SAMENVATTING
PERSONEN-EN FAMILIERECHT
1
,INLEIDING
HOOFDSTUK 1 – SITUERING
Personenrecht: regelt het statuut van persoon en zijn rechtspositie in de maatschappij
Naam, afstamming, geslacht,…
Familierecht: regelt de privaatrechtelijke verhouding tss partners, ouders, kinderen en verwanten
Verhouding tussen gehuwden, tussen ouder en kind,….
HOOFDSTUK 2 – ONTWIKKELINGEN EN ACTUELE TENDENSEN
§ 1 FAMILIERECHT ALS SPIEGEL VAN MAATSCHAPPELIJKE WAARDEN
Is sterk cultureel gekleurd, afhankelijk van tijd en plaats zal het familierecht er anders uitzien en verder
evolueren
Homohuwelijk, polygamie,…
Vroeger: vertrekken vanuit traditioneel huwelijk, dit was de norm. Er werd een verschilgemaakt tussen
kinderen binnen en buiten het huwelijk
Nu: meer en meer vrijheid om persoonlijk leven zelf in te vullen
→ Geslachtsverandering is nu wettelijk geregeld in tegenstelling tot vroeger
→ Vermogensrechtelijke verhouding tss partners kreeg meer contractuele autonomie en een
verregaande vrijheid
Hieraan zijn wel grenzen => belang van anderen mag niet geschaad worden
Huwelijk met dwang is verboden
§ 2 ONTWIKKELINGEN
A. ANCIEN RÉGIME
→ Huwelijk is sacrament
→ Echtscheiding verboden
→ Man is hoofd van gezin => hiërarchie binnen het gezin
B. 19 E EEUW TOT EERSTE HELFT 20 STE EEUW
→ Invoeren van burgerlijk huwelijk in 1804 door Napoléon (Franse revolutie)
→ Geen erkenning van buitenhuwelijkse relaties
→ Ook nu nog: man hoofd van gezin
C. NA DE TWEEDE WERELDOORLOG
Toen de mannen naar het front gingen werden vrouwen zelfstandiger. Vrouwen wilden na de oorlog deze
beslissingsmacht en vrijheid niet meer kwijt geraken. Mannen probeerden dit te verdringen na de oorlog
maar dit bleek onmogelijk => periode van grote veranderingen
1. Huwelijk tss man en vrouw: hoeksteen van gezin?
→ Daling huwelijken
→ stijging echtscheidingen
→ samenwonen stijgt
→ geen problemen meer met kinderen geboren buiten huwelijk, stigma verdween
→ gelijke rechten holebi’s
2. Emancipatie van vrouwen en veranderende rolpatronen in gezin
→ Man heeft minder macht, geen vaderlijke macht meer maar ouderlijk gezag
→ vrouw en man zijn gelijkwaardige partners (in huwelijksvermogensrecht van OO)
→ ook wijziging in naam
1
,3. Kinderen als kern van gezin
• Kinderen zijn vaker gewild en gepland
• Het kind krijgt alsmaar meer familienaam van de moeder.
→ Uit het echt gescheiden
→ Onbekende vader
Heel af en toe gebeurt het nu dat 2 mensen binnen het huwelijk heel bewust de naam van de
moeder geven aan het kind. Het zal nog 20 jaar duren vooraleer dit heel frequent gaat
gebeuren in de maatschappij.
• De kinderen worden de basis, de kern van het gezin:
→ Terwijl de partnerrelatie vluchtiger wordt
4. Impact van medisch begeleide voortplanting op afstamming en ouderschap
→ Nieuwe mogelijkheden
→ Afstammingsrecht probeert zich aan te passen
o Juridische ouders zijn niet altijd de genetische of biologische ouders
o Draagmoederschap is nog niet wettelijk geregeld
o Anonimiteit van donors bij medische voortplanting onder druk
o Meer en meer de vraag of een beperking tot 2 juridische ouders niet achterhaald is
5. Nadruk op autonomie van het individu en zelfbeschikking
Mensen kunnen steeds meer eigen keuze maken
Vb echtscheiding, bescherming onbekwamen, geslacht, medisch recht, abortus, euthanasie,…
6. Toenemende internationale mobiliteit van individuen en families
Steeds vaker grensoverschrijdend
Kinderen krijgen kinderen, huwen, werken,.. in het buitenland
2
,HOOFDSTUK 3 - BRONNEN VAN HET PERSONEN-EN FAMILIERECHT
§ 1 NATIONALE BRONNEN
A. BURGERLIJK WETBOEK
Belangrijkste bron voor het personen- en familierecht
B. GERECHTELIJK WETBOEK
Belangrijkste deel voor deel van familieprocesrecht
• Familie-en jeugdrechtbank art.572bis Ger.W.
- Familierechtbank
o Familiekamers
o Kamers voor minnelijke schikking
- Jeugdrechtbank: bevoegd voor jeugdbeschermingsmaatregelen
o 2 jeugdkamers
• Vrederechter
Vooral bevoegd voor onmogelijkheid in beslissingen van
→ geesteszieken,
→ bescherming van wilsonbekwame minderjarigen en verkwisters,
→ verzoeken in verband met de voogdij van minderjarigen
→ machtigingsverzoeken ten uitvoering van art. 378 en 483 oud BW
Bemiddeling en de minnelijke oplossing van conflicten
meer en meer binnen de familierechtbank
→ Doel: de betrokken partijen betrekken zonder dat de rechter moet tussenkomen en om daarmee
de banden te beschermen.
Bemiddeling:
= een vertrouwelijk en gestructureerd proces van vrijwillig overleg tussen conflicterende partijen met de
medewerking van een onafhankelijke, neutrale en onpartijdige derde die de communicatie
vergemakkelijkt en poogt de partijen ertoe te brengen zelf een oplossing uit te werken art.1723/1 Ger.W.
De griffier moet de partijen altijd informeren over de mogelijkheid tot bemiddeling, verzoening en elke
andere vorm minnelijke oplossing van conflicten, bij het stellen van de vordering. Art. 1253ter/1, §1 Ger.W.
Rechter hoort vervolgens voor welke vorm van minnelijke wijze de partijen kiezen en verwijst hen op
eigen initiatief of op dat van de partijen naar de kamer van minnelijke schikking. Art. 1253ter/1, §2 Ger.W.
Dit is gedurende het gehele geding mogelijk art.1253ter/1, §2, 2de lid Ger.W.
• Bij alle zaken met betrekking tot de afzonderlijke verblijfsplaatsen, de minderjarige kinderen en
onderhoudsverplichtingen moet met verplicht in persoon verschijnen op de inleidende zitting.
art.1253ter/1,§2, 1ste Ger.W.
• ook bij procedures omtrent de minderjarige kinderen moeten de partijen verplicht in persoon
verschijnen bij de zitting hieromtrent en de pleitzitting art.1253ter/1, §3, 4de lid Ger.W.
C. SPECIFIEKE WETTEN EN DECRETEN
Vb abortuswet en euthanasiewet
D. GRONDWET
Vooral belang van artikel 10 (gelijkheidsbeginsel) en artikel 11 (non-discriminatiebeginsel)
3
,§2 INTERNATIONALE BRONNEN
Zijn van groot belang voor personen- en familierecht en grensoverschrijdend personen- en familierecht
A. EVRM
= Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
Dit is de belangrijkste internationale norm, vooral:
Art. 8: recht op bescherming van het privéleven en het familie-en gezinsleven
Art. 12: recht om te huwen en een gezin te stichten
In België is vooral het arrest Marckx van belang, hierdoor kwam er verandering
Artikels niet alleen van toepassing tussen gehuwden en hun kinderen maar ook tussen ongehuwden en
hun kinderen
ook banden met andere verwanten vallen hieronder
Grootouders en kinderen
Artikel 8 wordt heel ruim geïnterpreteerd en vormt bv ook een plicht voor de lidstaat om koppels van
hetzelfde geslacht juridische erkenning en bescherming te garanderen (dit hoeft echter niet met een
huwelijk)
EVRM heeft ook invloed op nationale rechtspraak
Rechter moet voorrang verlenen aan de verdragsbepalingen bij strijdige nationale wetgeving
B. IVRK
= Internationaal Verdrag voor Rechten van het Kind
Het kind wordt als een “vol” persoon beschouwd
Kinderen moeten betrokken worden in procedures die hen aanbelangen
Echtscheidingen, recht op een naam, recht om ouders te kennen en door hen te worden opgevoed
Ouders kunnen niet alles alleen beslissen
De rechten hebben een primordiaal maar geen absoluut karakter:
→ Er moet veel belang gehecht worden aan de kinderen maar men dient ook rekening te houden
met de belangen van de andere partijen.
C. UNIERECHT
Niet zoveel invloed maar alsmaar meer
• Art. 81 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie
Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken met grensoverschrijdende gevolgen
= familierechtelijk IPR
• Unierecht bepaalt het vrije verkeer en vrij verblijf van burgers en hun familieleden, erkenning en
tenuitvoerlegging van huwelijksstelsels (gevolgen voor personen- en familierecht)
D. RECHTSPRAAK EN RECHTSLEER
Vooral uitspraken van Grondwettelijk Hof
In 2018 zelfs een noodwet om afstammingsrecht te gelijkstellen aan de Grondwet
4
, DEEL 1 – AFSTAMMING
AFDELING 1 – INLEIDING
WAT IS AFSTAMMING?
Afstamming
= de juridische band tussen ouders en kind waar rechten en plichten voor beiden uit voortvloeien
Het is een element van de staat van een persoon art.6, §2 oud BW
Nog steeds een traditionele beperking:
Kind kan slechts van 2 ouders afstammen
→ ook van 2 moeders is mogelijk (moeder en meemoeder)
→ juridisch niet mogelijk van 2 vaders
in beginsel gebaseerd op de bloedband
maar ook andere elementen spelen een rol, namelijk de intentie en de socio-affectieve realiteit
→ De wil om ouder te zijn wordt belangrijker
→ Juridische afstamming kan hierdoor verschillen van de biologische afstamming
Adoptie
BEZIT VAN STAAT – ART. 331 NONIES OUD BW
Belangrijk begrip! Refereert aan de socio-affectieve realiteit
Er zijn namelijk verschillende elementen die samen de afstamming kunnen aantonen of bewijzen.
Wanneer vb relevant?
Een man betaalt voor het kind en zorgt voor het kind en wordt maatschappelijk gezien als het kind van
hem maar juridisch is dit niet.
Wanneer een vrouw bv in het buitenland bevalt en een kind krijgt maar niet wil dat de naam in de
geboorteakte staat. Zij neemt het kind mee naar België, zorgt ervoor,….
Maatschappelijk wordt het kind gezien als het kind van de vrouw maar niet juridisch omdat het niet in
de geboorteakte staat.
Door deze langdurige gebeurtenissen kan men toch de Bezit van Staat vastleggen.
Er hoeft dus eigenlijk geen bloedband te zijn maar de band tussen het kind (zorg, betaalt voor het
kind,… iedereen veronderstelt dat het zijn kind is) kan voldoende zijn.
Art. 331nonies Ger.W. Het bezit van staat moet voortdurend zijn.
Het wordt bewezen door feiten die te samen of afzonderlijk de betrekking van afstamming aantonen.
Die feiten zijn onder meer:
– dat het kind altijd de naam heeft gedragen van degene van wie wordt gezegd dat het afstamt;
– dat laatstgenoemde het als zijn kind heeft behandeld;
– dat die persoon als vader of moeder in zijn onderhoud en opvoeding heeft voorzien;
–dat het kind die persoon heeft behandeld als zijn vader, moeder of meemoeder;
– dat het als zijn kind wordt erkend door de familie en in de maatschappij;
–dat de openbare overheid het als zodanig beschouwt
5
PERSONEN-EN FAMILIERECHT
1
,INLEIDING
HOOFDSTUK 1 – SITUERING
Personenrecht: regelt het statuut van persoon en zijn rechtspositie in de maatschappij
Naam, afstamming, geslacht,…
Familierecht: regelt de privaatrechtelijke verhouding tss partners, ouders, kinderen en verwanten
Verhouding tussen gehuwden, tussen ouder en kind,….
HOOFDSTUK 2 – ONTWIKKELINGEN EN ACTUELE TENDENSEN
§ 1 FAMILIERECHT ALS SPIEGEL VAN MAATSCHAPPELIJKE WAARDEN
Is sterk cultureel gekleurd, afhankelijk van tijd en plaats zal het familierecht er anders uitzien en verder
evolueren
Homohuwelijk, polygamie,…
Vroeger: vertrekken vanuit traditioneel huwelijk, dit was de norm. Er werd een verschilgemaakt tussen
kinderen binnen en buiten het huwelijk
Nu: meer en meer vrijheid om persoonlijk leven zelf in te vullen
→ Geslachtsverandering is nu wettelijk geregeld in tegenstelling tot vroeger
→ Vermogensrechtelijke verhouding tss partners kreeg meer contractuele autonomie en een
verregaande vrijheid
Hieraan zijn wel grenzen => belang van anderen mag niet geschaad worden
Huwelijk met dwang is verboden
§ 2 ONTWIKKELINGEN
A. ANCIEN RÉGIME
→ Huwelijk is sacrament
→ Echtscheiding verboden
→ Man is hoofd van gezin => hiërarchie binnen het gezin
B. 19 E EEUW TOT EERSTE HELFT 20 STE EEUW
→ Invoeren van burgerlijk huwelijk in 1804 door Napoléon (Franse revolutie)
→ Geen erkenning van buitenhuwelijkse relaties
→ Ook nu nog: man hoofd van gezin
C. NA DE TWEEDE WERELDOORLOG
Toen de mannen naar het front gingen werden vrouwen zelfstandiger. Vrouwen wilden na de oorlog deze
beslissingsmacht en vrijheid niet meer kwijt geraken. Mannen probeerden dit te verdringen na de oorlog
maar dit bleek onmogelijk => periode van grote veranderingen
1. Huwelijk tss man en vrouw: hoeksteen van gezin?
→ Daling huwelijken
→ stijging echtscheidingen
→ samenwonen stijgt
→ geen problemen meer met kinderen geboren buiten huwelijk, stigma verdween
→ gelijke rechten holebi’s
2. Emancipatie van vrouwen en veranderende rolpatronen in gezin
→ Man heeft minder macht, geen vaderlijke macht meer maar ouderlijk gezag
→ vrouw en man zijn gelijkwaardige partners (in huwelijksvermogensrecht van OO)
→ ook wijziging in naam
1
,3. Kinderen als kern van gezin
• Kinderen zijn vaker gewild en gepland
• Het kind krijgt alsmaar meer familienaam van de moeder.
→ Uit het echt gescheiden
→ Onbekende vader
Heel af en toe gebeurt het nu dat 2 mensen binnen het huwelijk heel bewust de naam van de
moeder geven aan het kind. Het zal nog 20 jaar duren vooraleer dit heel frequent gaat
gebeuren in de maatschappij.
• De kinderen worden de basis, de kern van het gezin:
→ Terwijl de partnerrelatie vluchtiger wordt
4. Impact van medisch begeleide voortplanting op afstamming en ouderschap
→ Nieuwe mogelijkheden
→ Afstammingsrecht probeert zich aan te passen
o Juridische ouders zijn niet altijd de genetische of biologische ouders
o Draagmoederschap is nog niet wettelijk geregeld
o Anonimiteit van donors bij medische voortplanting onder druk
o Meer en meer de vraag of een beperking tot 2 juridische ouders niet achterhaald is
5. Nadruk op autonomie van het individu en zelfbeschikking
Mensen kunnen steeds meer eigen keuze maken
Vb echtscheiding, bescherming onbekwamen, geslacht, medisch recht, abortus, euthanasie,…
6. Toenemende internationale mobiliteit van individuen en families
Steeds vaker grensoverschrijdend
Kinderen krijgen kinderen, huwen, werken,.. in het buitenland
2
,HOOFDSTUK 3 - BRONNEN VAN HET PERSONEN-EN FAMILIERECHT
§ 1 NATIONALE BRONNEN
A. BURGERLIJK WETBOEK
Belangrijkste bron voor het personen- en familierecht
B. GERECHTELIJK WETBOEK
Belangrijkste deel voor deel van familieprocesrecht
• Familie-en jeugdrechtbank art.572bis Ger.W.
- Familierechtbank
o Familiekamers
o Kamers voor minnelijke schikking
- Jeugdrechtbank: bevoegd voor jeugdbeschermingsmaatregelen
o 2 jeugdkamers
• Vrederechter
Vooral bevoegd voor onmogelijkheid in beslissingen van
→ geesteszieken,
→ bescherming van wilsonbekwame minderjarigen en verkwisters,
→ verzoeken in verband met de voogdij van minderjarigen
→ machtigingsverzoeken ten uitvoering van art. 378 en 483 oud BW
Bemiddeling en de minnelijke oplossing van conflicten
meer en meer binnen de familierechtbank
→ Doel: de betrokken partijen betrekken zonder dat de rechter moet tussenkomen en om daarmee
de banden te beschermen.
Bemiddeling:
= een vertrouwelijk en gestructureerd proces van vrijwillig overleg tussen conflicterende partijen met de
medewerking van een onafhankelijke, neutrale en onpartijdige derde die de communicatie
vergemakkelijkt en poogt de partijen ertoe te brengen zelf een oplossing uit te werken art.1723/1 Ger.W.
De griffier moet de partijen altijd informeren over de mogelijkheid tot bemiddeling, verzoening en elke
andere vorm minnelijke oplossing van conflicten, bij het stellen van de vordering. Art. 1253ter/1, §1 Ger.W.
Rechter hoort vervolgens voor welke vorm van minnelijke wijze de partijen kiezen en verwijst hen op
eigen initiatief of op dat van de partijen naar de kamer van minnelijke schikking. Art. 1253ter/1, §2 Ger.W.
Dit is gedurende het gehele geding mogelijk art.1253ter/1, §2, 2de lid Ger.W.
• Bij alle zaken met betrekking tot de afzonderlijke verblijfsplaatsen, de minderjarige kinderen en
onderhoudsverplichtingen moet met verplicht in persoon verschijnen op de inleidende zitting.
art.1253ter/1,§2, 1ste Ger.W.
• ook bij procedures omtrent de minderjarige kinderen moeten de partijen verplicht in persoon
verschijnen bij de zitting hieromtrent en de pleitzitting art.1253ter/1, §3, 4de lid Ger.W.
C. SPECIFIEKE WETTEN EN DECRETEN
Vb abortuswet en euthanasiewet
D. GRONDWET
Vooral belang van artikel 10 (gelijkheidsbeginsel) en artikel 11 (non-discriminatiebeginsel)
3
,§2 INTERNATIONALE BRONNEN
Zijn van groot belang voor personen- en familierecht en grensoverschrijdend personen- en familierecht
A. EVRM
= Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
Dit is de belangrijkste internationale norm, vooral:
Art. 8: recht op bescherming van het privéleven en het familie-en gezinsleven
Art. 12: recht om te huwen en een gezin te stichten
In België is vooral het arrest Marckx van belang, hierdoor kwam er verandering
Artikels niet alleen van toepassing tussen gehuwden en hun kinderen maar ook tussen ongehuwden en
hun kinderen
ook banden met andere verwanten vallen hieronder
Grootouders en kinderen
Artikel 8 wordt heel ruim geïnterpreteerd en vormt bv ook een plicht voor de lidstaat om koppels van
hetzelfde geslacht juridische erkenning en bescherming te garanderen (dit hoeft echter niet met een
huwelijk)
EVRM heeft ook invloed op nationale rechtspraak
Rechter moet voorrang verlenen aan de verdragsbepalingen bij strijdige nationale wetgeving
B. IVRK
= Internationaal Verdrag voor Rechten van het Kind
Het kind wordt als een “vol” persoon beschouwd
Kinderen moeten betrokken worden in procedures die hen aanbelangen
Echtscheidingen, recht op een naam, recht om ouders te kennen en door hen te worden opgevoed
Ouders kunnen niet alles alleen beslissen
De rechten hebben een primordiaal maar geen absoluut karakter:
→ Er moet veel belang gehecht worden aan de kinderen maar men dient ook rekening te houden
met de belangen van de andere partijen.
C. UNIERECHT
Niet zoveel invloed maar alsmaar meer
• Art. 81 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie
Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken met grensoverschrijdende gevolgen
= familierechtelijk IPR
• Unierecht bepaalt het vrije verkeer en vrij verblijf van burgers en hun familieleden, erkenning en
tenuitvoerlegging van huwelijksstelsels (gevolgen voor personen- en familierecht)
D. RECHTSPRAAK EN RECHTSLEER
Vooral uitspraken van Grondwettelijk Hof
In 2018 zelfs een noodwet om afstammingsrecht te gelijkstellen aan de Grondwet
4
, DEEL 1 – AFSTAMMING
AFDELING 1 – INLEIDING
WAT IS AFSTAMMING?
Afstamming
= de juridische band tussen ouders en kind waar rechten en plichten voor beiden uit voortvloeien
Het is een element van de staat van een persoon art.6, §2 oud BW
Nog steeds een traditionele beperking:
Kind kan slechts van 2 ouders afstammen
→ ook van 2 moeders is mogelijk (moeder en meemoeder)
→ juridisch niet mogelijk van 2 vaders
in beginsel gebaseerd op de bloedband
maar ook andere elementen spelen een rol, namelijk de intentie en de socio-affectieve realiteit
→ De wil om ouder te zijn wordt belangrijker
→ Juridische afstamming kan hierdoor verschillen van de biologische afstamming
Adoptie
BEZIT VAN STAAT – ART. 331 NONIES OUD BW
Belangrijk begrip! Refereert aan de socio-affectieve realiteit
Er zijn namelijk verschillende elementen die samen de afstamming kunnen aantonen of bewijzen.
Wanneer vb relevant?
Een man betaalt voor het kind en zorgt voor het kind en wordt maatschappelijk gezien als het kind van
hem maar juridisch is dit niet.
Wanneer een vrouw bv in het buitenland bevalt en een kind krijgt maar niet wil dat de naam in de
geboorteakte staat. Zij neemt het kind mee naar België, zorgt ervoor,….
Maatschappelijk wordt het kind gezien als het kind van de vrouw maar niet juridisch omdat het niet in
de geboorteakte staat.
Door deze langdurige gebeurtenissen kan men toch de Bezit van Staat vastleggen.
Er hoeft dus eigenlijk geen bloedband te zijn maar de band tussen het kind (zorg, betaalt voor het
kind,… iedereen veronderstelt dat het zijn kind is) kan voldoende zijn.
Art. 331nonies Ger.W. Het bezit van staat moet voortdurend zijn.
Het wordt bewezen door feiten die te samen of afzonderlijk de betrekking van afstamming aantonen.
Die feiten zijn onder meer:
– dat het kind altijd de naam heeft gedragen van degene van wie wordt gezegd dat het afstamt;
– dat laatstgenoemde het als zijn kind heeft behandeld;
– dat die persoon als vader of moeder in zijn onderhoud en opvoeding heeft voorzien;
–dat het kind die persoon heeft behandeld als zijn vader, moeder of meemoeder;
– dat het als zijn kind wordt erkend door de familie en in de maatschappij;
–dat de openbare overheid het als zodanig beschouwt
5
