Leerpsychologie en cognitieve
gedragstherapie
Sara Scheveneels
, DEEL 1: LEER- EN GEDRAGSPSYCHOLOGIE
Hoofdstuk 1: Kernprincipes en kernwaarden van de gedragstherapie - 3 oktober en 10 oktober
• Powerpoint Gedragstherapie les 1
• Hafkenscheid, A. (2013). Functional Analytic Psychotherapy (FAP). Een leertheoretisch
perspectief op de therapeutische relatie. Tijdschrift voor Psychotherapie, 39, 225-241.
Hoofdstuk 2: 1e deel GT proces – 10 oktober (aanzet voor volgende twee lessen)
• Powerpoint Gedragstherapie les 2
• Scheveneels, Boddez, & Hermans (2018). Learning Mechanisms in Fear and Anxiety. The
Cambridge Handbook of Anxiety and Related Disorders.
Hoofdstuk 3: Vervolg deel 1 GT proces (gedragstherapie toegepast op een casus: voorbeeld, zijsprong
leerpsychologie en uitwerking) – 17 oktober en 24 oktober
• Powerpoint Gedragstherapie les 3
• Powerpoint Gedragstherapie les 4
• Scheveneels, Boddez, & Hermans (2018). Learning Mechanisms in Fear and Anxiety. The
Cambridge Handbook of Anxiety and Related Disorders.
• Lovibond, P. F., Mitchell, C. J., Minard, E., Brady, A., & Menzies, R. G. (2009). Safety
behaviours preserve threat beliefs: Protection from extinction of human fear conditioning by an
avoidance response. Behaviour Research and Therapy, 47(8), 716–720.
• Kennisclip VGCt over “De holistische theorie en functieanalyse” – Dirk Hermans:
https://kennisnet.vgct.nl/kennisclips-over-probleemanalyses/ (niet op Toledo)
• Filmpjes op Toledo over bespreking VPS en toetsing
Hoofdstuk 4: 2e deel GT proces (behandelplan + therapeutische methode/technieken) – 7 november
• Powerpoint Gedragstherapie les 5
• Kennisclip Exposure (VGCt): Exposure V3 Engels ondertiteld
• Vervliet, B., Craske, M. G., & Hermans, D. (2013). Fear extinction and relapse: state of the art.
Annual Review of Clinical Psychology, 9, 215–248. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-
050212-185542
• Vervliet et al. (2024). Optimaliseren van exposuretherapie met een inhibitory-retrieval-aanpak
en de OptEx Nexus. Gedragstherapie, 57, 15-59.
• Scheveneels, S., Boddez, Y., & Hermans, D. (2021). Uitdagingen voor het inhibitorisch-
leermodel van exposuretherapie. Gedragstherapie, 54, 3-25.
2
,HOOFDSTUK 1: KERNPRINCIPES EN
KERNWAARDEN VAN DE
GEDRAGSTHERAPIE
LES 1 (3 OKTOBER ’25) + LES 2 (10 OKTOBER ’25)
Verplichte literatuur:
- Hafkenscheid, A. (2013). Functional Analytic Psychotherapy (FAP). Een leertheoretisch perspectief op de
therapeutische relatie. Tijdschrift voor Psychotherapie, 39, 225-241.
VOOROORDELEN OVER GEDRAGSTHERAPIE
Gevraagd aan Copilot: ‘welk beeld heb je van gedragstherapie?’
➢ “Gedragstherapie is confronterend en hard”
o Wetenschappers zijn eerder bezig met effecten van therapie en niet zo met gevoel van cliënt
o Hebben we evenveel aandacht voor therapeutische relatie in deze benadering als in andere benaderingen?
➢ “Gedragstherapie werkt niet voor complexe casussen”
o Als we het hebben over complexe casussen, dan werkt gedragstherapie niet zo goed
o Bedenking: wat is complexe casus? (hangt het af van problematiek of niet?)
➢ “Gedragstherapie is oppervlakkig”
o Aan de slag met klachten hier en nu
o Aandacht voor symptomen, maar niet zo zeer voor persoonlijkheidsfactoren, verleden, …
Prof gaat deze proberen weerleggen
Studie bij TikTok
➢ Filmpjes die gingen over gedragstherapie
➢ Contentanalyse
➢ Vraag: wat voor vooroordelen komen hierin naar boven?
o Cognitieve gedragstherapie is invaliderend: stemt het gevoel wel overeen met de realiteit?
o Cognitieve gedragstherapie is niet zo effectief
o …
WAT IS GEDRAGSTHERAPIE?
Even geleden: debat hierover doordat er veel interventies bijkwamen:
➢ Wat maakt dat bepaalde interventie onder gedragstherapie valt?
➢ Wat maakt dat bepaalde interventie niet onder gedragstherapie valt?
Hermans zegt: gedragstherapie gaat niet over technieken
➢ Gedragstherapie is geen set van technieken
➢ Gedragstherapie is manier van kijken naar cliënten, bepaald proces volgen
➢ Geen opsomming van technieken: technieken hangen af van:
o Of onderzoek evidence based is (criterium dat wordt opgelegd)
o Of techniek past binnen de casusconceptualisatie (past bij hoe situatie voor individuele cliënt eruit ziet)
LEERPSYCHOLOGIE – CONCEPTEN
Welke kernconcepten spelen een rol in leerpsychologie
• Mensen zijn lerende (en vaak talige) wezens
o In talige concept zitten leerprincipes achter
o Mens onderscheidt zich van de dieren door taal
3
, • Functioneel perspectief
o Als bril die we opzetten om naar mensen te kijken: functioneel kijken
o Gedrag zien als zinvolle reactie op betekenisvolle context
▪ Zelfs meest absurde gedrag wordt zo bekeken
▪ Zelfs meest normale gedrag wordt zo bekeken
o Zelfs als op eerste zicht niet duidelijk is wat het gedrag kan opleveren (bv. destructief gedrag,
zelfverwondend gedrag, … heeft ook een functie waardoor iemand het blijft doen)
• Assessment/casusconceptualisatie
o Leerpsychologie komt vooral naar boven in deze fase
o Kijken naar verleden: hoe zijn klachten ontstaan, welke betekenis werd eraan gegeven
o Kijken naar hier en nu (heden): hoe worden klachten onderhouden
▪ Hoe komt het dat iemand zich gedraagt zoals die zich gedraagt
▪ Hier ligt vaak de focus voor therapie (maar betekent niet dat we geen oog hebben voor het
verleden
• Interventies/behandeltoepassingen
o Leerprincipes toepassen in interventies
Video: levenslang met dwang, illustratie van functioneel perspectief
➢ Meisje van 17 jaar met dwangproblemen
➢ Welke dwanggedragingen?
o Teldwang, symmetrie, dingen op bepaalde manier aanraken en wegleggen, handbewegingen
o Uit woede voor zichzelf slaat ze zich en doet ze zichzelf pijn (hoofd open krabben)
➢ Waarom is dit toch functioneel gedrag?
o Controle te behouden, gevaar uit de weg gaan, voorkomen dat er iets erg gebeurt (preventie)
o Bang dat iemand haar neersteekt als ze niet haar stappen telt
o Gevoel van controle: weten versus voelen
➢ Link met wetenschappelijk onderzoek
o Wat zijn compulsies of bekrachtigers?
o Waarom stelt iemand dit gedrag?
o In welke context stelt iemand dit gedrag?
LINK MET WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
Therapiestroming van gedragstherapie geïnformeerd door wetenschappelijk onderzoek: sterke link tussen beiden (op
verschillende vlakken)
• Geïnformeerd door wetenschappelijke inzichten
o Psychologische processen van psychopathologie (experimentele psychopathologie)
o Aandachtsmodificatie (ABM)
▪ Aandachtsbiases spelen rol bij angststoornissen, depressie
▪ Toepassen: bij aandachtstoornis is er angst, waardoor men ook de triggers probeert te vermijden
▪ Technieken om aandacht te trainen, trainen om naar triggers te kunnen kijken = attention bias
modification (ABM)
▪ Nagaan of interventies effectief zijn: blijkt dat ABM niet effectief is
• Wel goed voor triggers en prikkels binnen de training
• Niet generaliseerbaar naar prikkels buiten de training
o EMDR
▪ = eye movement desensitisation and reprocessing
▪ Omgekeerd: eerst observatie gedaan dat iets werkt (bv. training werkt), maar nog geen idee
waarom dit werkt → interventie was er eerst, nadien kijken waarom deze werkt (nog steeds mee
bezig)
• We love data
o Graag werken met data en onderzoek
o Gebaseerd op wetenschap
• Doorlopen van therapie
o ~ empirische cyclus doorlopen
4
gedragstherapie
Sara Scheveneels
, DEEL 1: LEER- EN GEDRAGSPSYCHOLOGIE
Hoofdstuk 1: Kernprincipes en kernwaarden van de gedragstherapie - 3 oktober en 10 oktober
• Powerpoint Gedragstherapie les 1
• Hafkenscheid, A. (2013). Functional Analytic Psychotherapy (FAP). Een leertheoretisch
perspectief op de therapeutische relatie. Tijdschrift voor Psychotherapie, 39, 225-241.
Hoofdstuk 2: 1e deel GT proces – 10 oktober (aanzet voor volgende twee lessen)
• Powerpoint Gedragstherapie les 2
• Scheveneels, Boddez, & Hermans (2018). Learning Mechanisms in Fear and Anxiety. The
Cambridge Handbook of Anxiety and Related Disorders.
Hoofdstuk 3: Vervolg deel 1 GT proces (gedragstherapie toegepast op een casus: voorbeeld, zijsprong
leerpsychologie en uitwerking) – 17 oktober en 24 oktober
• Powerpoint Gedragstherapie les 3
• Powerpoint Gedragstherapie les 4
• Scheveneels, Boddez, & Hermans (2018). Learning Mechanisms in Fear and Anxiety. The
Cambridge Handbook of Anxiety and Related Disorders.
• Lovibond, P. F., Mitchell, C. J., Minard, E., Brady, A., & Menzies, R. G. (2009). Safety
behaviours preserve threat beliefs: Protection from extinction of human fear conditioning by an
avoidance response. Behaviour Research and Therapy, 47(8), 716–720.
• Kennisclip VGCt over “De holistische theorie en functieanalyse” – Dirk Hermans:
https://kennisnet.vgct.nl/kennisclips-over-probleemanalyses/ (niet op Toledo)
• Filmpjes op Toledo over bespreking VPS en toetsing
Hoofdstuk 4: 2e deel GT proces (behandelplan + therapeutische methode/technieken) – 7 november
• Powerpoint Gedragstherapie les 5
• Kennisclip Exposure (VGCt): Exposure V3 Engels ondertiteld
• Vervliet, B., Craske, M. G., & Hermans, D. (2013). Fear extinction and relapse: state of the art.
Annual Review of Clinical Psychology, 9, 215–248. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-
050212-185542
• Vervliet et al. (2024). Optimaliseren van exposuretherapie met een inhibitory-retrieval-aanpak
en de OptEx Nexus. Gedragstherapie, 57, 15-59.
• Scheveneels, S., Boddez, Y., & Hermans, D. (2021). Uitdagingen voor het inhibitorisch-
leermodel van exposuretherapie. Gedragstherapie, 54, 3-25.
2
,HOOFDSTUK 1: KERNPRINCIPES EN
KERNWAARDEN VAN DE
GEDRAGSTHERAPIE
LES 1 (3 OKTOBER ’25) + LES 2 (10 OKTOBER ’25)
Verplichte literatuur:
- Hafkenscheid, A. (2013). Functional Analytic Psychotherapy (FAP). Een leertheoretisch perspectief op de
therapeutische relatie. Tijdschrift voor Psychotherapie, 39, 225-241.
VOOROORDELEN OVER GEDRAGSTHERAPIE
Gevraagd aan Copilot: ‘welk beeld heb je van gedragstherapie?’
➢ “Gedragstherapie is confronterend en hard”
o Wetenschappers zijn eerder bezig met effecten van therapie en niet zo met gevoel van cliënt
o Hebben we evenveel aandacht voor therapeutische relatie in deze benadering als in andere benaderingen?
➢ “Gedragstherapie werkt niet voor complexe casussen”
o Als we het hebben over complexe casussen, dan werkt gedragstherapie niet zo goed
o Bedenking: wat is complexe casus? (hangt het af van problematiek of niet?)
➢ “Gedragstherapie is oppervlakkig”
o Aan de slag met klachten hier en nu
o Aandacht voor symptomen, maar niet zo zeer voor persoonlijkheidsfactoren, verleden, …
Prof gaat deze proberen weerleggen
Studie bij TikTok
➢ Filmpjes die gingen over gedragstherapie
➢ Contentanalyse
➢ Vraag: wat voor vooroordelen komen hierin naar boven?
o Cognitieve gedragstherapie is invaliderend: stemt het gevoel wel overeen met de realiteit?
o Cognitieve gedragstherapie is niet zo effectief
o …
WAT IS GEDRAGSTHERAPIE?
Even geleden: debat hierover doordat er veel interventies bijkwamen:
➢ Wat maakt dat bepaalde interventie onder gedragstherapie valt?
➢ Wat maakt dat bepaalde interventie niet onder gedragstherapie valt?
Hermans zegt: gedragstherapie gaat niet over technieken
➢ Gedragstherapie is geen set van technieken
➢ Gedragstherapie is manier van kijken naar cliënten, bepaald proces volgen
➢ Geen opsomming van technieken: technieken hangen af van:
o Of onderzoek evidence based is (criterium dat wordt opgelegd)
o Of techniek past binnen de casusconceptualisatie (past bij hoe situatie voor individuele cliënt eruit ziet)
LEERPSYCHOLOGIE – CONCEPTEN
Welke kernconcepten spelen een rol in leerpsychologie
• Mensen zijn lerende (en vaak talige) wezens
o In talige concept zitten leerprincipes achter
o Mens onderscheidt zich van de dieren door taal
3
, • Functioneel perspectief
o Als bril die we opzetten om naar mensen te kijken: functioneel kijken
o Gedrag zien als zinvolle reactie op betekenisvolle context
▪ Zelfs meest absurde gedrag wordt zo bekeken
▪ Zelfs meest normale gedrag wordt zo bekeken
o Zelfs als op eerste zicht niet duidelijk is wat het gedrag kan opleveren (bv. destructief gedrag,
zelfverwondend gedrag, … heeft ook een functie waardoor iemand het blijft doen)
• Assessment/casusconceptualisatie
o Leerpsychologie komt vooral naar boven in deze fase
o Kijken naar verleden: hoe zijn klachten ontstaan, welke betekenis werd eraan gegeven
o Kijken naar hier en nu (heden): hoe worden klachten onderhouden
▪ Hoe komt het dat iemand zich gedraagt zoals die zich gedraagt
▪ Hier ligt vaak de focus voor therapie (maar betekent niet dat we geen oog hebben voor het
verleden
• Interventies/behandeltoepassingen
o Leerprincipes toepassen in interventies
Video: levenslang met dwang, illustratie van functioneel perspectief
➢ Meisje van 17 jaar met dwangproblemen
➢ Welke dwanggedragingen?
o Teldwang, symmetrie, dingen op bepaalde manier aanraken en wegleggen, handbewegingen
o Uit woede voor zichzelf slaat ze zich en doet ze zichzelf pijn (hoofd open krabben)
➢ Waarom is dit toch functioneel gedrag?
o Controle te behouden, gevaar uit de weg gaan, voorkomen dat er iets erg gebeurt (preventie)
o Bang dat iemand haar neersteekt als ze niet haar stappen telt
o Gevoel van controle: weten versus voelen
➢ Link met wetenschappelijk onderzoek
o Wat zijn compulsies of bekrachtigers?
o Waarom stelt iemand dit gedrag?
o In welke context stelt iemand dit gedrag?
LINK MET WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
Therapiestroming van gedragstherapie geïnformeerd door wetenschappelijk onderzoek: sterke link tussen beiden (op
verschillende vlakken)
• Geïnformeerd door wetenschappelijke inzichten
o Psychologische processen van psychopathologie (experimentele psychopathologie)
o Aandachtsmodificatie (ABM)
▪ Aandachtsbiases spelen rol bij angststoornissen, depressie
▪ Toepassen: bij aandachtstoornis is er angst, waardoor men ook de triggers probeert te vermijden
▪ Technieken om aandacht te trainen, trainen om naar triggers te kunnen kijken = attention bias
modification (ABM)
▪ Nagaan of interventies effectief zijn: blijkt dat ABM niet effectief is
• Wel goed voor triggers en prikkels binnen de training
• Niet generaliseerbaar naar prikkels buiten de training
o EMDR
▪ = eye movement desensitisation and reprocessing
▪ Omgekeerd: eerst observatie gedaan dat iets werkt (bv. training werkt), maar nog geen idee
waarom dit werkt → interventie was er eerst, nadien kijken waarom deze werkt (nog steeds mee
bezig)
• We love data
o Graag werken met data en onderzoek
o Gebaseerd op wetenschap
• Doorlopen van therapie
o ~ empirische cyclus doorlopen
4
