Omgevingsinstrumenten: Ruimtelijke ordening
Planningssystemen
Tal van instrumenten die verband houden met instrumentarium
Ruimtelijke planning als beleidsveld
- Belangrijke aanverwante beleidssectoren
o Milieubeleid en natuurbeleid (omgevingsbeleid)
o Huisvestingsbeleid
o Mobiliteit, verkeer en vervoer / infrastructuur
o Landinrichting
o Land- en tuinbouw
o Economisch beleid en ruimtelijk economisch beleid
o Bodem en water
- Beleidssector versus beleidsfacet
o Facet: integreert beleid uit andere sectoren
o Sector: heeft eigen specifieke doelstellingen
o Ruimtelijke planning vaak beschouwd als facet (benadering)
o Hebben iets te maken met die ruimtelijke sector
- Artikel >> Betonstop!
INHOUD
- “Oude” reguliere planfiguren
o Gewestplan
o Algemeen plan van aanleg
o Bijzonder plan van aanleg
o Verordeningen
o Onteigeningsplan
- “Nieuwe” reguliere planfiguren
o Ruimtelijk structuurplan
o Ruimtelijk uitvoeringsplan
o Stedenbouwkundige verordening
- Oude systeem
o Terug naar wet van 1962: eerste moment dat België als land een wetgeving op RO heeft goedgekeurd = KB =
koninklijk besluit
o Gebruiken om de ruimte te ordenen -> naast de wet meer inhoud te geven is er in 1972 een koninklijk
besluit gegeven dat meer inhoud geeft aan die plannen
- Nieuwe wetgeving
o Dateert van 1999 = VCRO = Vlaamse codex ruimtelijke ordening
o In 2026 is het decreet al 50 keer gedeeltelijk aangepast.
o Wetgeving is iets dynamisch: als je naar de website gaat van de overheid krijg je het meest recent artikel en
finale document.
- Basis werk voor meer info
o Zakboekje ruimtelijke ordening
o Goed omgaan met gemeentelijke ruimtelijke uitvoeringsplannen en er bij winnen
o Met voorbedachten rade
▪ Over evolutie van de ruimte in Vlaanderen -> duiding: hoe komt het dat bepaalde dingen fout lopen,
zoals lintbebouwing, verkeerd geplande bedrijven,…
1
,Actualiteit
- Op BB: krantenartikelen te vinden, te maken met Ruimtelijk beleid
- “voor een goed ruimtelijk beleid word je niet herkozen”
- “niet voor betonstop”
o Betonstop: einde economie, einde van… we moeten bijbouwen en verkavelen. Sommigen zijn er tegen
o Regels die gestemd worden
- “ruimtelijke planning? Dat zou een idee zijn”
o Laat je niet meenemen in de dwaas
o Dikwijls maken we plannen waar je niets van ziet… om bv. een open ruimte te
beschermen maar je ziet het niet.
- Figuur: OMGEVING
o Versnippering van de bebouwing
o 2010
o 2050: als alle plannen, ooit gemaakt gerealiseerd zouden worden
o Urban sprawl, hoe meer we in dit scenario komen hoe moeilijker het is in de
leefbaarheid scenario’s komen
Begripsomschrijving
- Definitie ruimtelijke ordening:
o Het bewust ordenen van de ruimte voor verschillende functies teneinde onverenigbare functies te
scheiden en teneinde via een beheer van verschillende elementen de efficiëntie van het ruimtegebruik te
maximaliseren
o Verschillende noden leiden tot onverenigbaarheden op eenzelfde terrein, maar kunnen ook leiden tot
onverenigbaarheden op aangrenzende terreinen
▪ Je hebt plannen nodig die afweging maken om te zien welke functie je waar wil
o Ruimtelijke planning – vergunningenbeleid
- Het ordenen gebeurt door drie politieke niveaus: centrale overheid (federaal/Vlaams), provinciale overheid en
gemeentelijke overheid.
o Komen telkens terug in het verhaal van het goed ruimtelijk beleid en moeten het van elkaar afstemmen.
o Veel taken die naar de gemeente afschaft
o Maakt dat kleine gemeenten moeite hebben een goed beleid te volgen.
- RO krijgt ook steeds meer een geïntegreerd karakter, waarbij rekening dient gehouden te worden met verwante
reglementering zoals Milieubeleid, Natuurbehoud, Grond- en Pandendecreet, Onroerend Erfgoed etc…
o Drie niveaus komen steeds terug in ons ruimtelijk beleid
o Ruimtelijk beleid moeten zij met elkaar afstemmen
o Heel veel taken die Vlaanderen afschuift naar de gemeente zonder die gemeente daar voldoende bij te
ondersteunen waardoor die gemeentes moeilijk een goed ruimtelijk beleid kunnen voeren
o Kijken vanuit een geïntegreerde bril = is onze goede kwaliteit -> alles integreren op een zo goed mogelijke
manier
o ‘De goede ruimtelijke ordening’
▪ komt terug in het decreet
- Ruimtelijk planners zijn overal nodig: we kijken naar het geheel op een geïntegreerde manier.
o Ruimtelijk planners is een knelpunt beroep
Overzicht wetgevende initiatieven
- 1. Voor 1962 (artikel Peter Janssens)
o Artikel: P.J.
▪ Beschrijft hoe de wet tot stand is gekomen, je vind de politiek/maatschappelijke kwesties in ziet
beschreven. Dat ze een systeem moeten bedenken om de ruimte te gaan ordenen.
o Geen allesomvattende wetgeving inzake ruimtelijke ordening
2
, o 19de eeuw: Koning kon gemeenten toelaten te onteigenen
▪ het onteigenen = meest drastische wijze om in te grijpen in de ruimte.
▪ Instrument dat in de wet van ‘62 is ingebouwd
o WO I en WO II: plannen van aanleg om wederopbouw te structureren
▪ Wet komt tot stand door een aantal gebeurtenis en dat door WOII
▪ Steden gaan heropbouwen en hoe gaan we dat doen, kans om stad op een andere manier te gaan
ordenen, maar dan moet je eerst plannen gaan maken -> idee tot stand gekomen om plannen te
maken om onze ruimte te gaan ordenen
▪ Heel ons land met bestemmingen vastgelegd
▪ Bestemmen is de belangrijkste business geweest bij die wet van ‘62
o Plannen werden noodzakelijk om ruimten te ordenen
- 2. Wet van 29 maart 1962 (Stedenbouwwet)
o Art.1, 2de lid: RO wordt ontworpen uit economisch, sociaal en esthetisch oogpunt, met het doel ‘s lands
natuurschoon ongeschonden te bewaren (wetgeving)
▪ Doelstelling van de wet was ambitieus.
o Voor het eerst wordt een gebiedsdekkende ruimtelijke ordening in het vooruitzicht gesteld via
bestemmingsplannen
▪ We moeten plannen maken voor heel het land (België) en ze gaan aan heel het grondgebied
bestemmingen geven (= wonen, industrie, park, recreatie,…)
o Plannen van aanleg, procedure tot het bekomen van verkavelings- en bouwvergunningen, onteigening,
planschade, straf- en herstelmaatregelen
▪ Vergunningensysteem bedacht om de plannen juist door te voeren
▪ Decreet: plannen, vergunningen (worden afgeleverd wanneer ze getoetst zijn en voldoen aan de
plannen die gemaakt zijn), handhaving (sluitstuk, men kijkt of de vergunning zoals afgeleverd wordt
gerealiseerd in de praktijk)
- 3. Wet van 22 december 1970:
o Wijzigen, vooral mbt verkavelingen (vervaltermijn van 5 jaar, etc…)
▪ Verkaveling = opdelen van grote stukken grond.
o Uitdrukkelijke verplichtingen voor de notaris worden voor het eerst ingevoerd
▪ Verkavelen: stuk grond opdelen in een aantal loten
▪ KB dat inhoud geeft aan die bestemmingen
- 4. KB van 28 december 1972 betreffende de inrichting en toepassing van de ontwerp-gewestplannen en de
gewestplannen
o Indelen van het grondgebied en deze bestemmingen geven
o Woongebieden, industriegebieden, dienstverlenende gebieden, landelijke gebieden, recreatiegebieden,
gebieden bestemd voor ander grondgebruik
o Pas vanaf midden de jaren ‘70 werden gewestplannen opgemaakt (25)
o Tot op vandaag determinerend in de dagdagelijkse praktijk v/d RO en stedenbouw
▪ Koninklijk besluit dat iemand geeft aan de bestemming (indeling in KB bepaald)
- 5. Staatshervorming van 1980
o = de verdeling tussen welke taken de federale en regio’s opnemen, dat daar nieuwe afspraken rond
gemaakt worden. Zou niet meer federaal gebeuren maar doorgegeven aan de gewesten.
▪ Brussel, Wallonië en Vlaanderen zijn een andere weg in geslagen
o Wet van 1962 werd naar gewestelijk niveau gebracht. Bleef van kracht, doch met eigen wijzigen en
aanvullingen per gewest
o Een staatshervorming in België is een grote aanpassing van de staatsstructuur waarbij bevoegdheden
(zoals wetgeving en beleid) worden herverdeeld tussen het federale niveau en de deelstaten.
o België is geëvolueerd: eenheidsstaat -> federale staat, en dat via zes staatshervormingen (1970- 2014)
- 6. Minidecreet van 28 juni 1984 en bijhorende reparatiedecreten
o Gewestplannen en plannen van aanleg bleken te rigide of onvolkomen => afwijkingsmogelijkheden
voorzien die de “goede ruimtelijke ordening” niet mochten schade -> Dieptepunt geweest
3
, o Functiewijzigingen werden vergunningsplichtig
o Problematiek van de “zonevreemde gebouwen” (functiewijziging is vanaf dan verplicht)
- 7. Decreet van 23 juni 1994
o Afschaffen van de opvulregel (doorheen de jaren veel rond te doen geweest)
▪ Als de afstand tussen 2 gebouwen minder is dan 70 m mag je dat opvullen met andere gebouwen… =
oorzaak geweest voor lintbebouwing door opvulregel.
▪ In KB een uitzonderingsregel, wordt eerder toegepast en liep mis dus werd door Vlaamse overheid de
opvulregel afgeschaft.
o Striktere regeling ten aanzien van zonevreemde gebouwen
▪ Vooral in landbouwgebied
▪ Opvullende regel
▪ Liep de spuigaten uit dus de overheid zei dat we er vanaf moesten en die is dus vanaf 94 afgeschaft
▪ Waarden van de gronden waren anders in dat gewestplan -> om bezwaren te temperen mocht je
huizen tussen bouwen en dat was de opvulregel -> daardoor heel veel lintbebouwing gekregen
▪ Open ruimte meer beschermen
▪ Nu is het de uitdaging om de gewestplannen om te zetten naar nieuwe plannen waarbij er minder
nieuwe open ruimte gaat worden aangesneden
▪ Planschade -> als overheid plan opmaakt waardoor je schade lijdt moet de overheid dat vergoeden
▪ Instrumentendecreet ingeschaft: waarin ze de planschadevergoeding enorm heeft opgetrokken ->
geleid tot heftige discussies, instrument is met aanpassingen goedgekeurd en heeft impact op de
ruimtelijke ordening vandaag de dag
Wet veranderen in eigen nieuw Vlaamse decreet
- Oude planningscontext
o Wet 29 maart 1962 oude reguliere planfiguren
- Nieuwe planningscontext
o decreet 18 mei 1999 nieuwe reguliere planfiguren Vlaamse Codex RO 1 september 2009 VCRO Codextrein
8 december 2017
“OUDE” REGULIERE PLANFIGUREN (uit de wet van 62)
- Nationaal plan
- Streekplan
- Gewestplan
- Algemeen plan van aanleg
- Bijzonder plan van aanleg
- Stedenbouwkundige verordening
- Onteigeningsplan
- Dit gieten we in een schema >>
- NATIONAAL PLAN
o Is er nooit gekomen voor heel België, geen inhoudsbepaling
o Ambitie = harmonisering van streekplannen
▪ Bestaat niet zelfstandig
▪ Scheidsrechter of coördinator bij tegenstrijdigheden of overlappingen
▪ Bovenste niveau is nooit gemaakt -> toen gekomen op het niveau van de gewestplannen en die zijn
wel gemaakt
▪ Omgekeerde piramide -> hiërarchie
o Niet opgemaakt (regionalisering)
- STREEKPLAN
o Niet opgemaakt
o Afbakening van streken
▪ Duurde 14 jaar !
▪ Politiek-opportunistisch (5 provincies in Vlaanderen, 1 in Wallonië, 1 in Brussel)
4
Planningssystemen
Tal van instrumenten die verband houden met instrumentarium
Ruimtelijke planning als beleidsveld
- Belangrijke aanverwante beleidssectoren
o Milieubeleid en natuurbeleid (omgevingsbeleid)
o Huisvestingsbeleid
o Mobiliteit, verkeer en vervoer / infrastructuur
o Landinrichting
o Land- en tuinbouw
o Economisch beleid en ruimtelijk economisch beleid
o Bodem en water
- Beleidssector versus beleidsfacet
o Facet: integreert beleid uit andere sectoren
o Sector: heeft eigen specifieke doelstellingen
o Ruimtelijke planning vaak beschouwd als facet (benadering)
o Hebben iets te maken met die ruimtelijke sector
- Artikel >> Betonstop!
INHOUD
- “Oude” reguliere planfiguren
o Gewestplan
o Algemeen plan van aanleg
o Bijzonder plan van aanleg
o Verordeningen
o Onteigeningsplan
- “Nieuwe” reguliere planfiguren
o Ruimtelijk structuurplan
o Ruimtelijk uitvoeringsplan
o Stedenbouwkundige verordening
- Oude systeem
o Terug naar wet van 1962: eerste moment dat België als land een wetgeving op RO heeft goedgekeurd = KB =
koninklijk besluit
o Gebruiken om de ruimte te ordenen -> naast de wet meer inhoud te geven is er in 1972 een koninklijk
besluit gegeven dat meer inhoud geeft aan die plannen
- Nieuwe wetgeving
o Dateert van 1999 = VCRO = Vlaamse codex ruimtelijke ordening
o In 2026 is het decreet al 50 keer gedeeltelijk aangepast.
o Wetgeving is iets dynamisch: als je naar de website gaat van de overheid krijg je het meest recent artikel en
finale document.
- Basis werk voor meer info
o Zakboekje ruimtelijke ordening
o Goed omgaan met gemeentelijke ruimtelijke uitvoeringsplannen en er bij winnen
o Met voorbedachten rade
▪ Over evolutie van de ruimte in Vlaanderen -> duiding: hoe komt het dat bepaalde dingen fout lopen,
zoals lintbebouwing, verkeerd geplande bedrijven,…
1
,Actualiteit
- Op BB: krantenartikelen te vinden, te maken met Ruimtelijk beleid
- “voor een goed ruimtelijk beleid word je niet herkozen”
- “niet voor betonstop”
o Betonstop: einde economie, einde van… we moeten bijbouwen en verkavelen. Sommigen zijn er tegen
o Regels die gestemd worden
- “ruimtelijke planning? Dat zou een idee zijn”
o Laat je niet meenemen in de dwaas
o Dikwijls maken we plannen waar je niets van ziet… om bv. een open ruimte te
beschermen maar je ziet het niet.
- Figuur: OMGEVING
o Versnippering van de bebouwing
o 2010
o 2050: als alle plannen, ooit gemaakt gerealiseerd zouden worden
o Urban sprawl, hoe meer we in dit scenario komen hoe moeilijker het is in de
leefbaarheid scenario’s komen
Begripsomschrijving
- Definitie ruimtelijke ordening:
o Het bewust ordenen van de ruimte voor verschillende functies teneinde onverenigbare functies te
scheiden en teneinde via een beheer van verschillende elementen de efficiëntie van het ruimtegebruik te
maximaliseren
o Verschillende noden leiden tot onverenigbaarheden op eenzelfde terrein, maar kunnen ook leiden tot
onverenigbaarheden op aangrenzende terreinen
▪ Je hebt plannen nodig die afweging maken om te zien welke functie je waar wil
o Ruimtelijke planning – vergunningenbeleid
- Het ordenen gebeurt door drie politieke niveaus: centrale overheid (federaal/Vlaams), provinciale overheid en
gemeentelijke overheid.
o Komen telkens terug in het verhaal van het goed ruimtelijk beleid en moeten het van elkaar afstemmen.
o Veel taken die naar de gemeente afschaft
o Maakt dat kleine gemeenten moeite hebben een goed beleid te volgen.
- RO krijgt ook steeds meer een geïntegreerd karakter, waarbij rekening dient gehouden te worden met verwante
reglementering zoals Milieubeleid, Natuurbehoud, Grond- en Pandendecreet, Onroerend Erfgoed etc…
o Drie niveaus komen steeds terug in ons ruimtelijk beleid
o Ruimtelijk beleid moeten zij met elkaar afstemmen
o Heel veel taken die Vlaanderen afschuift naar de gemeente zonder die gemeente daar voldoende bij te
ondersteunen waardoor die gemeentes moeilijk een goed ruimtelijk beleid kunnen voeren
o Kijken vanuit een geïntegreerde bril = is onze goede kwaliteit -> alles integreren op een zo goed mogelijke
manier
o ‘De goede ruimtelijke ordening’
▪ komt terug in het decreet
- Ruimtelijk planners zijn overal nodig: we kijken naar het geheel op een geïntegreerde manier.
o Ruimtelijk planners is een knelpunt beroep
Overzicht wetgevende initiatieven
- 1. Voor 1962 (artikel Peter Janssens)
o Artikel: P.J.
▪ Beschrijft hoe de wet tot stand is gekomen, je vind de politiek/maatschappelijke kwesties in ziet
beschreven. Dat ze een systeem moeten bedenken om de ruimte te gaan ordenen.
o Geen allesomvattende wetgeving inzake ruimtelijke ordening
2
, o 19de eeuw: Koning kon gemeenten toelaten te onteigenen
▪ het onteigenen = meest drastische wijze om in te grijpen in de ruimte.
▪ Instrument dat in de wet van ‘62 is ingebouwd
o WO I en WO II: plannen van aanleg om wederopbouw te structureren
▪ Wet komt tot stand door een aantal gebeurtenis en dat door WOII
▪ Steden gaan heropbouwen en hoe gaan we dat doen, kans om stad op een andere manier te gaan
ordenen, maar dan moet je eerst plannen gaan maken -> idee tot stand gekomen om plannen te
maken om onze ruimte te gaan ordenen
▪ Heel ons land met bestemmingen vastgelegd
▪ Bestemmen is de belangrijkste business geweest bij die wet van ‘62
o Plannen werden noodzakelijk om ruimten te ordenen
- 2. Wet van 29 maart 1962 (Stedenbouwwet)
o Art.1, 2de lid: RO wordt ontworpen uit economisch, sociaal en esthetisch oogpunt, met het doel ‘s lands
natuurschoon ongeschonden te bewaren (wetgeving)
▪ Doelstelling van de wet was ambitieus.
o Voor het eerst wordt een gebiedsdekkende ruimtelijke ordening in het vooruitzicht gesteld via
bestemmingsplannen
▪ We moeten plannen maken voor heel het land (België) en ze gaan aan heel het grondgebied
bestemmingen geven (= wonen, industrie, park, recreatie,…)
o Plannen van aanleg, procedure tot het bekomen van verkavelings- en bouwvergunningen, onteigening,
planschade, straf- en herstelmaatregelen
▪ Vergunningensysteem bedacht om de plannen juist door te voeren
▪ Decreet: plannen, vergunningen (worden afgeleverd wanneer ze getoetst zijn en voldoen aan de
plannen die gemaakt zijn), handhaving (sluitstuk, men kijkt of de vergunning zoals afgeleverd wordt
gerealiseerd in de praktijk)
- 3. Wet van 22 december 1970:
o Wijzigen, vooral mbt verkavelingen (vervaltermijn van 5 jaar, etc…)
▪ Verkaveling = opdelen van grote stukken grond.
o Uitdrukkelijke verplichtingen voor de notaris worden voor het eerst ingevoerd
▪ Verkavelen: stuk grond opdelen in een aantal loten
▪ KB dat inhoud geeft aan die bestemmingen
- 4. KB van 28 december 1972 betreffende de inrichting en toepassing van de ontwerp-gewestplannen en de
gewestplannen
o Indelen van het grondgebied en deze bestemmingen geven
o Woongebieden, industriegebieden, dienstverlenende gebieden, landelijke gebieden, recreatiegebieden,
gebieden bestemd voor ander grondgebruik
o Pas vanaf midden de jaren ‘70 werden gewestplannen opgemaakt (25)
o Tot op vandaag determinerend in de dagdagelijkse praktijk v/d RO en stedenbouw
▪ Koninklijk besluit dat iemand geeft aan de bestemming (indeling in KB bepaald)
- 5. Staatshervorming van 1980
o = de verdeling tussen welke taken de federale en regio’s opnemen, dat daar nieuwe afspraken rond
gemaakt worden. Zou niet meer federaal gebeuren maar doorgegeven aan de gewesten.
▪ Brussel, Wallonië en Vlaanderen zijn een andere weg in geslagen
o Wet van 1962 werd naar gewestelijk niveau gebracht. Bleef van kracht, doch met eigen wijzigen en
aanvullingen per gewest
o Een staatshervorming in België is een grote aanpassing van de staatsstructuur waarbij bevoegdheden
(zoals wetgeving en beleid) worden herverdeeld tussen het federale niveau en de deelstaten.
o België is geëvolueerd: eenheidsstaat -> federale staat, en dat via zes staatshervormingen (1970- 2014)
- 6. Minidecreet van 28 juni 1984 en bijhorende reparatiedecreten
o Gewestplannen en plannen van aanleg bleken te rigide of onvolkomen => afwijkingsmogelijkheden
voorzien die de “goede ruimtelijke ordening” niet mochten schade -> Dieptepunt geweest
3
, o Functiewijzigingen werden vergunningsplichtig
o Problematiek van de “zonevreemde gebouwen” (functiewijziging is vanaf dan verplicht)
- 7. Decreet van 23 juni 1994
o Afschaffen van de opvulregel (doorheen de jaren veel rond te doen geweest)
▪ Als de afstand tussen 2 gebouwen minder is dan 70 m mag je dat opvullen met andere gebouwen… =
oorzaak geweest voor lintbebouwing door opvulregel.
▪ In KB een uitzonderingsregel, wordt eerder toegepast en liep mis dus werd door Vlaamse overheid de
opvulregel afgeschaft.
o Striktere regeling ten aanzien van zonevreemde gebouwen
▪ Vooral in landbouwgebied
▪ Opvullende regel
▪ Liep de spuigaten uit dus de overheid zei dat we er vanaf moesten en die is dus vanaf 94 afgeschaft
▪ Waarden van de gronden waren anders in dat gewestplan -> om bezwaren te temperen mocht je
huizen tussen bouwen en dat was de opvulregel -> daardoor heel veel lintbebouwing gekregen
▪ Open ruimte meer beschermen
▪ Nu is het de uitdaging om de gewestplannen om te zetten naar nieuwe plannen waarbij er minder
nieuwe open ruimte gaat worden aangesneden
▪ Planschade -> als overheid plan opmaakt waardoor je schade lijdt moet de overheid dat vergoeden
▪ Instrumentendecreet ingeschaft: waarin ze de planschadevergoeding enorm heeft opgetrokken ->
geleid tot heftige discussies, instrument is met aanpassingen goedgekeurd en heeft impact op de
ruimtelijke ordening vandaag de dag
Wet veranderen in eigen nieuw Vlaamse decreet
- Oude planningscontext
o Wet 29 maart 1962 oude reguliere planfiguren
- Nieuwe planningscontext
o decreet 18 mei 1999 nieuwe reguliere planfiguren Vlaamse Codex RO 1 september 2009 VCRO Codextrein
8 december 2017
“OUDE” REGULIERE PLANFIGUREN (uit de wet van 62)
- Nationaal plan
- Streekplan
- Gewestplan
- Algemeen plan van aanleg
- Bijzonder plan van aanleg
- Stedenbouwkundige verordening
- Onteigeningsplan
- Dit gieten we in een schema >>
- NATIONAAL PLAN
o Is er nooit gekomen voor heel België, geen inhoudsbepaling
o Ambitie = harmonisering van streekplannen
▪ Bestaat niet zelfstandig
▪ Scheidsrechter of coördinator bij tegenstrijdigheden of overlappingen
▪ Bovenste niveau is nooit gemaakt -> toen gekomen op het niveau van de gewestplannen en die zijn
wel gemaakt
▪ Omgekeerde piramide -> hiërarchie
o Niet opgemaakt (regionalisering)
- STREEKPLAN
o Niet opgemaakt
o Afbakening van streken
▪ Duurde 14 jaar !
▪ Politiek-opportunistisch (5 provincies in Vlaanderen, 1 in Wallonië, 1 in Brussel)
4
