HISTORISCHE KRITIEK
INLEIDING
WAT IS HISTORISCHE KRITIEK?
– Systematische kritische reflectie bij verzamelen, evalueren en verwerken van
informatie
• Verzamelen: gebruikte methode, vindplaatsen,…
• Evalueren: regels van de historische kritiek
• Verwerken: welke rol heb je, wat is de beoogde rapportering
– Essentiële vaardigheid
• Academisch: wetenschappelijk werk (masterproef, paper, essay,…)
• Wezenlijk: navigeren in hedendaagse samenleving als kritische burger
– Feiten van opinies, waarheid van leugens onderscheiden (post-truth,
fake news)
– Vaststellen contradicties
– = Set wetenschappelijk vastgelegde regels om informatie te evalueren
3 vastgelegde regels gefocust op “externe kritiek”
1. Herstellingskritiek
— Van alles: tekst, audio, video
— Originele bron of kopie? Traditioneel meer waarde / belang gehecht aan
originele bron.
2. Oorsprongskritiek
— Heel vaak getuigenissen
— Waar, wanneer, door wie?
3. Ontlenings- of oorspronkelijksheidskritiek
— In welke mate ontleend uit andere bron?
+ 4 vastgelegde regels rond informatie besloten in de bron
4. Interpretatiekritiek
— Primaire en secundaire betekenis van de tekst? (gelaadgheid)
5. Gezagskritiek
— Auteur het gezag van een ooggetuige? Informatie al verkregen van iemand
anders?
, 6. Bevoegdheidskritiek
— Nauwkeurigheid en begrijpen van de waarneming en (on)geloof
— Technische kennis en geschooldheid
7. Rechtzinnigheidskritiek
— (On)opzettelijke verdraaiingen feiten
— Misinformatie / Desinformatie
MISINFORMATIE DESINFORMATIE
Misinformatie = onjuiste informatie delen zonder kwade bedoelingen
Desinformatie = bewust valse informatie verspreiden om je op het verkeerde been te
zetten of schade te veroorzaken
WAT IS HISTORISCHE KRITIEK?
Criminologisch onderzoek:
— Vnl. gericht op het heden en de toekomst, minder op het verleden: analyses van
fenomenen als basis voor een toekomstgericht beleid
• Inzicht krijgen in fenomeen vraagt gebruik (informatie)bronnen van heel
diverse aard => context en achtergrond
• respondenten (culturele codes en subjectiviteit van taal;
interpretaties van waarnemingen)
• documenten (weergave van informatie via specifiek taalgebruik)
• Eigen invalshoek, accenten en keuzes in onderzoek: bewustwording
noodzakelijk
— Evaluatie en kennis (type) informatiebron essentieel
• Wie, wat, hoe, waarom?
• Tussenschakel-boodschapper niet altijd onschuldig omwille van bewuste of
onbewuste interpretaties
• Vergelijking verschillende bronnen (verschillende types, maar ook
meerdere van hetzelfde type tot aanvaardbare saturatie)
INFORMATIEBRON
— Specifieke kenmerken / verschillende aard
• Zeer divers: krantenartikel, parlementaire tekst, interview, afbeelding, film,
audio opname, sociale media, tweet,
…
• Publiek (bv jaarverslag overheidsagentschap), privaat (bv jaarverslag
onderneming)
, • Uit eigen naam, uit naam van organisatie
• Allerhande thema’s
• Ontstaanscontext en eigen kenmerken
— Formele regels
— Eigen taalgebruik
— Kennis noodzakelijk over bron en haar kenmerken
• Kritisch en correct naar waarde schatten (informatie)bron
• Autoriteit, betrouwbaarheid, juistheid, objectiviteit, controleerbaarheid
! Opgelet: kritische zin betekent niet alle informatie met een bepaald kenmerk meteen
verwerpen
Bv: complotdenkers zijn zeer kritisch, maar verwerpen meteen alle bronnen die vanuit
een publieke overheid worden verspreid.
Historische kritiek = een vorm van systematische kritiek, maar niet het verwerpen van
alle informatie
ACTUELE RELEVANTIE
— Massamedia, informatieoorlogen
• Evolutie van onderzoeksjournalistiek naar snel nieuws
• Massale beïnvloeding van opinies, potentieel via gemanipuleerde
informatie
• Manipulatie informatie
• Deepfake, AI
• Geen nieuw fenomeen (cf. propaganda), maar toename in schaal en
snelheid
• Misleiding, uitdragen agenda, bekomen rechten, legitimering daden,
onbestraft blijven schendingen grondrechten, …
— Belang ‘oude’ principes historische kritiek (interne en externe kritiek, vergelijken
bronnen en informatie, op systematische wijze)
• Wetenschappelijk instrument versus buikgevoel
Beeldmanipulatie
- Met artificiële intelligentie: rol van de “beeldbewerker”
• Bepaalde kleurtoon creëert bepaalde sfeer
• Toevoegen / weglaten van bepaalde elementen
- Maar zeker ook zonder artificiële intelligentie: rol van de “beeldmaker”
, • Gebruik specifieke lens
• Positie van de fotograaf
• Moment van afdruk
Tekstuele analyse
— Literaire regels voor specifieke genres
• Wetenschappelijk artikel – blogpost – opiniestuk
• Waar nadruk op gelegd, wat verzwegen, met welke reden?
— Belang terminologie
— COVID-19: ‘antivaxers’, ‘complotdenkers’, ‘vrijheidsstrijders’, ‘demonstranten’
— Regels van het medium kunnen informatie ook bepalen
— Tweet (X)
— ‘Systematische twijfel’
WAAROM BEGRIP ‘HISTORISCHE’ KRITIEK?
— Vanuit historische wetenschap: welke regels maken het mogelijk om bronnen uit
het verleden objectief te bestuderen
• Negentiende-eeuwse historici: wat speelde er zich af in periodes waarover
we geen getuigen meer kunnen ondervragen?
• Wie is de auteur? Hoe waarheidsgetrouw schrijft die auteur? Met
welke bedoeling werd het werk geschreven?
• Is het een originele bron of een kopie?
• Eerste handboeken over historische kritiek
• Historisch bronnenmateriaal vs. hedendaagse bronnen
• Geen directe observatie vs. directe observatie
• Geen productie van data vs. productie van data
• Enkel wat is overgebleven uit het verleden (bronnen) vs. mogelijkheden om
nog nieuwe vaststellingen te doen
Maakt dat historici zich als eerste wetenschappers gaan toeleggen op de “kritiek
van bronnen”
Maar zelfde problemen doen zich vandaag voor. Bv: rapport uit land waar je niet zomaar
zelf kan gaan observeren / geen voeling mee hebt => kloof tussen tekst en interpretatie
van tekst.
— Besef verleden ¹ geschiedschrijving: overlap maar niet 1 op 1
INLEIDING
WAT IS HISTORISCHE KRITIEK?
– Systematische kritische reflectie bij verzamelen, evalueren en verwerken van
informatie
• Verzamelen: gebruikte methode, vindplaatsen,…
• Evalueren: regels van de historische kritiek
• Verwerken: welke rol heb je, wat is de beoogde rapportering
– Essentiële vaardigheid
• Academisch: wetenschappelijk werk (masterproef, paper, essay,…)
• Wezenlijk: navigeren in hedendaagse samenleving als kritische burger
– Feiten van opinies, waarheid van leugens onderscheiden (post-truth,
fake news)
– Vaststellen contradicties
– = Set wetenschappelijk vastgelegde regels om informatie te evalueren
3 vastgelegde regels gefocust op “externe kritiek”
1. Herstellingskritiek
— Van alles: tekst, audio, video
— Originele bron of kopie? Traditioneel meer waarde / belang gehecht aan
originele bron.
2. Oorsprongskritiek
— Heel vaak getuigenissen
— Waar, wanneer, door wie?
3. Ontlenings- of oorspronkelijksheidskritiek
— In welke mate ontleend uit andere bron?
+ 4 vastgelegde regels rond informatie besloten in de bron
4. Interpretatiekritiek
— Primaire en secundaire betekenis van de tekst? (gelaadgheid)
5. Gezagskritiek
— Auteur het gezag van een ooggetuige? Informatie al verkregen van iemand
anders?
, 6. Bevoegdheidskritiek
— Nauwkeurigheid en begrijpen van de waarneming en (on)geloof
— Technische kennis en geschooldheid
7. Rechtzinnigheidskritiek
— (On)opzettelijke verdraaiingen feiten
— Misinformatie / Desinformatie
MISINFORMATIE DESINFORMATIE
Misinformatie = onjuiste informatie delen zonder kwade bedoelingen
Desinformatie = bewust valse informatie verspreiden om je op het verkeerde been te
zetten of schade te veroorzaken
WAT IS HISTORISCHE KRITIEK?
Criminologisch onderzoek:
— Vnl. gericht op het heden en de toekomst, minder op het verleden: analyses van
fenomenen als basis voor een toekomstgericht beleid
• Inzicht krijgen in fenomeen vraagt gebruik (informatie)bronnen van heel
diverse aard => context en achtergrond
• respondenten (culturele codes en subjectiviteit van taal;
interpretaties van waarnemingen)
• documenten (weergave van informatie via specifiek taalgebruik)
• Eigen invalshoek, accenten en keuzes in onderzoek: bewustwording
noodzakelijk
— Evaluatie en kennis (type) informatiebron essentieel
• Wie, wat, hoe, waarom?
• Tussenschakel-boodschapper niet altijd onschuldig omwille van bewuste of
onbewuste interpretaties
• Vergelijking verschillende bronnen (verschillende types, maar ook
meerdere van hetzelfde type tot aanvaardbare saturatie)
INFORMATIEBRON
— Specifieke kenmerken / verschillende aard
• Zeer divers: krantenartikel, parlementaire tekst, interview, afbeelding, film,
audio opname, sociale media, tweet,
…
• Publiek (bv jaarverslag overheidsagentschap), privaat (bv jaarverslag
onderneming)
, • Uit eigen naam, uit naam van organisatie
• Allerhande thema’s
• Ontstaanscontext en eigen kenmerken
— Formele regels
— Eigen taalgebruik
— Kennis noodzakelijk over bron en haar kenmerken
• Kritisch en correct naar waarde schatten (informatie)bron
• Autoriteit, betrouwbaarheid, juistheid, objectiviteit, controleerbaarheid
! Opgelet: kritische zin betekent niet alle informatie met een bepaald kenmerk meteen
verwerpen
Bv: complotdenkers zijn zeer kritisch, maar verwerpen meteen alle bronnen die vanuit
een publieke overheid worden verspreid.
Historische kritiek = een vorm van systematische kritiek, maar niet het verwerpen van
alle informatie
ACTUELE RELEVANTIE
— Massamedia, informatieoorlogen
• Evolutie van onderzoeksjournalistiek naar snel nieuws
• Massale beïnvloeding van opinies, potentieel via gemanipuleerde
informatie
• Manipulatie informatie
• Deepfake, AI
• Geen nieuw fenomeen (cf. propaganda), maar toename in schaal en
snelheid
• Misleiding, uitdragen agenda, bekomen rechten, legitimering daden,
onbestraft blijven schendingen grondrechten, …
— Belang ‘oude’ principes historische kritiek (interne en externe kritiek, vergelijken
bronnen en informatie, op systematische wijze)
• Wetenschappelijk instrument versus buikgevoel
Beeldmanipulatie
- Met artificiële intelligentie: rol van de “beeldbewerker”
• Bepaalde kleurtoon creëert bepaalde sfeer
• Toevoegen / weglaten van bepaalde elementen
- Maar zeker ook zonder artificiële intelligentie: rol van de “beeldmaker”
, • Gebruik specifieke lens
• Positie van de fotograaf
• Moment van afdruk
Tekstuele analyse
— Literaire regels voor specifieke genres
• Wetenschappelijk artikel – blogpost – opiniestuk
• Waar nadruk op gelegd, wat verzwegen, met welke reden?
— Belang terminologie
— COVID-19: ‘antivaxers’, ‘complotdenkers’, ‘vrijheidsstrijders’, ‘demonstranten’
— Regels van het medium kunnen informatie ook bepalen
— Tweet (X)
— ‘Systematische twijfel’
WAAROM BEGRIP ‘HISTORISCHE’ KRITIEK?
— Vanuit historische wetenschap: welke regels maken het mogelijk om bronnen uit
het verleden objectief te bestuderen
• Negentiende-eeuwse historici: wat speelde er zich af in periodes waarover
we geen getuigen meer kunnen ondervragen?
• Wie is de auteur? Hoe waarheidsgetrouw schrijft die auteur? Met
welke bedoeling werd het werk geschreven?
• Is het een originele bron of een kopie?
• Eerste handboeken over historische kritiek
• Historisch bronnenmateriaal vs. hedendaagse bronnen
• Geen directe observatie vs. directe observatie
• Geen productie van data vs. productie van data
• Enkel wat is overgebleven uit het verleden (bronnen) vs. mogelijkheden om
nog nieuwe vaststellingen te doen
Maakt dat historici zich als eerste wetenschappers gaan toeleggen op de “kritiek
van bronnen”
Maar zelfde problemen doen zich vandaag voor. Bv: rapport uit land waar je niet zomaar
zelf kan gaan observeren / geen voeling mee hebt => kloof tussen tekst en interpretatie
van tekst.
— Besef verleden ¹ geschiedschrijving: overlap maar niet 1 op 1
