HOOFDSTUK 5: NIET-BEGELEIDE
MINDERJARIGE OP DE VLUCHT
5.1 TERMINOLOGIE
5.1 Terminologie
In België worden verschillende termen gebruikt voor jongeren die zonder begeleiding het
land binnenkomen, afhankelijk van juridische status, herkomst en instantie. Het
taalgebruik is niet neutraal en beïnvloedt hoe deze jongeren worden benaderd en welke
rechten ze hebben.
Niet-begeleide minderjarigen (NBM)
De officiële term is niet-begeleide minderjarige vreemdeling (NBMV), wat een
jongere betekent die zonder ouder of wettelijke voogd uit een niet-EER-land naar België
komt. Als je spreekt over deze term gaat het over jongeren jinger dan 18 jaar. Deze term
bepaalt onder andere of de jongere recht heeft op een voogd en opvang via Fedasil. In
sommige gevallen wordt de term niet-begeleide minderjarige (NBM) gebruikt, wat
meer de focus legt op het kind-zijn, in lijn met kinderrechtenorganisaties.
Niet-begeleide Europese minderjarigen
Deze jongeren komen uit EER-landen en vallen niet onder de standaardprocedures voor
NBM, maar kunnen in bepaalde gevallen toch een voogd krijgen. Ze hebben vaak geen
recht op internationale bescherming, tenzij er risico's zoals mensenhandel zijn.
Verzoeker om internationale bescherming vs. NBM
Een verzoeker om internationale bescherming is iemand die asiel aanvraagt. Niet-
begeleide minderjarigen kunnen verzoekers zijn, maar dat is niet altijd het geval. Ze
kunnen ook om andere redenen in België zijn. Tegenwoordig wordt de term ‘verzoeker
om internationale bescherming’, kortom verzoeker, verkozen boven asielzoeker. De
verzoeker zal verschillende fasen moeten doorlopen, gaande van het doen van zijn of
haar verzoek tot de uiteindelijke beslissing. Deze stappen samen vormen de zogenaamde
asielprocedure.
Een NBM kan dus:
• Verzoeker zijn (met recht op opvang via Fedasil);
• Geen verzoeker zijn, maar wél recht hebben op voogdij, opvang en begeleiding
(bijvoorbeeld bij humanitaire of medische regularisatie);
• Zonder wettig verblijf zijn (in uitzonderlijke gevallen, bij mislukte procedures of
verdwijning).
Beschermingsplicht in België
België is wettelijk verplicht om niet-begeleide minderjarigen (NBM) te beschermen,
ook als zij geen asiel aanvragen. Deze plicht komt voort uit het Internationaal Verdrag
inzake de Rechten van het Kind (IVRK). Artikel 3 stelt dat het belang van het kind
centraal staat, en artikel 22 biedt bescherming aan kinderen op de vlucht, ook zonder
begeleiding.
,Zodra een NBM wordt gesignaleerd, schakelt de Dienst Voogdij automatisch in. Een
voogd wordt aangesteld en opvang wordt voorzien via Fedasil of via alternatieven zoals
pleegzorg. Ook zonder asielaanvraag behouden jongeren recht op bescherming. De
voogd helpt bij het bepalen van een geschikte verblijfsoptie (zoals asiel, medische
regularisatie of gezinshereniging).
De focus ligt op het kind-zijn en de kwetsbare positie van deze jongeren, eerder dan hun
migratiestatus.
Leeftijdsbepaling
Volgens het VN-Kinderrechtenverdrag is iemand minderjarig tot 18 jaar. Bij twijfel over
de leeftijd kan de Dienst Voogdij medisch onderzoek laten uitvoeren (zoals röntgenfoto’s
of psychosociale tests), al zijn deze methoden niet onomstreden vanwege vragen over
betrouwbaarheid en ethiek.
5.1.1 BEGLIË ALS TRANSITLAND
De term transitmigrant lijkt neutraal, maar kan mensen reduceren tot een tijdelijke
beweging, waardoor hun menselijke noden en rechten onderbelicht blijven. Dit vergroot
het risico op beleidsblindheid of ontmenselijking, zeker bij mensen die geen asiel
aanvragen en dus buiten het officiële hulpaanbod vallen (Vluchtelingenwerk Vlaanderen,
2023).
In België bevinden zich regelmatig mensen in transit, vooral in grote steden,
snelwegparkings en havens zoals Zeebrugge. Velen registreren zich niet, uit angst hun
traject naar bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk te verstoren.
Ook niet-begeleide minderjarigen (NBM) maken deel uit van deze groep. Ze verblijven
vaak onzichtbaar, in kwetsbare omstandigheden (zoals op straat of in kraakpanden) en
zijn vatbaar voor uitbuiting of mensenhandel.
Door eerder te spreken over "mensen in transit" in plaats van transitmigranten, blijft de
nadruk liggen op hun menselijkheid en recht op ondersteuning, ongeacht hun
verblijfstatus.
5.2 DE ICF-KIJK OP NIET-BEGELEIDE MINDERJARGEN OP DE VLUCHT
Het ICF-model biedt een bio-psycho-sociaal kader om het functioneren van niet-begeleide
minderjarigen op de vlucht (NBM) in hun totaliteit te begrijpen:
- Binnen het model worden de gezondheidstoestand, functioneren en contextuele
factoren met elkaar verbonden
- NBM vertonen vaak psychosociale problemen zoals : angst, depressie of
posttraumatische stress die stoornissen beïnvloeden elkaar bij dagelijkse
activiteiten en participatie
- Externe factoren= asielprocedures, toegang tot onderwijs en discriminatie
- Persoonlijke factoren= leeftijd, coping stijl, migratiemotieven en trauma-
ervaringen
- Het ICF-model benadrukt dat beperkingen niet enkel uit individuele aandoeningen
voortkomen, maar mede gevormd worden door de sociale en fysieke omgeving.
5.3 ETILOGIE
, de beslissing van NBM te migreren is niet gebaseerd op één oorzaak maar het is ene
resultaat van een complex samenspel van structurele, sociale en individuele factoren: de
oorzaken worden geordend binnen macro, meso en microniveau
5.3.1 MACRO- CONTEXT
- structurele factoren spelen een rol zoals:
o oorlog
o politieke instabiliteit
o armoede
o mensenrechtenschendingen
o gebrek aan toegang tot onderwijs
o gebrek aan toegang tot gezondheidzorg
o klimaatverandering
- Jongeren kunnen en directe slachtoffer zijn van gewelddadige conflicten waarbij ze
het verlies meemaken van familieleden en dus een ineenstorting hebben van
sociale structuren
- Juridische en administratieve onzekerheid: de juridische status is een
constante bron van onzekerheid
5.3.2 MESO-CONTEXT
sociale netwerken : familie, leeftijdsgenoten, gemeenschap — de beslissing om te
migreren. Jongeren krijgen informatie van anderen die de oversteek hebben gemaakt, of
van smokkelaars die migratie voorstellen als een haalbare en aantrekkelijke oplossing.
De rol van sociale media is hierin niet te onderschatten: via online netwerken zien
jongeren real-time beelden van migratieroutes en bestemmingen, waardoor een
onrealistisch beeld van succes kan ontstaan.
Gebrek aan gezinscontext en netwerk: NBM hebben geen gezinscontext in de nabije
omgeving. Dit gebrek aan netwerk kan druk opleggen om sneller zelfstandig te
functioneren dan bij hun leeftijd hoort. De afwezigheid van steunfiguren en familieleden
maakt dat ze veel beroep doen op hun begeleiding.
Atypische leefomgeving: NBM komen terecht in een atypische leefomgeving in
opvangcentra. De werkelijke noden worden soms gekleurd door de visie van de
organisatie en krijgen niet altijd de ruimte.
Cultuurschok en aanpassingsmoeilijkheden: Toestromen in 'reguliere'
begeleidingstehuizen in de Integrale Jeugdhulp kan een cultuurschok zijn voor zowel de
NBM als de begeleiding. Sommigen hebben moeite om te aarden in een groep en hebben
behoefte aan een minder gestructureerde opvangvorm.
5.3.3 MICRO-CONTEXT
- Traumatische ervaringen: ze worden steeds geconfronteerd met stres factoren:
o Pre-migratietrauma’s zoals oorlog en verlies
o Ervaringen tijdens de reis zoals mishandeling, uitbuiting
o Post- migratieproblemen zoals asiel onzekerheid of sociale isolatie
MINDERJARIGE OP DE VLUCHT
5.1 TERMINOLOGIE
5.1 Terminologie
In België worden verschillende termen gebruikt voor jongeren die zonder begeleiding het
land binnenkomen, afhankelijk van juridische status, herkomst en instantie. Het
taalgebruik is niet neutraal en beïnvloedt hoe deze jongeren worden benaderd en welke
rechten ze hebben.
Niet-begeleide minderjarigen (NBM)
De officiële term is niet-begeleide minderjarige vreemdeling (NBMV), wat een
jongere betekent die zonder ouder of wettelijke voogd uit een niet-EER-land naar België
komt. Als je spreekt over deze term gaat het over jongeren jinger dan 18 jaar. Deze term
bepaalt onder andere of de jongere recht heeft op een voogd en opvang via Fedasil. In
sommige gevallen wordt de term niet-begeleide minderjarige (NBM) gebruikt, wat
meer de focus legt op het kind-zijn, in lijn met kinderrechtenorganisaties.
Niet-begeleide Europese minderjarigen
Deze jongeren komen uit EER-landen en vallen niet onder de standaardprocedures voor
NBM, maar kunnen in bepaalde gevallen toch een voogd krijgen. Ze hebben vaak geen
recht op internationale bescherming, tenzij er risico's zoals mensenhandel zijn.
Verzoeker om internationale bescherming vs. NBM
Een verzoeker om internationale bescherming is iemand die asiel aanvraagt. Niet-
begeleide minderjarigen kunnen verzoekers zijn, maar dat is niet altijd het geval. Ze
kunnen ook om andere redenen in België zijn. Tegenwoordig wordt de term ‘verzoeker
om internationale bescherming’, kortom verzoeker, verkozen boven asielzoeker. De
verzoeker zal verschillende fasen moeten doorlopen, gaande van het doen van zijn of
haar verzoek tot de uiteindelijke beslissing. Deze stappen samen vormen de zogenaamde
asielprocedure.
Een NBM kan dus:
• Verzoeker zijn (met recht op opvang via Fedasil);
• Geen verzoeker zijn, maar wél recht hebben op voogdij, opvang en begeleiding
(bijvoorbeeld bij humanitaire of medische regularisatie);
• Zonder wettig verblijf zijn (in uitzonderlijke gevallen, bij mislukte procedures of
verdwijning).
Beschermingsplicht in België
België is wettelijk verplicht om niet-begeleide minderjarigen (NBM) te beschermen,
ook als zij geen asiel aanvragen. Deze plicht komt voort uit het Internationaal Verdrag
inzake de Rechten van het Kind (IVRK). Artikel 3 stelt dat het belang van het kind
centraal staat, en artikel 22 biedt bescherming aan kinderen op de vlucht, ook zonder
begeleiding.
,Zodra een NBM wordt gesignaleerd, schakelt de Dienst Voogdij automatisch in. Een
voogd wordt aangesteld en opvang wordt voorzien via Fedasil of via alternatieven zoals
pleegzorg. Ook zonder asielaanvraag behouden jongeren recht op bescherming. De
voogd helpt bij het bepalen van een geschikte verblijfsoptie (zoals asiel, medische
regularisatie of gezinshereniging).
De focus ligt op het kind-zijn en de kwetsbare positie van deze jongeren, eerder dan hun
migratiestatus.
Leeftijdsbepaling
Volgens het VN-Kinderrechtenverdrag is iemand minderjarig tot 18 jaar. Bij twijfel over
de leeftijd kan de Dienst Voogdij medisch onderzoek laten uitvoeren (zoals röntgenfoto’s
of psychosociale tests), al zijn deze methoden niet onomstreden vanwege vragen over
betrouwbaarheid en ethiek.
5.1.1 BEGLIË ALS TRANSITLAND
De term transitmigrant lijkt neutraal, maar kan mensen reduceren tot een tijdelijke
beweging, waardoor hun menselijke noden en rechten onderbelicht blijven. Dit vergroot
het risico op beleidsblindheid of ontmenselijking, zeker bij mensen die geen asiel
aanvragen en dus buiten het officiële hulpaanbod vallen (Vluchtelingenwerk Vlaanderen,
2023).
In België bevinden zich regelmatig mensen in transit, vooral in grote steden,
snelwegparkings en havens zoals Zeebrugge. Velen registreren zich niet, uit angst hun
traject naar bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk te verstoren.
Ook niet-begeleide minderjarigen (NBM) maken deel uit van deze groep. Ze verblijven
vaak onzichtbaar, in kwetsbare omstandigheden (zoals op straat of in kraakpanden) en
zijn vatbaar voor uitbuiting of mensenhandel.
Door eerder te spreken over "mensen in transit" in plaats van transitmigranten, blijft de
nadruk liggen op hun menselijkheid en recht op ondersteuning, ongeacht hun
verblijfstatus.
5.2 DE ICF-KIJK OP NIET-BEGELEIDE MINDERJARGEN OP DE VLUCHT
Het ICF-model biedt een bio-psycho-sociaal kader om het functioneren van niet-begeleide
minderjarigen op de vlucht (NBM) in hun totaliteit te begrijpen:
- Binnen het model worden de gezondheidstoestand, functioneren en contextuele
factoren met elkaar verbonden
- NBM vertonen vaak psychosociale problemen zoals : angst, depressie of
posttraumatische stress die stoornissen beïnvloeden elkaar bij dagelijkse
activiteiten en participatie
- Externe factoren= asielprocedures, toegang tot onderwijs en discriminatie
- Persoonlijke factoren= leeftijd, coping stijl, migratiemotieven en trauma-
ervaringen
- Het ICF-model benadrukt dat beperkingen niet enkel uit individuele aandoeningen
voortkomen, maar mede gevormd worden door de sociale en fysieke omgeving.
5.3 ETILOGIE
, de beslissing van NBM te migreren is niet gebaseerd op één oorzaak maar het is ene
resultaat van een complex samenspel van structurele, sociale en individuele factoren: de
oorzaken worden geordend binnen macro, meso en microniveau
5.3.1 MACRO- CONTEXT
- structurele factoren spelen een rol zoals:
o oorlog
o politieke instabiliteit
o armoede
o mensenrechtenschendingen
o gebrek aan toegang tot onderwijs
o gebrek aan toegang tot gezondheidzorg
o klimaatverandering
- Jongeren kunnen en directe slachtoffer zijn van gewelddadige conflicten waarbij ze
het verlies meemaken van familieleden en dus een ineenstorting hebben van
sociale structuren
- Juridische en administratieve onzekerheid: de juridische status is een
constante bron van onzekerheid
5.3.2 MESO-CONTEXT
sociale netwerken : familie, leeftijdsgenoten, gemeenschap — de beslissing om te
migreren. Jongeren krijgen informatie van anderen die de oversteek hebben gemaakt, of
van smokkelaars die migratie voorstellen als een haalbare en aantrekkelijke oplossing.
De rol van sociale media is hierin niet te onderschatten: via online netwerken zien
jongeren real-time beelden van migratieroutes en bestemmingen, waardoor een
onrealistisch beeld van succes kan ontstaan.
Gebrek aan gezinscontext en netwerk: NBM hebben geen gezinscontext in de nabije
omgeving. Dit gebrek aan netwerk kan druk opleggen om sneller zelfstandig te
functioneren dan bij hun leeftijd hoort. De afwezigheid van steunfiguren en familieleden
maakt dat ze veel beroep doen op hun begeleiding.
Atypische leefomgeving: NBM komen terecht in een atypische leefomgeving in
opvangcentra. De werkelijke noden worden soms gekleurd door de visie van de
organisatie en krijgen niet altijd de ruimte.
Cultuurschok en aanpassingsmoeilijkheden: Toestromen in 'reguliere'
begeleidingstehuizen in de Integrale Jeugdhulp kan een cultuurschok zijn voor zowel de
NBM als de begeleiding. Sommigen hebben moeite om te aarden in een groep en hebben
behoefte aan een minder gestructureerde opvangvorm.
5.3.3 MICRO-CONTEXT
- Traumatische ervaringen: ze worden steeds geconfronteerd met stres factoren:
o Pre-migratietrauma’s zoals oorlog en verlies
o Ervaringen tijdens de reis zoals mishandeling, uitbuiting
o Post- migratieproblemen zoals asiel onzekerheid of sociale isolatie
