 1830)
1.1. Inleiding: een nieuwe moraal met de oudheid als voorbeeld
De term ‘neoclassicisme’ is in feite e. postfactum-benaming die pas in de late 19de eeuw werd gegeven aan kunst uit de periode
ca. 1770 – 1830. Kunstenaars uit die tijd zagen zichzelf dus niet bewust als beoefenaars v. die stijl, maar vooral als tegenhangers
v. wat eraan vooraf ging, nl. de Rococo. Leg uit.
▪ Reactie op de Rococo? Ja, deze laatste toonde zich door haar lichtvoetige, speelse en vaak erotische kunst. De werken
uit die de vroege 18de eeuw zijn dan ook vooral decoratief, sensueel, voluptueus en vleselijk v. aard. Het gaat vaak om
echte interieurtaferelen, bedoeld voor privéruimtes zoals boudoirs (‘la petite chambre’).
o Madame de Pompadour (1721 – 64) en haar ‘Louis XV-stijl’? Ja, de officiële maîtresse v. Lod. XV (1715 – 74) was
e. belangrijke opdrachtgeefster v. schrijvers, decorateurs en kunstenaars.1 Bovendien had ze e. grote invloed op
de inrichting v/h hof, waar in haar privévertrekken invloedrijke bijeenkomsten plaatsvonden met
verlichtingsdenkers als Voltaire (1694 – 1778) en Diderot (1713 – 84).
De uitwassen v/d Rococo brachten sommigen ertoe om terug te grijpen op de oudheid, al kende dit ook e. lange traditie: in eerdere
eeuwen zagen we immers ook al enkele heroplevingen v/d KO, zoals tijdens de renaissance, de barok en het classicisme zelf!
1.1.1. Een nieuwe moraal: het rococo-classicisme (2de helft 18de eeuw) v. J.B. Greuze (1725 – 1805)
In de 2de helft v/d 18de eeuw klonk er steeds meer kritiek op de rococo. Een v/d belangrijkste stemmen hierin was die v. La Font
de Saint-Yenne (1688 – 1771). Hij riep in z’n Réflexions (1747) schilders op om te stoppen met wat hij beschouwde als ‘onzin’, nl.
de petite manière, die frivole en triviale schilderijtjes die zo kenmerkend waren voor de vroege 18 de eeuw.
▪ Versmelting v/h Verlichtingsdenken2 en de schilderkunst: kunstenaars moesten voortaan nobele thema’s schilderen die
aansloten bij de idealen en deugden v/d Verlichting (cf. heldendaden, menslievendheid en generositeit). Sober- en
helderheid, morele ernst moesten centraal staan.
o Denis Diderots en Jean d’Alemberts Encyclopédie (1851): kunst mag niet langer beoordeeld worden op
esthetische kwaliteiten (rococo gedegradeerd), maar op haar ethische en didactische waarde (idem Rousseau).
Kunst moest opvoeden en deugden voorstellen: vaderlandsliefde, heldendom verheerlijken en soberheid.
Toch zouden kunstenaars, zoals altijd, niet plots volledig breken met traditie: het ‘rococo-classicisme’ bleef dus nog even
dominant: hist. bewustzijn versterken en nieuwe verlichte onderwerpen passeerden de bühne via gerichte opdrachten.3 Pas op
het einde v/d 18de eeuw kwam hier écht verandering in…
▪ Jean Baptiste Greuze (1725 – 1805) en z’n (historie)schilderkunst was hierin e. overgangsfiguur. Inhoudelijk draaide die
rond nieuwe, moraliserende thema’s – nl. de exempla virtutis zoals familiebanden, barmhartigheid (cf. Weldoenster,
1775, MSK, Lyon), ouderliefde en huwelijkstrouw – met thema’s uit de KO als eigentijdse GE (ook genretaferelen).
o Stijl? Meestal op klein formaat (toch zekere monumentaliteit!), maar met e. soberder kleurenpalet v.
(grijs)bruine en aardse tinten (i.t.t. lichte pasteltinten v/d rococo). Toch blijkt duidelijk z’n overgangsfase door
z’n vaak theatrale en sentimentele poses (cf. Septimius Severus en Caracella (1769, Louvre) toont z’n
verwantschap met Poussins De Dood v. Germanicus, 1627) .
▪ … invloed v/h barok-Classicisme v. Poussin? Ja, z’n achtergronden zijn sober en bevatten vaak
monumentale architectuur (als illusionistische wand bij theatervoorstellingen). Daarbij is de compositie
helder, met e. zogenaamde ‘friesopstelling’ waarbij alle figuren duidelijk zichtbaar zijn. Net als bij
Poussin worden theatrale gebaren gebruikt om e. betekenisvol en cruciaal moment te benadrukken.
Uiteindelijk was dit soort kunst echter niet erg succesvol voor hem, waardoor hij zich niet verder in deze richting ontwikkelde en
voornamelijk actief bleef als genreschilder.
1 In François Bouchers (1703 – 70) Het toilet van Venus (1751, New York, MET) wordt de Pompadour voorgesteld als Venus, met rond haar
liefdessymbolen als Cupido en duiven. Dit is Rococo op z’n best. Het was echter niet vanzelfsprekend om als vrouw zo vereeuwigd te worden,
en al zeker niet naakt. In Madame de Pompadour (1756, Alte Pinakothek, München) draagt ze wel kleren met rondom haar boeken en e. spiegel,
hetgeen het beeld versterkt v/e gecultiveerde en getalenteerde vrouw.
2 Korte herhaling? Volgens de Verlichting moest al het menselijk handelen worden beheerst door de rede en het gezond verstand, en niet langer
door bijgeloof, traditie en autoriteit v/d oude orde (AR).
3 Het schilderij Louis Lagrenée sr, Fabricius Luscinus weigert Pyrrhus’ giften (1777, Louvre) probeert bv. te beantwoorden aan de vraag naar e.
nieuw soort kunst, maar slaagt daar niet volledig in. Inhoudelijk is er wel vernieuwing: het onderwerp grijpt terug op de klassieke oudheid en
benadrukt heldenmoed. Vormelijk blijven wel rococoelementen aanwezig: het overvloedige naakt, gebruik v. pastelkleuren en zekere malsheid.
9
, 10
