MENS & GEZONDHEID
HFDST 1: INTRODUCTIE IN DE PATHOLOGIE
Wat is een psychopathologie?
● Psychopathologie = studie van geestelijk lijden
o Afkomstig van: psyché (geest/ziel), pathos (lijden), logos (leer)
● Onderzoek van:
o Beschrijving van stoornissen
o Classificatie
o Oorzaken
o Behandelingen
Syndromen, symptomen en comorbiditeit
● Comorbiditeit = gelijiktijdig voorkomen van meerdere stoornissen bij één individu
● Syndroom (diagnose) = combinatie van verschillende symptomen die samen een specifieke
aandoening tonen
● Symptomen = klacht/uiting (vaak meerdere per stoornis)
● Primaire stoornis = bv: angst of middelengebruik als hoofdprobleem
● Secundaire stoornis = bv: middelengebruik als gevolg van angst, of angst als gevolg van
middelengebruik (behandeling wordt hierop afgestemd)
Normaal vs. abnormaal gedrag
Factoren
● Wie: afhankelijk van leeftijd & cultuur
● Wat/wanneer: storend gedrag dat zich herhaaldelijk & in meerdere situatie voordoet =
abnormaal
Voorbeeld
● Soldaten na oorlog vroeger als “zwak” gezien pathologisch bestempeld
● Later inzicht: normale reactie op trauma
● Conclusie: grens tussen normaal & abnormaal is subjectief objectieve testen worden gebruikt
Criteria voor abnormaal gedrag (6)
1. Uitzonderlijkheid
a. Gedrag dat zeldzaam is (bv: hallucinaties)
2. Sociaal afwijkend
a. Gedrag dat niet voldoet aan sociale regels (cultuurafhankelijk)
3. Foute perceptie/interpretatie van realiteit
a. Waanbeelden, hallucinaties
4. Aanzienlijk emotioneel lijden
a. Angst, verdriet, wanhoop
1
, 5. Ongepast/contraproductief
a. Gedrag dat functioneren belemmert (bv: middelenmisbruik als coping)
6. Gevaar
a. Voor zichzelf of omgeving gevaarlijk = abnormaal
Bio-psycho-sociaal model
Het biopsychosociaal model zegt dat psychische stoornissen en gezondheid niet door één oorzaak
bepaald worden, maar door een samenwerking van drie factoren:
Biologisch perspectief
Voordelen Nadelen
Wetenschappelijke onderbouwing Bijwerkingen & afhankelijkheid van medicatie
Medicatie kan snel effect hebben Geen aandacht voor psychologische factoren
Objectieve, meetbare methode Focus vaak op symptoombestrijding i.p.v. oorzaken
Psychologisch perspectief
Voordelen Nadelen
Aandacht voor diepere oorzaken Tijdrovend & intensief
Effectief zonder medicatie Effecten moeilijker objectief te meten
Duurzame verandering mogelijk Minder geschikt stoornissen met sterke biologische component
Sociaal perspectief
Voordelen Nadelen
Aandacht voor invloed van omgeving Moeilijk objectief te meten
Vermindert stigma en vooroordelen Weinig directe behandelingsmethoden
Focus op preventie Risico om bio & psycho factoren te onderbelichten
Verklaringsmodel: Diathese-stressmodel
● Diathese = aanleg of kwetsbaarheid (bijv. genetica, persoonlijkheid, gevoeligheid)
● Stress = uitlokkende factoren in het leven (bijv. trauma, conflicten, examenstress)
● Model: je hebt beide nodig (aanleg + stress) om een psychische stoornis te ontwikkelen
o Grote aanleg + kleine stress → kan al leiden tot problemen
o Kleine aanleg → pas problemen bij grote stress
Voorbeeld: depressie
● Diathese: perfectionisme, piekeren, overgevoeligheid
● Stress: relatieproblemen, slaaptekort, overlijden, financiële zorgen
Essentie: stoornissen ontstaan door de combinatie van kwetsbaarheid én stressfactoren
Instandhouding van pathologie
Wat zijn instandhoudende factoren?
= Elementen die maken dat een stoornis blijft bestaan of terugkeert, zelfs wanneer de uitlokkende
oorzaak niet meer aanwezig is
2
,Belangrijke factoren?
1. Cognitieve processen
a. Negatieve denkpatronen (bv: “ik kan dit niet”)
2. Gedragsmatige factoren
a. Vermijdingsgedrag (bv: kind met schoolangst niet meer naar school meer angst)
b. Beloningsmechanismen (vermijding geeft tijdelijk opluchting probleem blijft)
3. Emotionele processen
a. Problemen met emotieregulatie (emoties onderdrukken verergert klachten)
4. Sociale & relationele factoren
a. Gebrek aan steun, sociale isolatie, conflicten
5. Biologische factoren
a. Stressrespons, slaapproblemen, lichamelijke kwetsbaarheid
6. Omgevingsfactoren
a. Werksituatie, financiële problemen, discriminatie
Conclusie: instandhouding is vaak een combinatie van nature & nurture
Therapeutische stromingen
● Instandhouding van pathologie wordt bepaald door een samenspel van cognitieve,
gedragsmatige, emotionele, sociale, biologische en omgevingsfactoren
● Behandeling gebeurt vanuit verschillende therapeutische stromingen, elk met een eigen
invalshoek:
o Psychodynamisch à focus op onbewuste en verleden
o Behavioristisch/CGT/ACT à focus op gedrag & gedachten
o Humanistisch à persoonlijke groei & zelfbeeld
o Systeemgericht à relaties en sociale context
Diagnostiek
● Definitie: systematische, wetenschappelijke aanpak om psychische stoornissen te onderzoeken
● Stappen:
1. Theorievorming à bv: wat is depressie?
2. Operationaliseren à bv: wat is langdurig? Wat is somber?
3. Methodieken à bv: vragenlijsten en tests
Classificatiesystemen
Doel: criteria interpreteren, diagnose structureren en communicatie tussen hulpverleners
vergemakkelijken
Codes
● Numeriek: verwijzen naar specifieke stoornis
o Bv: 300.14 à interne DSM-code
o Bv: F44.81 à overeenkomstige ICD-code
● Letters (A, B, C…)
o A: kernsymptomen/belangrijkste voorwaarde
o B, C, D… : bijkomende voorwaarden of specificaties
o Let op: alle criteria moeten voldaan zijn voor diagnose
3
, DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders)
● Uitgebracht door: American Psychiatric Association (APA)
● Doel: psychische stoornissen classificeren
● Structuur:
o Basisprincipes
o Diagnostische criteria (20 categorieën)
o Nieuwe inzichten & meetinstrumenten
Voordelen Nadelen
Verbeterde communicatie tussen hulpverleners Mogelijke banden met farmaceutische industrie
Betrouwbaarheid & voorspelbaarheid Risico op biologisch reductionisme
Didactische functie Culturele bias
Educatief hulpmiddel voor studenten in de GGZ Hokjesdenken & stigmatisering
Minder aandacht sterktes & individualiteit
ICD (International Classification of Diseases)
● Uitgebracht door: Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)
● Doel: uniforme taal voor psychische én lichamelijke gezondheidsproblemen
● Bijzondere punten
o ICD-11: bv burn-out opgenomen (DSM = niet als stoornis)
o Geschikt voor medische en psychische stoornissen
● Functie: communcatie, onderzoek, verzekering, financiering
Hokjesdenken: voor- en nadelen
Voordelen Nadelen
Duidelijkheid & structuur Sigmatisering & etikettering
Beter behandelplan & behandelbaarheid Complexiteit persoon onvolledig weergegeven
Onderzoek & ontwikkeling mogelijk Risico op over- of onderdiagnose
Verzekering & financiering ondersteund door Verlies van individualiteit
diagnose Beperkte flexibilitiet in behandeling
Wat mogen wij als hulpverlener?
● Genuanceerd antwoord: geen eenduidige regels
● Afhankelijk van
o Ervaring
o Onder supervisie of zelfstandig
o Setting: begeleiding vs therapie
o Meerdere factoren spelen mee bij diagnostiek en behandeling
HFDST 2: DIAGNOSTIEK IN DE KLINISCHE PSYCHOLOGIE
Wat is psychodiagnostiek?
● Vakgebied binnen de psychologie gericht op:
o Vaststellen en begrijpen van psychologische aandoeningen en gedragsproblemen
o Verkrijgen van inzicht in oorzaken van gedrag of symptomen
o Bepalen van de juiste behandelings- of interventiestrategieën
● Doel = meer dan enkel een diagnose ook begrijpen en begeleiden
4
HFDST 1: INTRODUCTIE IN DE PATHOLOGIE
Wat is een psychopathologie?
● Psychopathologie = studie van geestelijk lijden
o Afkomstig van: psyché (geest/ziel), pathos (lijden), logos (leer)
● Onderzoek van:
o Beschrijving van stoornissen
o Classificatie
o Oorzaken
o Behandelingen
Syndromen, symptomen en comorbiditeit
● Comorbiditeit = gelijiktijdig voorkomen van meerdere stoornissen bij één individu
● Syndroom (diagnose) = combinatie van verschillende symptomen die samen een specifieke
aandoening tonen
● Symptomen = klacht/uiting (vaak meerdere per stoornis)
● Primaire stoornis = bv: angst of middelengebruik als hoofdprobleem
● Secundaire stoornis = bv: middelengebruik als gevolg van angst, of angst als gevolg van
middelengebruik (behandeling wordt hierop afgestemd)
Normaal vs. abnormaal gedrag
Factoren
● Wie: afhankelijk van leeftijd & cultuur
● Wat/wanneer: storend gedrag dat zich herhaaldelijk & in meerdere situatie voordoet =
abnormaal
Voorbeeld
● Soldaten na oorlog vroeger als “zwak” gezien pathologisch bestempeld
● Later inzicht: normale reactie op trauma
● Conclusie: grens tussen normaal & abnormaal is subjectief objectieve testen worden gebruikt
Criteria voor abnormaal gedrag (6)
1. Uitzonderlijkheid
a. Gedrag dat zeldzaam is (bv: hallucinaties)
2. Sociaal afwijkend
a. Gedrag dat niet voldoet aan sociale regels (cultuurafhankelijk)
3. Foute perceptie/interpretatie van realiteit
a. Waanbeelden, hallucinaties
4. Aanzienlijk emotioneel lijden
a. Angst, verdriet, wanhoop
1
, 5. Ongepast/contraproductief
a. Gedrag dat functioneren belemmert (bv: middelenmisbruik als coping)
6. Gevaar
a. Voor zichzelf of omgeving gevaarlijk = abnormaal
Bio-psycho-sociaal model
Het biopsychosociaal model zegt dat psychische stoornissen en gezondheid niet door één oorzaak
bepaald worden, maar door een samenwerking van drie factoren:
Biologisch perspectief
Voordelen Nadelen
Wetenschappelijke onderbouwing Bijwerkingen & afhankelijkheid van medicatie
Medicatie kan snel effect hebben Geen aandacht voor psychologische factoren
Objectieve, meetbare methode Focus vaak op symptoombestrijding i.p.v. oorzaken
Psychologisch perspectief
Voordelen Nadelen
Aandacht voor diepere oorzaken Tijdrovend & intensief
Effectief zonder medicatie Effecten moeilijker objectief te meten
Duurzame verandering mogelijk Minder geschikt stoornissen met sterke biologische component
Sociaal perspectief
Voordelen Nadelen
Aandacht voor invloed van omgeving Moeilijk objectief te meten
Vermindert stigma en vooroordelen Weinig directe behandelingsmethoden
Focus op preventie Risico om bio & psycho factoren te onderbelichten
Verklaringsmodel: Diathese-stressmodel
● Diathese = aanleg of kwetsbaarheid (bijv. genetica, persoonlijkheid, gevoeligheid)
● Stress = uitlokkende factoren in het leven (bijv. trauma, conflicten, examenstress)
● Model: je hebt beide nodig (aanleg + stress) om een psychische stoornis te ontwikkelen
o Grote aanleg + kleine stress → kan al leiden tot problemen
o Kleine aanleg → pas problemen bij grote stress
Voorbeeld: depressie
● Diathese: perfectionisme, piekeren, overgevoeligheid
● Stress: relatieproblemen, slaaptekort, overlijden, financiële zorgen
Essentie: stoornissen ontstaan door de combinatie van kwetsbaarheid én stressfactoren
Instandhouding van pathologie
Wat zijn instandhoudende factoren?
= Elementen die maken dat een stoornis blijft bestaan of terugkeert, zelfs wanneer de uitlokkende
oorzaak niet meer aanwezig is
2
,Belangrijke factoren?
1. Cognitieve processen
a. Negatieve denkpatronen (bv: “ik kan dit niet”)
2. Gedragsmatige factoren
a. Vermijdingsgedrag (bv: kind met schoolangst niet meer naar school meer angst)
b. Beloningsmechanismen (vermijding geeft tijdelijk opluchting probleem blijft)
3. Emotionele processen
a. Problemen met emotieregulatie (emoties onderdrukken verergert klachten)
4. Sociale & relationele factoren
a. Gebrek aan steun, sociale isolatie, conflicten
5. Biologische factoren
a. Stressrespons, slaapproblemen, lichamelijke kwetsbaarheid
6. Omgevingsfactoren
a. Werksituatie, financiële problemen, discriminatie
Conclusie: instandhouding is vaak een combinatie van nature & nurture
Therapeutische stromingen
● Instandhouding van pathologie wordt bepaald door een samenspel van cognitieve,
gedragsmatige, emotionele, sociale, biologische en omgevingsfactoren
● Behandeling gebeurt vanuit verschillende therapeutische stromingen, elk met een eigen
invalshoek:
o Psychodynamisch à focus op onbewuste en verleden
o Behavioristisch/CGT/ACT à focus op gedrag & gedachten
o Humanistisch à persoonlijke groei & zelfbeeld
o Systeemgericht à relaties en sociale context
Diagnostiek
● Definitie: systematische, wetenschappelijke aanpak om psychische stoornissen te onderzoeken
● Stappen:
1. Theorievorming à bv: wat is depressie?
2. Operationaliseren à bv: wat is langdurig? Wat is somber?
3. Methodieken à bv: vragenlijsten en tests
Classificatiesystemen
Doel: criteria interpreteren, diagnose structureren en communicatie tussen hulpverleners
vergemakkelijken
Codes
● Numeriek: verwijzen naar specifieke stoornis
o Bv: 300.14 à interne DSM-code
o Bv: F44.81 à overeenkomstige ICD-code
● Letters (A, B, C…)
o A: kernsymptomen/belangrijkste voorwaarde
o B, C, D… : bijkomende voorwaarden of specificaties
o Let op: alle criteria moeten voldaan zijn voor diagnose
3
, DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders)
● Uitgebracht door: American Psychiatric Association (APA)
● Doel: psychische stoornissen classificeren
● Structuur:
o Basisprincipes
o Diagnostische criteria (20 categorieën)
o Nieuwe inzichten & meetinstrumenten
Voordelen Nadelen
Verbeterde communicatie tussen hulpverleners Mogelijke banden met farmaceutische industrie
Betrouwbaarheid & voorspelbaarheid Risico op biologisch reductionisme
Didactische functie Culturele bias
Educatief hulpmiddel voor studenten in de GGZ Hokjesdenken & stigmatisering
Minder aandacht sterktes & individualiteit
ICD (International Classification of Diseases)
● Uitgebracht door: Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)
● Doel: uniforme taal voor psychische én lichamelijke gezondheidsproblemen
● Bijzondere punten
o ICD-11: bv burn-out opgenomen (DSM = niet als stoornis)
o Geschikt voor medische en psychische stoornissen
● Functie: communcatie, onderzoek, verzekering, financiering
Hokjesdenken: voor- en nadelen
Voordelen Nadelen
Duidelijkheid & structuur Sigmatisering & etikettering
Beter behandelplan & behandelbaarheid Complexiteit persoon onvolledig weergegeven
Onderzoek & ontwikkeling mogelijk Risico op over- of onderdiagnose
Verzekering & financiering ondersteund door Verlies van individualiteit
diagnose Beperkte flexibilitiet in behandeling
Wat mogen wij als hulpverlener?
● Genuanceerd antwoord: geen eenduidige regels
● Afhankelijk van
o Ervaring
o Onder supervisie of zelfstandig
o Setting: begeleiding vs therapie
o Meerdere factoren spelen mee bij diagnostiek en behandeling
HFDST 2: DIAGNOSTIEK IN DE KLINISCHE PSYCHOLOGIE
Wat is psychodiagnostiek?
● Vakgebied binnen de psychologie gericht op:
o Vaststellen en begrijpen van psychologische aandoeningen en gedragsproblemen
o Verkrijgen van inzicht in oorzaken van gedrag of symptomen
o Bepalen van de juiste behandelings- of interventiestrategieën
● Doel = meer dan enkel een diagnose ook begrijpen en begeleiden
4
