Samenvatting 6 lessen RZL - Hannelore Bruurs

LES 1: RELIGIE, ZINGEVING,
LEVENSBESCHOUWING EN
SPIRITUALITEIT
10 FEBRUARI ’26

INLEIDING

WAAROM RZL?
 Beroepsmatig: aspect van elke mens (bv. als psycholoog ook omgaan met mensen met andere
religie)
 Persoonlijk: aspect van jezelf, zelfontwikkeling (bv. het doet me nadenken over eigen leven)
 Aanwezigheid in samenleving, telt hier ook heel sterk (2/3 van de wereldbevolking is nog
steeds religieus)
o Minder zichtbaar in westen
 Christelijk mens en wereldbeeld als gesprekspartner: kritische dialoog (vertrekken vanuit
eigen visie)
 KU Leuven:
o Verbondenheid met christelijke traditie en verhaal
o Visie op onderwijs (persoonsvorming)
o Levensbeschouwelijke bedachtzaamheid (is competentie die je zal dienen als psycholoog
of waarmee je de samenleving dient)

RODE DRAAD
 Dialoog
 Christelijk mens- en wereldbeeld (uitgedaagd om eigen positie in te nemen hieromtrent)
 Perspectief op maatschappij, gekleurd door perspectief vanuit de zorg
 Integraal mensbeeld, van waaruit theologen en psychologen kijken naar de mens (sterk met
elkaar verweven)

DOELSTELLINGEN
 Zie ECTS fiche
 Kritische reflectie staat centraal
 Thema’s:
o Religie, zingeving en levensbeschouwing
o Spiritualiteit
o Kwaad en vergeving
o Hoop als krachtbron
o Zinbeleving op hoge leeftijd
o Levensbeschouwelijke Vlaanderen in de 21e eeuw
o Christendom, seksualiteit, diversiteit en identiteit
 Zelfstudie: online module ‘interculturele zorg’ (hier deadlines!)

RZL

R VAN RELIGIE
 Religie is aanwezig in de samenleving
o Bv. bij begrafenis van de Paus in april zaten Trump en Zelensky bij elkaar, diplomatie van
Vaticaan werkte hard om beide samen te brengen voor bruggesprek: religie kan op
wereldtoneel een rol spelen
o Bv. Vaticaan probeerde bloedvergieter in Venezuela te voorkomen wanneer Trump inval
plande, enkele kardinalen probeerden militaire interventie te vermijden ‘Kerk wil het
geweten van de wereld zijn’, maar lukte niet
o Bv. LP van Rosalia over spiritualiteit, beschrijving van heiligen (hagiografie)

Z VAN ZINBELEVING
 Basics van zinbeleving:

, o Wat is het?
o Wie heeft het?
o Hoe herken je het?
o Wat doe je ermee?

 Zinbeleving is ruimer dan zingeving
o Zingeving: ik alleen moet zin geven aan mijn leven, mijn keuzes, …
o Je kan ook zin ontvangen, verliezen, kiezen, …  eerder zinbeleving (breder)
 Nadenken over zin van het leven
o Wanneer men geconfronteerd wordt met ervaringen over eindigheid of beperktheid
van het leven
o Wanneer men stil valt
o Context doet ertoe

Voorbeelden
- Bv. Jimmy Fallon herwaardeert wat hij doet in het leven door ongeluk met vinger en opname in
ziekenhuis, herbevestiging voor hem van wat hij zinvol vindt in zijn leven
- Bv. boek Viktor Frankl
o Psychiater en neuroloog
o Joods: 3 keer in concentratiekamp
o Boek: Man’s Search for Meaning is geschreven in 1946 en gebaseerd op zijn ervaringen
in WO II in 3 concentratiekampen
 Deel 1 analyseert zijn bevindingen en ervaringen in het kamp
 Deel 2 introduceert de visie van Frankl over betekenis en zinbeleving (basis voor
zijn logotherapie (= therapie waarbij betekenis en zin centraal staan))
 Door geen betekenis of zin te geven aan de kampervaringen werden
mensen sneller gedemotiveerd in het leven en maken ze er sneller een
einde aan dan mensen die kracht halen uit hun ervaringen en zin van het
leven hiermee invullen
o De hoogste drijfveer van de mens is zijn/haar zinsvervulling (deze drijfveer is
aangeboren)
o Innate inner search for meaning – de aangeboren drang tot betekenis
o Het leven stelt vragen aan ons en wij hebben de opdracht om een antwoord te
formuleren
o Kritiek op piramide van Maslow: als de basale (laagste) noden niet vervuld zijn, dan is
de nood aan zin en betekenis de meest dringende
- Bv. piramide van Maslow
o Maslow meende dat basale noden voldaan moeten zijn voordat iemand zich kan
ontwikkelen op volgend niveau van noden; eerst eten en drinken om zich verder te
ontwikkelen
o Frankl spreekt Maslow tegen: hij was steeds bezig met de zin van het leven (niveau
van zelfontplooiing wat hoogste niveau is volgens Maslow) ondanks dat hij te weinig
eten en drinken had
- Bv. citaat van Frankl: ‘Vervolgens sprak ik van de vele mogelijkheden om het leven zin te
geven. Ik hield mijn vrienden (die roerloos lagen te luisteren, de stilte werd slechts af en toe
verbroken door een zucht) voor, dat het leven van een mens, zelfs onder de gruwelijkste
omstandigheden nooit zijn betekenis verliest en dat deze nooit eindigende betekenis tevens
lijden en sterven, ontbering en dood omvat.’

GRENSGEBIED THEOLOGIE EN PSYCHOLOGIE
Zinbeleving (en spiritualiteit) is grensgebied tussen theologie en psychologie: veel gelijkenissen,
maar ook verschillen
 Gelijkenissen
o Gaat over menselijke ervaringen en betekenisgeving
o Proberen vragen te beantwoorden over levensdoelen, welzijn en persoonlijke
ontwikkeling
o Begeleiden van mensen
o Onderzoeken hoe mensen omgaan met levensveranderingen en problemen
o Beïnvloeden hoe mensen zichzelf en anderen begrijpen
 Verschillen
o Mensen selecteren andere zaken uit hun verhaal om te vertellen aan zorgpastor of aan
psycholoog
o
Theologie Psychologie

, Focus Menselijke spiritualiteit Menselijke geest en gedrag (breder
dan theologie)
Methode Eigen wetenschappelijke methodiek Eigen wetenschappelijke methodiek
(bv. historisch-kritische methode)
Bronnen Empirisch bewijs, religieuze teksten, Empirisch bewijs
traditie (breder dan psychologie)
Praktijk Spirituele begeleiding/zorg Geestelijke gezondheid

 Psychologie als wetenschap ontstond halverwege de 19e eeuw uit filosofisch denken: wortels van
psychologie komen uit de filosofie die veel verband heeft met theologie
 Thesisonderzoek: zorgpastor en psycholoog zien samen mensen  resultaat: stelde andere vragen
waardoor beeld van cliënt veel meer multidimensioneel was en deze veel meer informatie had




IS ER EEN REVIVAL VAN RELIGIE BIJ GEN Z/ALPHA?
 Vooronderstellingen die ervoor zorgen dat men idee krijgt dat religie terug leeft in jonge
populatie
o Religie is weggeweest vanuit paradigma secularisering
 Pluralisering
 Individualisering
 Privésfeer: dalende rol van de Kerk
o Religie wint aan populariteit (cijfers bevestigen dit niet)
 Zoektocht naar houvast bij jongeren:
o Hoop en angst bij jongeren – crisis
 Bv. vroeger houvast door standaard op zondag naar de Kerk te gaan
 Bv. nu minder verspreiding van deze verhalen, hierdoor minder houvast, geloof
biedt geen antwoord meer, zelf op zoek gaan
o Leegte aan zingeving/zinbeleving
o Religie is één van de mogelijkheden om houvast te vinden  religie is niet meer
vanzelfsprekend, waardoor het interessant wordt
 Religie in andere vorm (heel anders nu dan vroeger):
o Geloven wordt meer en meer persoonlijke keuze (voor een deel mee in opvoeding)
o Individuele invulling in plaats van massakerk (kerken zitten helemaal niet meer vol, maar
individuele invulling stijgt wel)
o Maar duidelijke stijging van deelname aan vieringen: verbondenheid
o Religie moet betekenisgevend zijn (nemen het niet meer zomaar over)
o Sociale en zingevende aspect

Voorbeeld:
VRT lanceerde onderzoek hierover: hernieuwde interesse voor geloof bij jongeren –
godsdienstleerkracht Tina de Bisschop
- Leerlingen zijn niet zomaar ‘nieuwsgierig naar religie’. Ze zoeken naar woorden voor wat hen
bezighoudt: angst, schuld, hoop, kwaad, verbondenheid, dood, toekomst. Ze groeien op in een
wereld die tegelijk hyperprikkelend en existentieel leeg is. Alles is meetbaar, maakbaar en snel,
behalve betekenis.
- Natuurlijk gaat dat soms ruw. Pubers zijn pubers. Ze testen grenzen, provoceren, vermengen
religie met ideologie of TikTok-wijsheden. Maar onder dat lawaai zit iets fundamenteels: een
generatie die niet wil blijven steken in oppervlakkigheid.
- Wat we vandaag zien, is geen terugkeer naar het verleden. Het is een beweging naar diepgang.
Jongeren zijn niet plots religieus geworden, ze zijn existentieel wakker.

AANDACHT VOOR ZINGEVING IN GEZONDHEIDSZORG
Naast bij de jongeren, komt ook in de gezondheidszorg zingeving vaak op
 Meer aandacht voor zingeving en zinverlies in de gezondheidszorg: coronacrisis als
katalysator
o Tijdens corona beseft dat er bepaalde zaken anders moeten (bv. aanraking,
onherkenbaarheid, …)
o Bv. familie mocht overledenen in ziekenhuis niet komen bezoeken, dus verzorger stond
in voor zorg aan einde van het leven
o Bv. tijdens coronacrisis bepaalde zaken in gezondheidszorg aangepast die nu nog steeds
zo gebeuren: patiënt zien in zijn totaalplaatje (arts, zorgpastor, psycholoog, …), maar ook
stuk terug op de achtergrond geplaatst
 Bevraging bij familieleden en bewoners van woonzorgcentra

, o Respect en veiligheid scoren heel hoog: bewoners voelen zich veilig
o Alles rond nood aan zinbeleving, verbondenheid en tijdsbesteding is laag: bewoners
voelen zich niet verbonden met elkaar of met de zorgverlener  was net heel belangrijk
tijdens coronacrisis

L VAN LEVENSBESCHOUWING
 Bredere term dan religie
 7 erkende religies en levensbeschouwingen in Vlaanderen
o Rooms-katholieke
o Protestantse
o Orthodoxe
o Israëlitische
o Anglicaanse
o Islamitische eredienst
o Vrijzinnige humanisten (noemen zichzelf geen religie, wel een levensbeschouwing)
 Boeddhisme is nog niet erkend (deden wel aanvraag)
 Overheid heeft deze erkend, waardoor ze geld krijgen om werking te doen
 In RZL over levensbeschouwing: als het aan bod komt, hebben we het over handelingsverlegenheid:
niet enkel in de zorg maar ook in de samenleving in het algemeen



LEVENSBESCHOUWING EN HANDELINGSVERLEGENHEID
 Levensbeschouwelijke competenties in de hulpverlening
 Uitgangspunt:
o Geen secularisatie, maar eerder diversifiëring en pluraliteit aan levensbeschouwingen
 Meer levensbeschouwingen, veel diversiteit
o Mensen die religieus zijn vinden het belangrijk dat hulpverleners weten wat geloof
voor hen betekent
o Bij jongeren: belangrijk deel van identiteitsontwikkeling als het aanwezig is
o Vaak onbegrip en afwezigheid van inlevingsvermogen bij hulpverleners (in therapie
wordt geloof vaak niet expliciet bevraagd)
o Culturele sensitieve zorg  levensbeschouwelijke sensitieve zorg

Waarom belangrijk?
 Levensbeschouwing kan mensen kracht geven in herstelproces
 Aandacht voor levensbeschouwing draagt bij aan inclusieve omgeving (welkom voelen)

Lacune: 3 domeinen
 Kennis (slechts één aspect)
o Vooral op gefocust (bij korte toelichting), belangrijk
o Hier stopt het niet! Kennis is belangrijk, maar vaardigheden en attitudes zijn eigenlijk nog
belangrijker
 Vaardigheden
o Eigen levensbeschouwing, zingevingskader exploreren (want dit is ook een bias)
 Verschil tussen religieuze en niet-religieuze hulpverleners is groot
o Kunnen voeren van constructieve gesprekken
o Actief luisteren
 Attitudes
o Open houding: zonder vooroordelen, bias leren kennen (eigen kader goed kennen en
bewust van zijn; we willen deze niet opleggen maar als therapeut neem je altijd stukje
van jezelf mee in therapie)
o Begripvolle houding: stap verder, begrip voor visie en handelingen
 Je hoeft er niet alles over te kennen, maar je moet wel jezelf kennen en je moet er bewust van zijn
en begrijpen dat het voor iemand een grote rol kan spelen

Verschillende categorieën:
Handelingsverlegenheid = het verlegen worden als zorgverlener wanneer iemand over
levensbeschouwing begint

In onderzoek 3 soorten hulpverleners onderscheiden (voor jezelf nagaan waar je je bevindt):
 Levensbeschouwelijk competente hulpverlener
o Bv. zorgpastor (beroep), maar hij is de enige dus moet alle vragen beantwoorden
waardoor de druk heel groot is