Strafrecht en strafprocesrecht
Strafrecht en Strafprocesrecht # I
Waarover gaat het?
- Wat is strafbaar? Wat is een misdrijf?
- Schending van de fundamentele waarden van onze samenleving? Hoe kunnen we die waarden
vaststellen?
- LEGALITEITSBEGINSEL!!!
Strafrecht gaat over…
- MISDRIJVEN EN MISDADIGERS
Wat maakt iets een misdrijf?
Wie is een misdadiger?
- POLITIE, PROCUREURS, RECHTERS, RECHTBANKEN EN HOVEN
Wat mogen zij doen om misdrijven en misdadigers op te sporen, te ontdekken en te veroordelen?
- En slachtoffers
Strafrecht
- Strafrecht in ruime zin is het geheel van de rechtsregels die:
1) bepalen onder welke voorwaarden de overheid voor specifieke gedragingen specifieke sancties kan
opleggen en uitvoeren
2) omschrijven waaruit deze gedragingen en sancties bestaan
3) voorschrijven op welke wijze daartoe bevoegde instanties hun recht om voor deze gedragingen
sancties op te leggen en uit te voeren moeten uitoefenen
- Materieel strafrecht
De rechtsnormen die bepalen wie, waarvoor, wanneer strafbaar is en waarom en welke sancties
opgelegd kunnen worden
* “Wat men niet mag” (let op: soms wat men niet mag weigeren te doen)
* belangrijkste bron = strafwetboek
- Formeel strafrecht (strafprocesrecht)
De regels aangaande het verloop van het strafproces
Strafprocedure, strafvordering, strafrechtspleging, tenuitvoerlegging, rechtshulp
* “Wat er moet gedaan worden als er een misdrijf is gepleegd”
* belangrijkste bron = wetboek van strafvordering
- materieel en formeel strafrecht hebben allebei een wezenlijk beschermende functie: het vermijden
van ongerechtvaardigd strafrechtelijk overheidsingrijpen.
1
,Materieel Strafrecht
Materieel Strafrecht
1) Wat moet strafbaar zijn? (wat wordt verboden?) Misdrijven
2) Wie moet gestraft worden? Misdadigers (alleen mensen?)
3) Wanneer moet iemand gestraft worden voor iets wat strafbaar is? Voorwaarden voor
individuele aansprakelijkheid & strafrechtelijke sancties
- Moeilijkste vraag: Wat zou strafrecht moeten doen?
Ideologieën
- Waarom Strafrecht? Nuttig?
- strafrecht: een werktuig om buitensporige en contraproductieve wraakprocessen onder controle
te brengen. Strafrecht is het gareel waarmee straffen wordt ingetoomd. Strafrecht als een werktuig
om normconform gedrag af te dwingen.
- Wat is het doel van Strafrecht?
Straffen (?!)
- Wat is het doel van straffen?
Reactie tegen/vergelding voor laakbare gedragingen
* Bv. taliowet: ‘oog om oog, tand om tand’ (Twaalftafelenwet)
* Preventie van laakbare gedragingen
• Positieve: voorkomen dat daders/criminelen wederom in de fout gaan
• Negatieve: voorkomen dat mensen (alle burgers) in de fout gaan
* Resocialisatie van misdadigers
* Andere?: maatschappij reguleren, moraliteit beschermen …
- kan strafrecht iets anders doen dan bestraffing? Of zou het iets anders moeten doen dan straffen?
Wortels van huidig Materieel Strafrecht
- Modern Strafrecht – Verlichting
Montesquieu, Voltaire, Bentham, Feuerbach, Beccaria …
strafrecht rationaliseren
* Wat is de grondslag van het recht op straffen?
Humaniseren (menselijker maken)
Vermijd willekeur
- Oorsprong van ‘klassieke school’ van strafrechtsdenken:
2
, homo economicus met vrije wil: wij als mensen hebben een vrije wil en kunnen kiezen welke
gedragingen we stellen, meestal kiezen we voor de meest redelijke, goede optie.
Strafrecht als ultima ratio (het laatste middel) – utilitarisme (= een ethische stroming die de
morele waarde van een handeling afmeet aan de bijdrage die deze handeling levert aan het
algemeen nut, waarbij onder algemeen nut het welzijn en geluk van alle mensen wordt verstaan)
* Repressieve functie - beperkt tot schending van essentiële goederen (vb. leven, eigendom …)
Aandacht voor “criminele feiten” (meer dan voor daders)
Déclaration des droits de l’homme et du citoyen - Verklaring van de rechten van de mens en de
burger (26 Augustus 1789)
- Artikel 5 – Schade: de wet heeft slechts het recht handelingen te verbieden, die schadelijk zijn voor
de maatschappij
- Artikel 7 – Legaliteit I: niemand kan beschuldigd, aangehouden of gevangen worden dan in bij de
wet bepaalde gevallen en in de vormen, die zij heeft voorgeschreven (+ verbod op willekeur)
- Artikel 8 – Legaliteit II & proport. Straf: de wet kan slechts strikte en weliswaar noodzakelijke straffen
opleggen, en niemand kan gestraft worden dan door een wet die is vastgesteld en uitgevaardigd
voorafgaand aan het delict en op wettige wijze toegepast
- Artikel 9 - Vermoeden van onschuld
Franse wetboeken tijdens en na de Revolutie
- Verklaringen, ideeën en beginselen van Verlichting
Franse code révolutionair 1791
Franse code révolutionair 1795 (“Code Merlin”)
- Napoleontische tijd
Frans wetboek 1810
* Blijft trouw aan sommige beginselen van de Verlichting (vb. legaliteit)
* maar uitbreiding van misdrijven tegen de veiligheid en het politieke regime (absoluut regime)
BELGIË - Strafwetboek geschiedenis
- Belgische onafhankelijkheid (1830)
Franse Code pénal 1810 van toepassing
Art. 139 G.W. 1831 “binnen de kortst mogelijke tijd”
Nieuw Strafwetboek 1867
* op basis van het Franse wetboek (maar met als uitdrukkelijke bedoeling afstand te nemen van
het autoritaire, door overmatige bestraffing gekarakteriseerde Napoleontische strafwetboek)
* heersend klassieke strafrechtsdenken
Veel nieuwe wetten
3
, * Invoering van bepalingen beïnvloed door de theorie van het nieuwe sociaal verweer (d.w.z.
bescherming van de maatschappij tegen ‘gevaarlijke’ personen)
Theorie van het nieuwe sociaal verweer
- Tweede helft van 19de eeuw, begin 20ste eeuw
- Positieve school (mensen die criminaliteit plegen doen dit niet altijd omdat ze dit willen zoals in de
klassieke school werd gezegd, sommige worden ‘verplicht’ omdat ze bv. geen geld hebben voor eten
en daarnaast zijn sommige mensen crimineel geboren)
Ferri, Lombroso
wetenschappeljke aanpak
- Strafrecht dient om maatschappij te beschermen
Preventieve functie (geen repressieve functie want er is geen vrije wil meer)
* Aandacht voor de oorzaken van criminaliteit (maatschappelijke oorzaken en biologische
oorzaken)
* Aandacht voor de misdadigers (ook potentiële misdadigers), meer dan voor de criminele
feiten
Herziening 2016-2017: potpourri II, III, IV en V
- potpourri II-wet minder procedures, snellere en dus goedkopere procedures en zorgde ervoor
dat alle misdaden voor de correctionele rechtbank kunnen komen (correctionaliseren)
- potpourri III-wet hervormde de internering van geesteszieken
- potpourri IV-wet wijzigde onder meer de rechtspositie van gedetineerden en het toezicht op de
gevangenissen
- potpourri V-wet werkte incoherenties weg
doel: justitie menselijker, sneller en straffer te maken
Strafwetboek (Sw) – Algemeen deel v. bijzonder deel
- Twee boeken
1) Algemeen gedeelte (boek I)
Elf hoofdstukken
Fundamentele regels die van toepassing zijn op alle misdrijven
2) Bijzonder gedeelte (boek II)
Specifieke misdrijven (vb. moord, corruptie, diefstal …)
X Titels + IV (I-bis, I-ter, VI-bis, IX-bis)
Misdrijven tegen:
* openbare trouw, personen, eigendommen, de familiale orde en de openbare zedelijkheid,
openbare veiligheid, openbare orde …
4
Strafrecht en Strafprocesrecht # I
Waarover gaat het?
- Wat is strafbaar? Wat is een misdrijf?
- Schending van de fundamentele waarden van onze samenleving? Hoe kunnen we die waarden
vaststellen?
- LEGALITEITSBEGINSEL!!!
Strafrecht gaat over…
- MISDRIJVEN EN MISDADIGERS
Wat maakt iets een misdrijf?
Wie is een misdadiger?
- POLITIE, PROCUREURS, RECHTERS, RECHTBANKEN EN HOVEN
Wat mogen zij doen om misdrijven en misdadigers op te sporen, te ontdekken en te veroordelen?
- En slachtoffers
Strafrecht
- Strafrecht in ruime zin is het geheel van de rechtsregels die:
1) bepalen onder welke voorwaarden de overheid voor specifieke gedragingen specifieke sancties kan
opleggen en uitvoeren
2) omschrijven waaruit deze gedragingen en sancties bestaan
3) voorschrijven op welke wijze daartoe bevoegde instanties hun recht om voor deze gedragingen
sancties op te leggen en uit te voeren moeten uitoefenen
- Materieel strafrecht
De rechtsnormen die bepalen wie, waarvoor, wanneer strafbaar is en waarom en welke sancties
opgelegd kunnen worden
* “Wat men niet mag” (let op: soms wat men niet mag weigeren te doen)
* belangrijkste bron = strafwetboek
- Formeel strafrecht (strafprocesrecht)
De regels aangaande het verloop van het strafproces
Strafprocedure, strafvordering, strafrechtspleging, tenuitvoerlegging, rechtshulp
* “Wat er moet gedaan worden als er een misdrijf is gepleegd”
* belangrijkste bron = wetboek van strafvordering
- materieel en formeel strafrecht hebben allebei een wezenlijk beschermende functie: het vermijden
van ongerechtvaardigd strafrechtelijk overheidsingrijpen.
1
,Materieel Strafrecht
Materieel Strafrecht
1) Wat moet strafbaar zijn? (wat wordt verboden?) Misdrijven
2) Wie moet gestraft worden? Misdadigers (alleen mensen?)
3) Wanneer moet iemand gestraft worden voor iets wat strafbaar is? Voorwaarden voor
individuele aansprakelijkheid & strafrechtelijke sancties
- Moeilijkste vraag: Wat zou strafrecht moeten doen?
Ideologieën
- Waarom Strafrecht? Nuttig?
- strafrecht: een werktuig om buitensporige en contraproductieve wraakprocessen onder controle
te brengen. Strafrecht is het gareel waarmee straffen wordt ingetoomd. Strafrecht als een werktuig
om normconform gedrag af te dwingen.
- Wat is het doel van Strafrecht?
Straffen (?!)
- Wat is het doel van straffen?
Reactie tegen/vergelding voor laakbare gedragingen
* Bv. taliowet: ‘oog om oog, tand om tand’ (Twaalftafelenwet)
* Preventie van laakbare gedragingen
• Positieve: voorkomen dat daders/criminelen wederom in de fout gaan
• Negatieve: voorkomen dat mensen (alle burgers) in de fout gaan
* Resocialisatie van misdadigers
* Andere?: maatschappij reguleren, moraliteit beschermen …
- kan strafrecht iets anders doen dan bestraffing? Of zou het iets anders moeten doen dan straffen?
Wortels van huidig Materieel Strafrecht
- Modern Strafrecht – Verlichting
Montesquieu, Voltaire, Bentham, Feuerbach, Beccaria …
strafrecht rationaliseren
* Wat is de grondslag van het recht op straffen?
Humaniseren (menselijker maken)
Vermijd willekeur
- Oorsprong van ‘klassieke school’ van strafrechtsdenken:
2
, homo economicus met vrije wil: wij als mensen hebben een vrije wil en kunnen kiezen welke
gedragingen we stellen, meestal kiezen we voor de meest redelijke, goede optie.
Strafrecht als ultima ratio (het laatste middel) – utilitarisme (= een ethische stroming die de
morele waarde van een handeling afmeet aan de bijdrage die deze handeling levert aan het
algemeen nut, waarbij onder algemeen nut het welzijn en geluk van alle mensen wordt verstaan)
* Repressieve functie - beperkt tot schending van essentiële goederen (vb. leven, eigendom …)
Aandacht voor “criminele feiten” (meer dan voor daders)
Déclaration des droits de l’homme et du citoyen - Verklaring van de rechten van de mens en de
burger (26 Augustus 1789)
- Artikel 5 – Schade: de wet heeft slechts het recht handelingen te verbieden, die schadelijk zijn voor
de maatschappij
- Artikel 7 – Legaliteit I: niemand kan beschuldigd, aangehouden of gevangen worden dan in bij de
wet bepaalde gevallen en in de vormen, die zij heeft voorgeschreven (+ verbod op willekeur)
- Artikel 8 – Legaliteit II & proport. Straf: de wet kan slechts strikte en weliswaar noodzakelijke straffen
opleggen, en niemand kan gestraft worden dan door een wet die is vastgesteld en uitgevaardigd
voorafgaand aan het delict en op wettige wijze toegepast
- Artikel 9 - Vermoeden van onschuld
Franse wetboeken tijdens en na de Revolutie
- Verklaringen, ideeën en beginselen van Verlichting
Franse code révolutionair 1791
Franse code révolutionair 1795 (“Code Merlin”)
- Napoleontische tijd
Frans wetboek 1810
* Blijft trouw aan sommige beginselen van de Verlichting (vb. legaliteit)
* maar uitbreiding van misdrijven tegen de veiligheid en het politieke regime (absoluut regime)
BELGIË - Strafwetboek geschiedenis
- Belgische onafhankelijkheid (1830)
Franse Code pénal 1810 van toepassing
Art. 139 G.W. 1831 “binnen de kortst mogelijke tijd”
Nieuw Strafwetboek 1867
* op basis van het Franse wetboek (maar met als uitdrukkelijke bedoeling afstand te nemen van
het autoritaire, door overmatige bestraffing gekarakteriseerde Napoleontische strafwetboek)
* heersend klassieke strafrechtsdenken
Veel nieuwe wetten
3
, * Invoering van bepalingen beïnvloed door de theorie van het nieuwe sociaal verweer (d.w.z.
bescherming van de maatschappij tegen ‘gevaarlijke’ personen)
Theorie van het nieuwe sociaal verweer
- Tweede helft van 19de eeuw, begin 20ste eeuw
- Positieve school (mensen die criminaliteit plegen doen dit niet altijd omdat ze dit willen zoals in de
klassieke school werd gezegd, sommige worden ‘verplicht’ omdat ze bv. geen geld hebben voor eten
en daarnaast zijn sommige mensen crimineel geboren)
Ferri, Lombroso
wetenschappeljke aanpak
- Strafrecht dient om maatschappij te beschermen
Preventieve functie (geen repressieve functie want er is geen vrije wil meer)
* Aandacht voor de oorzaken van criminaliteit (maatschappelijke oorzaken en biologische
oorzaken)
* Aandacht voor de misdadigers (ook potentiële misdadigers), meer dan voor de criminele
feiten
Herziening 2016-2017: potpourri II, III, IV en V
- potpourri II-wet minder procedures, snellere en dus goedkopere procedures en zorgde ervoor
dat alle misdaden voor de correctionele rechtbank kunnen komen (correctionaliseren)
- potpourri III-wet hervormde de internering van geesteszieken
- potpourri IV-wet wijzigde onder meer de rechtspositie van gedetineerden en het toezicht op de
gevangenissen
- potpourri V-wet werkte incoherenties weg
doel: justitie menselijker, sneller en straffer te maken
Strafwetboek (Sw) – Algemeen deel v. bijzonder deel
- Twee boeken
1) Algemeen gedeelte (boek I)
Elf hoofdstukken
Fundamentele regels die van toepassing zijn op alle misdrijven
2) Bijzonder gedeelte (boek II)
Specifieke misdrijven (vb. moord, corruptie, diefstal …)
X Titels + IV (I-bis, I-ter, VI-bis, IX-bis)
Misdrijven tegen:
* openbare trouw, personen, eigendommen, de familiale orde en de openbare zedelijkheid,
openbare veiligheid, openbare orde …
4
