Inhoudstafel
Studiehulpmiddel - Psychodiagnostiek kinderen en adolescenten (PDKA) | Docent/auteur: Smadar Celestin-Westreich
Eigen samenvatting op basis van o.a. Celestin-Westreich & Celestin (2021), Diagnostiek van kind, opvoeding en gezin: met de FACE-
methode.
Hoofdstuk 1 — Wat is kinddiagnostiek en wat maakt haar uniek?............2
Hoofdstuk 2 — Hoe handel je evidence-based? De FACE-aanpak..............6
Hoofdstuk 3 — Het kind in focus: wat en waarom?..................................10
Hoofdstuk 4 — De opvoeding in focus: wat en waarom?.........................14
Hoofdstuk 5 — Het gezin in focus: wat en waarom?.................................20
Hoofdstuk 6 — Hoe handel je professioneel?............................................27
Hoofdstuk 7 — Hoe verzamel je de informatie?........................................31
Hoofdstuk 8 — Hoe organiseer je de informatie?......................................37
Hoofdstuk 9 — Hoe duid je de informatie?................................................42
Hoofdstuk 10 — Stappenplan, risicotaxatie en beslisboom......................47
Hoofdstuk 11 — Aanmelding......................................................................51
Hoofdstuk 12 — Intake...............................................................................56
Hoofdstuk 13 — Intakeanalyse, vragen en gericht onderzoek..................62
Hoofdstuk 14 — Kindonderzoek / testonderzoek......................................68
Hoofdstuk 15 — Het opvoedingsonderzoek...............................................73
Hoofdstuk 16 — Gezinsonderzoek..............................................................81
Hoofdstuk 17 — Besluit, advies en rapportage..........................................87
1
,Hoofdstuk 1 — Wat is kinddiagnostiek en wat maakt haar uniek?
Kinddiagnostiek gaat over vakkundige en doelgerichte oordeelsvorming over het kind én zijn omgeving. Je gebruikt
vakkennis, professionele vaardigheden en systematische informatieverzameling om de situatie te beschrijven, te be-
grijpen en te vertalen naar advies. Diagnostiek begint dus niet pas bij testafname; zodra je professioneel oordeelt
over een kind, de opvoeding, het gezin of de schoolcontext, ben je diagnostisch bezig. Het centrale doel is dat je kan
ver- antwoorden wat je doet, waarom je het doet en hoe je tot je oordeel komt.
Een belangrijk uitgangspunt is het verschil tussen alledaags en professioneel oordelen. Alledaags oordelen gebeurt
automatisch, intuïtief en vaak gevoelsmatig. Professioneel oordelen is expliciet, doelgericht en gebaseerd op vakken-
nis. Daarom moet de diagnosticus zijn eigen indrukken, gevoelens en denkfouten leren herkennen en bijsturen.
Syste- matisch oordelen is hierbij cruciaal: je werkt volgens een plan, verzamelt doelgericht informatie en bewaakt
betrouw- baarheid en validiteit.
Kinddiagnostiek is uniek door de kinddiagnostische paradox: het kind staat meestal centraal in de aanmelding, maar
meldt zichzelf zelden aan. Ouders, school of verwijzers formuleren vaak de hulpvraag. Daardoor kan er spanning zijn
tussen wat volwassenen als probleem zien en hoe het kind de situatie zelf beleeft. Het kind is bovendien afhankelijk
van volwassenen en vaak niet volledig vrij in deelname aan diagnostiek. Daarom vraagt kinddiagnostiek extra
aandacht voor vertrouwen, motivatie, vertrouwelijkheid en de relatie met het kind.
De ontwikkeling van het kind maakt diagnostiek extra complex. Kinderen zijn nog volop in ontwikkeling op verbaal,
cognitief, emotioneel, relationeel en gedragsmatig vlak. Ze kunnen zich niet altijd goed uitdrukken, waardoor aange-
paste methoden nodig zijn om hun zelfexpressie mogelijk te maken. Bovendien is er ontwikkelingsvariabiliteit: kin-
deren verschillen onderling, en binnen één kind kunnen ontwikkelingsdomeinen ongelijk verlopen. Leeftijd alleen is
dus nooit voldoende als maatstaf.
Omdat kind en context onlosmakelijk verbonden zijn, moet kinddiagnostiek altijd contextgericht zijn. Zelfs wanneer
de klacht over het kind gaat, kunnen opvoeding, gezin, school of bredere omgeving bijdragen aan de problemen of
juist beschermend werken. Methodologisch leidt dit tot een multi-informant en multi-method werkwijze: je verza-
melt informatie bij kind, ouders, leerkracht en eventueel andere betrokkenen, en combineert gesprekken,
observaties, vragenlijsten, tests en dossierinformatie.
Verder moet je twee basisonderscheiden goed kennen. Een situatie kan categorisch worden beschreven, waarbij
ken- merken worden samengebracht tot een integratief beeld dat aan- of afwezig is, zoals ADHD of ASS. Ze kan ook
dimen- sioneel worden beschreven, waarbij je kijkt naar de mate waarin kenmerken aanwezig zijn. Daarnaast kan je
informatie nomothetisch duiden door te vergelijken met een normgroep, of ideografisch duiden door te kijken naar
wat deze situatie betekent voor dit specifieke kind en gezin.
Vakkundige kinddiagnostiek steunt op vier pijlers: vakinhoudelijke kennis, een diagnostisch proces, een
diagnostische cyclus en cognitieve-emotionele vaardigheden van de diagnosticus. In andere formuleringen worden
deze pijlers ook samengevat als vakinhoud, proces/cyclus, methoden en vaardigheden. De kern blijft dat je
kinddiagnostiek professio- neel moet besturen: inhoudelijk, methodisch én via reflectie op je eigen denken en
voelen.
1. Met welke werkdefinitie van diagnostiek kun je van start?
Diagnostiek is vakkundige oordeelsvorming. Je gebruikt de kennis en vaardigheden waarin je bent opgeleid. Je oord-
eelt vanuit vakkennis en met een afgebakend professioneel doel.
In kinddiagnostiek betekent dit dat je niet zomaar indrukken vormt over een kind, maar doelgericht informatie verza-
melt en verwerkt over het kind én zijn omgeving. Het doel is om de situatie te beschrijven, te begrijpen/verklaren en
uiteindelijk een verantwoord advies te formuleren.
Kort onthouden: diagnostiek = vakkundig, doelgericht en verantwoord oordelen over kind en context.
2. Hoe verschilt professioneel van alledaags oordelen?
Alledaags oordelen gebeurt continu, zonder noodzakelijk vakkennis te gebruiken. Het vertrekt vaak vanuit automatisch
denken, gevoelens, indrukken en intuïtie. Het heeft ook niet noodzakelijk een duidelijk professioneel doel.
Professioneel oordelen gebruikt wél vakkennis en is doelbewust. Je oordeelt met een afgebakend vakkundig doel en
je moet kunnen verantwoorden wat je doet, waarom je het doet en hoe je tot je oordeel komt.
2
,Het verschil zit dus vooral in:
1. Vakkennis: professioneel oordelen steunt op kennis over ontwikkeling, opvoeding en gezin.
2. Doelgerichtheid: je oordeelt met een duidelijk diagnostisch doel.
3. Verantwoording: je moet je oordeel transparant kunnen onderbouwen.
Examenfocus: professioneel oordelen is niet gewoon “beter aanvoelen”, maar bewust, onderbouwd en
toetsbaar oordelen.
3. Welke vakkundige bijdragen haal je uit systematisch tegenover vrij oordelen?
Dankzij systematisch oordelen kun je doelgericht informatie verzamelen. Je kiest bewust welke informatie je
verzamelt, bij wie je die verzamelt en hoe je dat doet. Daardoor kun je ook denk- en voelfouten beter controleren.
Vrij oordelen verloopt zonder duidelijk voorafgaand plan. Je laat je dan sterker leiden door eerste indrukken, gevoelens
of wat toevallig in het gesprek naar voren komt. Dat verhoogt het risico op tunnelvisie, halo-effect, spoordenken of
andere vertekeningen.
Systematisch oordelen helpt dus bij:
1. Betrouwbaarheid: je oordeel wordt standvastiger.
2. Validiteit: je meet of onderzoekt beter wat je wil weten.
3. Transparantie: je kan je redenering uitleggen.
4. Biascontrole: je beperkt automatische denk- en voelfouten.
Kort onthouden: systematisch oordelen maakt diagnostiek professioneler omdat je niet zomaar volgt wat je spon-
taan denkt of voelt.
4. Welke extra uitdaging omvat de participerende diagnostiek in het werkveld?
De extra uitdaging van participerende diagnostiek is dat je tegelijk moet handelen in het dagelijks leven én vakkundig
moet oordelen.
Bij participerende diagnostiek ben je niet alleen diagnosticus, maar ook begeleider of behandelaar. Je hebt dus een
dubbele rol. Bijvoorbeeld: een leefgroepbegeleider ziet een kind dagelijks functioneren en vormt tegelijk diagnostische
oordelen over dat kind.
Dat heeft een voordeel: je krijgt veel ecologisch valide informatie, omdat je het kind ziet in gewone dagelijkse
situaties. Maar het risico is dat je emotioneel betrokken raakt en je oordelen sneller impliciet, vrij of gekleurd
Kort onthouden: participerende diagnostiek geeft rijke informatie, maar vraagt extra zelfsturing omdat betrok-
kenheid je oordeel kan vertekenen.
worden.
5. Volgens welke twee manieren kun je een kind- en gezinssituatie diagnostisch beschrijven?
De situatie van een kind en zijn omgeving kun je categorisch of dimensioneel beschrijven.
1. Categorische beschrijving
Een categorische beschrijving groepeert kenmerken tot één integratief beeld dat aan- of afwezig is. Je
denkt dan in termen van: is er sprake van ADHD, ASS, een gedragsstoornis, enzovoort?
Het voordeel is dat het overzicht geeft. Het risico is dat het te zwart-wit kan worden.
2. Dimensionele beschrijving
Een dimensionele beschrijving geeft de mate waarin kenmerken of eigenschappen aanwezig zijn. Je kijkt
dus naar gradaties: hoe sterk zijn de aandachtsproblemen, hoe ernstig is de opvoedingsstress, hoe
uitgesproken zijn internaliserende of externaliserende problemen?
Het voordeel is nuance. Het risico is dat je het totaalbeeld verliest als je enkel losse dimensies bekijkt.
Kort onthouden: categorisch = is het er of niet? Dimensioneel = in welke mate is het er?
6. Volgens welke twee soorten maatstaven kun je over de kind- en gezinssituatie oordelen?
De situatie van een kind en zijn omgeving kun je toetsen aan nomothetische of ideografische maatstaven.
3
, 1. Nomothetische maatstaf
Je toetst de eigenschappen van het kind of zijn omgeving aan die van een vergelijkbare groep, bijvoorbeeld
kinderen van dezelfde leeftijd, ouders of gezinnen. Dit gebeurt vaak via testnormen.
Voorbeeld: een CBCL-score vergelijken met een normgroep.
2. Ideografische maatstaf
Je toetst de situatie van het kind en gezin aan hoe geschikt die situatie is voor hén, in termen van aanpassing
en welzijn. Je kijkt dus naar de unieke context.
Voorbeeld: een gedrag is statistisch niet extreem, maar binnen dit specifieke gezin of deze schoolcontext
toch problematisch.
Kort onthouden: nomothetisch = vergelijken met anderen. Ideografisch = begrijpen binnen de eigen context.
7. Hoe maakt de kinddiagnostische paradox de kinddiagnostiek uniek?
De kinddiagnostische paradox maakt kinddiagnostiek uniek omdat het kind zich zelden zelf aanmeldt, in tegenstelling
tot volwassenen.
Het kind is vaak de focus van de aanmelding, maar de hulpvraag komt meestal van ouders, school of een verwijzer.
Daardoor kan het kind het probleem anders beleven of zelfs niet als probleem ervaren. Tegelijk moet je de
volwassenen rond het kind mee betrekken, omdat kindproblemen altijd in context begrepen moeten worden.
De paradox is dus: het kind staat centraal in de diagnostiek, maar vraagt meestal zelf niet om diagnostiek. Daarom
moet je altijd rekening houden met kind, ouders/opvoeders, gezin, school en bredere context.
Kort onthouden: kinddiagnostiek is uniek omdat het kind vaak ongevraagd object van onderzoek is en
afhankelijk is van volwassenen.
8. Bespreek de vier belangrijkste uitdagingen van de kinddiagnostische paradox.
1. De aanmelding
Het kind meldt zichzelf zelden aan. Daarom moet je bij de aanmelding rekening houden met het hele sys-
teem rond het kind: ouders/opvoeders, school en eventuele verwijzers. Je moet nagaan wie het probleem
formuleert en of het kind, de ouders en de school de situatie op dezelfde manier beleven.
2. De afhankelijkheidspositie van het kind
Het kind is afhankelijk van ouders en hulpverleners en wordt daardoor als het ware tot hulp gedwongen. Dit
vraagt extra zorg voor de hulprelatie: vertrouwen, vertrouwelijkheid, medewerking en motivatie zijn cruci-
aal.
3. De vaardigheden van het kind
De vaardigheden van het kind zijn nog in ontwikkeling. Denk aan taal, begrip, zelfinzicht, metacognitie en
emotieregulatie. Daarom heb je aangepaste methoden nodig om informatie te verzamelen en de zelfexpres-
sie van het kind mogelijk te maken.
4. De ontwikkelingsvariabiliteit
Kinderen ontwikkelen zich niet gelijkmatig op fysiek, emotioneel, cognitief en relationeel vlak. Daardoor zijn
er geen vaste maatstaven om de kindsituatie eenvoudig te beoordelen. Je moet je oordelen extra transpa-
rant onderbouwen en verantwoorden.
Kort onthouden: aanmelding — afhankelijkheid — vaardigheden — ontwikkelingsvariabiliteit.
9. Welke methodologische gevolgen heeft de kinddiagnostische paradox?
De multi-method, multi-informantenwerkwijze is het specifieke methodologische gevolg van de kinddiagnostische
paradox.
Om een kindsituatie vakkundig te beschrijven, te begrijpen en te adviseren, moet je altijd de omgeving van het kind
betrekken. Je verzamelt dus informatie bij meerdere informanten, zoals kind, ouders, leerkracht en eventueel verwij-
zers. Daarnaast gebruik je meerdere methoden, zoals gesprek, observatie, vragenlijsten, testen en dossierinformatie.
De methoden van informatieverzameling moeten ook aangepast worden aan de informant. Bij een jong kind kan je
bijvoorbeeld niet op dezelfde manier informatie verzamelen als bij ouders of leerkrachten. Je moet rekening houden
met leeftijd, taalniveau, zelfinzicht en emotionele ontwikkeling.
Kort onthouden: door de kinddiagnostische paradox moet je altijd multi-informant, multi-method en contextge-
richt werken.
4
Studiehulpmiddel - Psychodiagnostiek kinderen en adolescenten (PDKA) | Docent/auteur: Smadar Celestin-Westreich
Eigen samenvatting op basis van o.a. Celestin-Westreich & Celestin (2021), Diagnostiek van kind, opvoeding en gezin: met de FACE-
methode.
Hoofdstuk 1 — Wat is kinddiagnostiek en wat maakt haar uniek?............2
Hoofdstuk 2 — Hoe handel je evidence-based? De FACE-aanpak..............6
Hoofdstuk 3 — Het kind in focus: wat en waarom?..................................10
Hoofdstuk 4 — De opvoeding in focus: wat en waarom?.........................14
Hoofdstuk 5 — Het gezin in focus: wat en waarom?.................................20
Hoofdstuk 6 — Hoe handel je professioneel?............................................27
Hoofdstuk 7 — Hoe verzamel je de informatie?........................................31
Hoofdstuk 8 — Hoe organiseer je de informatie?......................................37
Hoofdstuk 9 — Hoe duid je de informatie?................................................42
Hoofdstuk 10 — Stappenplan, risicotaxatie en beslisboom......................47
Hoofdstuk 11 — Aanmelding......................................................................51
Hoofdstuk 12 — Intake...............................................................................56
Hoofdstuk 13 — Intakeanalyse, vragen en gericht onderzoek..................62
Hoofdstuk 14 — Kindonderzoek / testonderzoek......................................68
Hoofdstuk 15 — Het opvoedingsonderzoek...............................................73
Hoofdstuk 16 — Gezinsonderzoek..............................................................81
Hoofdstuk 17 — Besluit, advies en rapportage..........................................87
1
,Hoofdstuk 1 — Wat is kinddiagnostiek en wat maakt haar uniek?
Kinddiagnostiek gaat over vakkundige en doelgerichte oordeelsvorming over het kind én zijn omgeving. Je gebruikt
vakkennis, professionele vaardigheden en systematische informatieverzameling om de situatie te beschrijven, te be-
grijpen en te vertalen naar advies. Diagnostiek begint dus niet pas bij testafname; zodra je professioneel oordeelt
over een kind, de opvoeding, het gezin of de schoolcontext, ben je diagnostisch bezig. Het centrale doel is dat je kan
ver- antwoorden wat je doet, waarom je het doet en hoe je tot je oordeel komt.
Een belangrijk uitgangspunt is het verschil tussen alledaags en professioneel oordelen. Alledaags oordelen gebeurt
automatisch, intuïtief en vaak gevoelsmatig. Professioneel oordelen is expliciet, doelgericht en gebaseerd op vakken-
nis. Daarom moet de diagnosticus zijn eigen indrukken, gevoelens en denkfouten leren herkennen en bijsturen.
Syste- matisch oordelen is hierbij cruciaal: je werkt volgens een plan, verzamelt doelgericht informatie en bewaakt
betrouw- baarheid en validiteit.
Kinddiagnostiek is uniek door de kinddiagnostische paradox: het kind staat meestal centraal in de aanmelding, maar
meldt zichzelf zelden aan. Ouders, school of verwijzers formuleren vaak de hulpvraag. Daardoor kan er spanning zijn
tussen wat volwassenen als probleem zien en hoe het kind de situatie zelf beleeft. Het kind is bovendien afhankelijk
van volwassenen en vaak niet volledig vrij in deelname aan diagnostiek. Daarom vraagt kinddiagnostiek extra
aandacht voor vertrouwen, motivatie, vertrouwelijkheid en de relatie met het kind.
De ontwikkeling van het kind maakt diagnostiek extra complex. Kinderen zijn nog volop in ontwikkeling op verbaal,
cognitief, emotioneel, relationeel en gedragsmatig vlak. Ze kunnen zich niet altijd goed uitdrukken, waardoor aange-
paste methoden nodig zijn om hun zelfexpressie mogelijk te maken. Bovendien is er ontwikkelingsvariabiliteit: kin-
deren verschillen onderling, en binnen één kind kunnen ontwikkelingsdomeinen ongelijk verlopen. Leeftijd alleen is
dus nooit voldoende als maatstaf.
Omdat kind en context onlosmakelijk verbonden zijn, moet kinddiagnostiek altijd contextgericht zijn. Zelfs wanneer
de klacht over het kind gaat, kunnen opvoeding, gezin, school of bredere omgeving bijdragen aan de problemen of
juist beschermend werken. Methodologisch leidt dit tot een multi-informant en multi-method werkwijze: je verza-
melt informatie bij kind, ouders, leerkracht en eventueel andere betrokkenen, en combineert gesprekken,
observaties, vragenlijsten, tests en dossierinformatie.
Verder moet je twee basisonderscheiden goed kennen. Een situatie kan categorisch worden beschreven, waarbij
ken- merken worden samengebracht tot een integratief beeld dat aan- of afwezig is, zoals ADHD of ASS. Ze kan ook
dimen- sioneel worden beschreven, waarbij je kijkt naar de mate waarin kenmerken aanwezig zijn. Daarnaast kan je
informatie nomothetisch duiden door te vergelijken met een normgroep, of ideografisch duiden door te kijken naar
wat deze situatie betekent voor dit specifieke kind en gezin.
Vakkundige kinddiagnostiek steunt op vier pijlers: vakinhoudelijke kennis, een diagnostisch proces, een
diagnostische cyclus en cognitieve-emotionele vaardigheden van de diagnosticus. In andere formuleringen worden
deze pijlers ook samengevat als vakinhoud, proces/cyclus, methoden en vaardigheden. De kern blijft dat je
kinddiagnostiek professio- neel moet besturen: inhoudelijk, methodisch én via reflectie op je eigen denken en
voelen.
1. Met welke werkdefinitie van diagnostiek kun je van start?
Diagnostiek is vakkundige oordeelsvorming. Je gebruikt de kennis en vaardigheden waarin je bent opgeleid. Je oord-
eelt vanuit vakkennis en met een afgebakend professioneel doel.
In kinddiagnostiek betekent dit dat je niet zomaar indrukken vormt over een kind, maar doelgericht informatie verza-
melt en verwerkt over het kind én zijn omgeving. Het doel is om de situatie te beschrijven, te begrijpen/verklaren en
uiteindelijk een verantwoord advies te formuleren.
Kort onthouden: diagnostiek = vakkundig, doelgericht en verantwoord oordelen over kind en context.
2. Hoe verschilt professioneel van alledaags oordelen?
Alledaags oordelen gebeurt continu, zonder noodzakelijk vakkennis te gebruiken. Het vertrekt vaak vanuit automatisch
denken, gevoelens, indrukken en intuïtie. Het heeft ook niet noodzakelijk een duidelijk professioneel doel.
Professioneel oordelen gebruikt wél vakkennis en is doelbewust. Je oordeelt met een afgebakend vakkundig doel en
je moet kunnen verantwoorden wat je doet, waarom je het doet en hoe je tot je oordeel komt.
2
,Het verschil zit dus vooral in:
1. Vakkennis: professioneel oordelen steunt op kennis over ontwikkeling, opvoeding en gezin.
2. Doelgerichtheid: je oordeelt met een duidelijk diagnostisch doel.
3. Verantwoording: je moet je oordeel transparant kunnen onderbouwen.
Examenfocus: professioneel oordelen is niet gewoon “beter aanvoelen”, maar bewust, onderbouwd en
toetsbaar oordelen.
3. Welke vakkundige bijdragen haal je uit systematisch tegenover vrij oordelen?
Dankzij systematisch oordelen kun je doelgericht informatie verzamelen. Je kiest bewust welke informatie je
verzamelt, bij wie je die verzamelt en hoe je dat doet. Daardoor kun je ook denk- en voelfouten beter controleren.
Vrij oordelen verloopt zonder duidelijk voorafgaand plan. Je laat je dan sterker leiden door eerste indrukken, gevoelens
of wat toevallig in het gesprek naar voren komt. Dat verhoogt het risico op tunnelvisie, halo-effect, spoordenken of
andere vertekeningen.
Systematisch oordelen helpt dus bij:
1. Betrouwbaarheid: je oordeel wordt standvastiger.
2. Validiteit: je meet of onderzoekt beter wat je wil weten.
3. Transparantie: je kan je redenering uitleggen.
4. Biascontrole: je beperkt automatische denk- en voelfouten.
Kort onthouden: systematisch oordelen maakt diagnostiek professioneler omdat je niet zomaar volgt wat je spon-
taan denkt of voelt.
4. Welke extra uitdaging omvat de participerende diagnostiek in het werkveld?
De extra uitdaging van participerende diagnostiek is dat je tegelijk moet handelen in het dagelijks leven én vakkundig
moet oordelen.
Bij participerende diagnostiek ben je niet alleen diagnosticus, maar ook begeleider of behandelaar. Je hebt dus een
dubbele rol. Bijvoorbeeld: een leefgroepbegeleider ziet een kind dagelijks functioneren en vormt tegelijk diagnostische
oordelen over dat kind.
Dat heeft een voordeel: je krijgt veel ecologisch valide informatie, omdat je het kind ziet in gewone dagelijkse
situaties. Maar het risico is dat je emotioneel betrokken raakt en je oordelen sneller impliciet, vrij of gekleurd
Kort onthouden: participerende diagnostiek geeft rijke informatie, maar vraagt extra zelfsturing omdat betrok-
kenheid je oordeel kan vertekenen.
worden.
5. Volgens welke twee manieren kun je een kind- en gezinssituatie diagnostisch beschrijven?
De situatie van een kind en zijn omgeving kun je categorisch of dimensioneel beschrijven.
1. Categorische beschrijving
Een categorische beschrijving groepeert kenmerken tot één integratief beeld dat aan- of afwezig is. Je
denkt dan in termen van: is er sprake van ADHD, ASS, een gedragsstoornis, enzovoort?
Het voordeel is dat het overzicht geeft. Het risico is dat het te zwart-wit kan worden.
2. Dimensionele beschrijving
Een dimensionele beschrijving geeft de mate waarin kenmerken of eigenschappen aanwezig zijn. Je kijkt
dus naar gradaties: hoe sterk zijn de aandachtsproblemen, hoe ernstig is de opvoedingsstress, hoe
uitgesproken zijn internaliserende of externaliserende problemen?
Het voordeel is nuance. Het risico is dat je het totaalbeeld verliest als je enkel losse dimensies bekijkt.
Kort onthouden: categorisch = is het er of niet? Dimensioneel = in welke mate is het er?
6. Volgens welke twee soorten maatstaven kun je over de kind- en gezinssituatie oordelen?
De situatie van een kind en zijn omgeving kun je toetsen aan nomothetische of ideografische maatstaven.
3
, 1. Nomothetische maatstaf
Je toetst de eigenschappen van het kind of zijn omgeving aan die van een vergelijkbare groep, bijvoorbeeld
kinderen van dezelfde leeftijd, ouders of gezinnen. Dit gebeurt vaak via testnormen.
Voorbeeld: een CBCL-score vergelijken met een normgroep.
2. Ideografische maatstaf
Je toetst de situatie van het kind en gezin aan hoe geschikt die situatie is voor hén, in termen van aanpassing
en welzijn. Je kijkt dus naar de unieke context.
Voorbeeld: een gedrag is statistisch niet extreem, maar binnen dit specifieke gezin of deze schoolcontext
toch problematisch.
Kort onthouden: nomothetisch = vergelijken met anderen. Ideografisch = begrijpen binnen de eigen context.
7. Hoe maakt de kinddiagnostische paradox de kinddiagnostiek uniek?
De kinddiagnostische paradox maakt kinddiagnostiek uniek omdat het kind zich zelden zelf aanmeldt, in tegenstelling
tot volwassenen.
Het kind is vaak de focus van de aanmelding, maar de hulpvraag komt meestal van ouders, school of een verwijzer.
Daardoor kan het kind het probleem anders beleven of zelfs niet als probleem ervaren. Tegelijk moet je de
volwassenen rond het kind mee betrekken, omdat kindproblemen altijd in context begrepen moeten worden.
De paradox is dus: het kind staat centraal in de diagnostiek, maar vraagt meestal zelf niet om diagnostiek. Daarom
moet je altijd rekening houden met kind, ouders/opvoeders, gezin, school en bredere context.
Kort onthouden: kinddiagnostiek is uniek omdat het kind vaak ongevraagd object van onderzoek is en
afhankelijk is van volwassenen.
8. Bespreek de vier belangrijkste uitdagingen van de kinddiagnostische paradox.
1. De aanmelding
Het kind meldt zichzelf zelden aan. Daarom moet je bij de aanmelding rekening houden met het hele sys-
teem rond het kind: ouders/opvoeders, school en eventuele verwijzers. Je moet nagaan wie het probleem
formuleert en of het kind, de ouders en de school de situatie op dezelfde manier beleven.
2. De afhankelijkheidspositie van het kind
Het kind is afhankelijk van ouders en hulpverleners en wordt daardoor als het ware tot hulp gedwongen. Dit
vraagt extra zorg voor de hulprelatie: vertrouwen, vertrouwelijkheid, medewerking en motivatie zijn cruci-
aal.
3. De vaardigheden van het kind
De vaardigheden van het kind zijn nog in ontwikkeling. Denk aan taal, begrip, zelfinzicht, metacognitie en
emotieregulatie. Daarom heb je aangepaste methoden nodig om informatie te verzamelen en de zelfexpres-
sie van het kind mogelijk te maken.
4. De ontwikkelingsvariabiliteit
Kinderen ontwikkelen zich niet gelijkmatig op fysiek, emotioneel, cognitief en relationeel vlak. Daardoor zijn
er geen vaste maatstaven om de kindsituatie eenvoudig te beoordelen. Je moet je oordelen extra transpa-
rant onderbouwen en verantwoorden.
Kort onthouden: aanmelding — afhankelijkheid — vaardigheden — ontwikkelingsvariabiliteit.
9. Welke methodologische gevolgen heeft de kinddiagnostische paradox?
De multi-method, multi-informantenwerkwijze is het specifieke methodologische gevolg van de kinddiagnostische
paradox.
Om een kindsituatie vakkundig te beschrijven, te begrijpen en te adviseren, moet je altijd de omgeving van het kind
betrekken. Je verzamelt dus informatie bij meerdere informanten, zoals kind, ouders, leerkracht en eventueel verwij-
zers. Daarnaast gebruik je meerdere methoden, zoals gesprek, observatie, vragenlijsten, testen en dossierinformatie.
De methoden van informatieverzameling moeten ook aangepast worden aan de informant. Bij een jong kind kan je
bijvoorbeeld niet op dezelfde manier informatie verzamelen als bij ouders of leerkrachten. Je moet rekening houden
met leeftijd, taalniveau, zelfinzicht en emotionele ontwikkeling.
Kort onthouden: door de kinddiagnostische paradox moet je altijd multi-informant, multi-method en contextge-
richt werken.
4
