Overzicht van de Beeldende
Kunsten (1300 – 1789)
Samenvatting | Prof. Maximiliaan Martens en
Prof. Koenraad Jonckheere | 2025-2026
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: Van ‘Maniera Greca’ tot ‘Internationale stijl’ ................................................................................ 8
1.1. Pre-1300 .......................................................................................................................................................... 8
1.1.1. Van statisch naar levendig – de MULDENSTIL (Chartres vs. Keulen) ..................................................... 8
1.1.2. Frankrijk: samensmelting idealisme, realisme en hoffelijke elegantie (ca. 1230 – 1255 en 1270) ...... 10
1.2. 1300 – 1350: Italië – Van de ‘Maniera Greca’ naar de Proto-Renaissance ................................................... 12
1.2.1. De Italo-Byzantijnse traditie of ‘Maniera Greca’ en Cimabue (ca. 1272 – 1302) ................................. 12
1.2.2. Giotto di Bondone (1267 – 1337) en de verovering v/d werkelijkheid ................................................ 12
1.2.3. De Sienese School (1280 – 1350): Duccio, Simone Martini en de gebroeders Lorenzetti ................... 14
1.2.4. De Pisaanse School: een kunstenaarsfamilie in de IT-hooggotiek........................................................ 16
1.3. 1300 – 1350: Frankrijk – Miniatuurkunst en de invloed v/d Italianen .......................................................... 18
1.4. 1350 – 1420: Mecenaat v/h huis Valois – de geboorte v/d ‘Internationale Stijl’.......................................... 20
1.4.1. Jean Baudolf (1360 – 80) en de Meester v/h Parement de Narbonne (vóór 1378) ............................. 20
1.4.2. André Beauneveu (1355 – 1400) .......................................................................................................... 22
1.4.3. Boucicaut Meester (actief in Parijs, ca. 1400 – 1420)........................................................................... 24
1.4.4. Gebroeders v. Limborch (1399 – ca. 1416) en de Très Riches Heures (1410) ...................................... 26
1.5. Het Mecenaat v. Filips de Stoute (1342 – 1404; hertog v. Bourgondië) ....................................................... 28
1.5.1. Claus Sluter (actief vóór 1379 – 1406): Chartreuse de Champmol en de Mozesput............................ 28
1.5.2. Johan Maelwael (1396 – 1415) en Henri Bellechose (1415 – 1445)..................................................... 30
1.5.3. Het Quadriptiek v. Filips de Stoute (ca. 1400) ...................................................................................... 30
1.5.4. Retabel v. Champmol: Jacob de Baerze (1380 – 1400) en Melchior Broederlam (1381 – 1409) ......... 32
HOOFDSTUK 2: De Vlaamse Primitieven – ‘Ars Nova’ .......................................................................................... 34
2.1. Hubert en Jan van Eyck (Maaseik? Ca. 1390 – Brugge, 1441) ....................................................................... 34
2.1.1. Mythevorming en historische situering ................................................................................................ 34
2.1.2. Loopbaan en belangrijkste werken ....................................................................................................... 34
2.2. Robert Campin (of ‘Meester v. Flémalle’, 1378 – 1444)................................................................................ 38
2.3. Rogier van der Weyden (1399 – 1464) .......................................................................................................... 40
HOOFDSTUK 3: De Vroege Renaissance .............................................................................................................. 42
3.1. Renaissance en Humanisme .......................................................................................................................... 42
3.1.1. Belangrijkste kenmerken v/d Renaissancecultuur (7) .......................................................................... 42
3.1.2. Ontdekking v/h Lineaire Perspectief: F. Brunelleschi (1377 – 1446) en L.B. Alberti (1404 – 72) ......... 44
3.2. Beeldhouwkunst in het QUATTROCENTO: Ghiberti, Quercia, di Banco en Donatello .................................. 46
3.2.1. Lorenzo Ghiberti (1377 – 1446) en de Wedstrijd over ‘Het Offer v. Isaac’ (1402) ............................... 46
3.2.2. Jacopo della Quercia (1374 – 1438) ...................................................................................................... 48
3.2.3. Nanni di Banco (ca. 1384 – 1421) ......................................................................................................... 48
3.2.4. Donatello (1386 – 1466): kunst als zelfstandige kunstvorm en psychologisch intensiteit ................... 50
3.3. Schilderkunst in het QUATTROCENTO: Van da Fabriano tot Masaccio en Fra Angelico ............................... 52
3.3.1. Gentile da Fabriano (ca. 1370 – 1427) .................................................................................................. 52
2
, 3.3.2. Masolino da Panicale (ca. 1382 – 1440/47) en de Brancacci-cyclus v/d Santa Maria (Florence) ........ 52
3.3.3. Masaccio (1401 – 1428/29) .................................................................................................................. 54
3.3.4. Fra Angelico (of Beato Angelico, ca. 1400 – 1455): zuiverheid en harmonie ....................................... 56
3.3.5. Fra Filippo Lippi (ca. 1406 – 1469): hartstocht en wereldse gevoelens ............................................... 58
3.3.6. Paolo Uccello (1397 – 1475) ................................................................................................................. 60
3.3.7. Domenico Veneziano (ca. 1410 – 1461) ............................................................................................... 62
3.3.8. Andrea del Castagno (ca. 1417 – 1457) ................................................................................................ 62
HOOFDSTUK 4: Tweede Generatie in de Nederlanden en Italië............................................................................ 64
4.1. De 2de generatie schilders in de Nederlanden (ca. 1450 – 1500) .................................................................. 64
4.1.1. Petrus Christus (actief in Brugge 1444 – 76)......................................................................................... 64
4.1.2. Dirk Bouts (Haarlem – Leuven, ca. 1415 – 75) ...................................................................................... 64
4.1.3. Hugo van der Goes (Gent, ca. 1430 – 82) ............................................................................................. 66
4.1.4. Hans Memling (actief in Brugge, 1465 – 94) ......................................................................................... 66
4.1.5. Geertgen tot Sint-Jans (Leiden of Haarlem, ca. 1465 – 95) .................................................................. 68
4.1.6. Miniatuurschilderkunst in de 2de helft v/d 15de eeuw .......................................................................... 68
4.2. Beeldhouwkunst in de 2de helft v/h QUATTROCENTO .................................................................................. 70
4.2.1. Antonio del Pollaiuolo (Florence 1432 – Rome 1496) .......................................................................... 70
4.2.2. Andrea del Verrocchio (1435 – 88) ....................................................................................................... 70
4.3. Schilderkunst in de 2de helft v/h QUATTROCENTO ........................................................................................ 72
4.3.1. Piero della Francesca (Borgo Sansepolcro, 1412 – 92) ......................................................................... 72
4.3.2. Benozzo Gozzoli (Florence 1420 – Pistoia 1496) .................................................................................. 74
4.3.3. Sandro Botticelli (Florence, ca. 1445 – 1510) ....................................................................................... 76
4.3.4. Filippino Lippi (Prato, 1457 – Florence, 1504) ...................................................................................... 78
4.3.5. Domenico Ghirlandaio (Firenze, 1449 – 1494) ..................................................................................... 78
4.3.6. Pietro Perugino (Perugia, ca. 1450 – 1525) .......................................................................................... 78
4.3.7. Andrea Mantegna (ca. 1431 – 1506) .................................................................................................... 80
4.3.8. Antonello da Messina (Messina, 1430 – 79) ......................................................................................... 80
4.3.9. Giovanni Bellini (Venetië, 1430 – 1516)................................................................................................ 80
4.4. Invloed in Europa 1450 - 1500....................................................................................................................... 82
4.4.1. Jean Fouquet (Tours, ca. 1420 – ca. 1480) ........................................................................................... 82
4.4.2. Juan de Flandes (ca. 1465 – Palencia, 1519)......................................................................................... 82
4.4.3. Stephan Lochner (ca. 1400 – Keulen, 1451) ......................................................................................... 82
HOOFDSTUK 5: De Hoog-Renaissance (ca. 1495 – 1520) ...................................................................................... 84
5.1. Introductie ..................................................................................................................................................... 84
5.2. Leonardo da Vinci (1452 – 1519) ................................................................................................................... 86
5.2.1. Vroege jaren en opleiding ..................................................................................................................... 86
5.2.2. De periode in Milaan (1482 – 1499) ..................................................................................................... 88
5.2.3. In dienst v. Frankrijk en verblijf in Florence (1499; 1506 – 1519) ........................................................ 90
3
, 5.2.4. Laatste jaren en wetenschappelijke studies ......................................................................................... 90
5.3. Rafael (Sanzio, Urbino 1483 – Rome 1520) ................................................................................................... 92
5.3.1. Vroege jaren: opleiding en invloed v. Perugino .................................................................................... 92
5.3.2. In dienst v/h Vaticaan: de Stanze di Raffaello (1509 – 24) onder Julius II en Leo X ............................. 92
5.3.3. Portretten van macht, devotie en intellect .......................................................................................... 96
5.3.4. De kunst v/h tapijt: kartons en de Europese verspreiding v/d Renaissance ........................................ 96
5.4. Michelangelo Buonarroti (Caprese, 1475 – Rome, 1564) ............................................................................. 98
5.4.1. Vroege werken: de Florentijnse jaren v. talent .................................................................................... 98
5.4.2. De Sixtijnse kapel (1508 – 12; 1534 – 41): een visuele Bijbel ............................................................. 100
5.4.3. Michelangelo’s latere werken: beeldhouwkunst en architectuur ...................................................... 102
5.4.4. Laatste fase en maniërisme ................................................................................................................ 102
HOOFDSTUK 6: De Renaissance in het Noorden ................................................................................................ 104
6.1. Inleiding: Martin Schongauer (ca. 1440 – 91) en de opkomst v/d grafiek .................................................. 104
6.2. Albrecht Dürer (1471 – 1528): de verbinding tussen noord en zuid ........................................................... 106
6.3. Matthias Grünewald (1470 – 1528) en het Isenheim-retabel (1512) ......................................................... 110
6.4. Opkomst v/d Renaissance in de Nederlanden: David, Bosch, Gossaert, Metsys en van Orley................... 112
HOOFDSTUK 7: De opkomst v/h Maniërisme in Italië ........................................................................................ 114
7.1. Inleiding: Hoog-Renaissance en de opkomst v/h Maniërisme .................................................................... 114
7.2. Michelangelo en zijn navolgers ................................................................................................................... 116
7.2.1. Michelangelo (‘il divino’) en het Maniërisme ..................................................................................... 116
7.2.2. Andrea del Sarto (1486 – 1530) .......................................................................................................... 118
7.2.3. Jacopo Carucci (‘da Pontormo’, 1494 – 1557) .................................................................................... 118
7.2.4. Daniele da Volterra (‘il Braghettone’, ca. 1509 – 1566) ..................................................................... 120
7.2.5. Rosso Fiorentino (1495 – 1540) .......................................................................................................... 120
7.2.6. Giovanni Antonio Bazzi (‘il Sodoma’; 1477 – 1549) ............................................................................ 120
7.2.7. Giorgio Vasari (1511 – 1574) .............................................................................................................. 122
7.3. Rafael en zijn navolgers ............................................................................................................................... 124
7.3.1. Rafael (1483 – 1520) ........................................................................................................................... 124
7.3.2. Giulio Romano (1499 – 1546) ............................................................................................................. 124
7.3.3. Perino del Vaga (‘Piero Buonaccorsi’, 1501 – 1547) ........................................................................... 126
7.3.4. Polidoro da Caravaggio (‘Polidoro Caldara’, ca. 1499 – 1543)............................................................ 126
7.4. Venetiaans Maniërisme via Titiaan: het belang v. kleur (colorito) .............................................................. 128
7.4.1. Giovanni Bellini (ca. 1430 – 1516) ...................................................................................................... 128
7.4.2. Giorgione (‘da Castelfranco’, 1477/78 – ca. 1510) ............................................................................. 130
7.4.3. Titiaan (ca. 1487 – 1476): de brug tss Renaissance, Maniërisme en Barok........................................ 132
7.4.4. Tintoretto (Jacopo Robusti, 1517 – 1594) .......................................................................................... 134
7.4.5. Paolo Veronese (1528 – 1588) ............................................................................................................ 134
7.4.6. Lambert Sustris (ca. 1515 – 1591) ...................................................................................................... 134
4
, 7.5. Maniërisme zonder duidelijke affiliatie ....................................................................................................... 136
7.5.1. Agnolo Bronzino (1503 – 1573) .......................................................................................................... 136
7.5.2. Parmigianino (1503 – 1540): fotoshop is van alle tijden .................................................................... 136
7.5.3. Antonio Correggio (1489 – 1534)........................................................................................................ 138
7.5.4. El Greco (1541 – 1614) ........................................................................................................................ 138
7.5.5. Giambologna (‘Jean de Boulogne’, 1529 – 1608) ............................................................................... 140
HOOFDSTUK 8: Het Maniërisme in Europa ........................................................................................................ 142
8.1. Invloed v/d Italianen in # delen v. Europa: Frankrijk, Duitsland en Engeland ............................................. 142
8.1.1. ‘Écoles de Fontainebleau’ onder François I (1494 – 1547) en Henri IV (1553 – 1610) ....................... 142
8.1.2. De Duitse Ruimte na Albrecht Dürer (1471 – 1528): de Cranachs (1472/1515 – 53/86) ................... 144
8.1.3. De Renaissance in Engeland: Hans Holbein (1497 – 1543) en de gereformeerde vluchtelingen....... 146
8.2. Maniërisme in de Nederlanden: versmelting v/d Italiaanse- en Noordse tradities .................................... 148
8.2.1. Het probleem met het ‘Antwerps Maniërisme’: Metsys, Gossaert, Cleve, Aelst en Orley ................ 148
8.2.2. De ‘Renaissance’ in de Nederlanden: Scorel, Leyden, Coxcie, Heemskerck etc. ................................ 152
8.2.3. De Boschiaanse traditie en de ontwikkeling v/d ‘genres’: Jheronimus Bosch en Pieter Bruegel ....... 158
HOOFDSTUK 9: ‘The Genius of Rome’ rond 1600 ............................................................................................... 160
9.1. Inleiding: de inzet v. geld, macht, religie, politiek en kunst als ‘contrareformatie’ .................................... 160
9.1.1. Federico Zuccaro (ca. 1540 – 1609): theoreticus en voorloper v/d barok ......................................... 160
9.1.2. Federico Barocci (1535 – 1612): schakel tss Maniërisme en barok .................................................... 162
9.2. De overgang naar de barok in Italië: Caravaggio en de Carracci-familie..................................................... 164
9.2.1. Caravaggio, Michelangelo Merisi de (1571 – 1610) ........................................................................... 164
9.2.2. De Carracci-broeders (1560 – 1609) ................................................................................................... 170
9.3. De overgang naar de barok in de Nederlanden en Duitsland: Rubens en Elsheimer ................................. 172
9.3.1. Peter Paul Rubens (1577 – 1640): de barok op grote schaal .............................................................. 172
9.3.2. Adam Elsheimer (1578 – 1610): de barok op kleine schaal ................................................................ 174
9.4. De intrede v/h Classicisme: Domenichino, Il Guercino en Cavaliere d’Arpino ............................................ 176
9.4.1. Domenichino (1581 – 1641): Classicistische erfgenaam v/d Carracci ................................................ 176
9.4.2. Il Guercino (Giovanni Francesco Barbieri, 1591 – 1666) .................................................................... 178
9.4.3. Cavaliere d’Arpino (Giuseppe Cesari, 1568 – 1640) ........................................................................... 178
HOOFDSTUK 10: Internationale Barok, Caravaggisme en beginnend Classicisme ................................................ 180
10.1. Inleiding: Internationaal Maniërisme en de voorlopers v/d Barok ............................................................. 180
10.2. De intrede v/d 17de eeuw: Barok, Caravaggisme en Classicisme ................................................................ 182
10.2.1. Orazio en Artemisia Ghentilechi (Italië, 1563; 1593 – 1639; 1655) .................................................... 182
10.2.2. Giovanni Lanfranco (Italië, 1582 – 1647) ............................................................................................ 184
10.2.3. Bartolomeo Manfredi (Italië, 1582 – 1622) ........................................................................................ 184
10.2.4. Jusepe de Ribera (Spanje, 1591 – 1652) ............................................................................................. 186
10.2.5. Francisco de Zurbarán (Spanje, 1598 – 1664)..................................................................................... 186
10.2.6. Bartolomé Esteban Murillo (Spanje, 1617 – 1682) ............................................................................. 188
5
, 10.2.7. Valentin de Boulogne (Frankrijk, 1591 – 1632) .................................................................................. 188
10.2.8. Nicolas Tournier (Frankrijk, ca. 1590 – 1639) ..................................................................................... 188
10.3. De Internationale Barok in Italië, Frankrijk, Spanje, Duitsland en Engeland ............................................... 190
10.3.1. Guido Reni (Italië, 1575 – 1642): de evenknie van Rubens in Italië ................................................... 190
10.3.2. Pietro da Cortona (Italië, 1597 – 1669): monumentaal, decoratief en totaalkunst ........................... 192
10.3.3. Gianlorenzo Bernini (Italië, 1598 – 1680) ........................................................................................... 194
10.3.4. Diego Velázquez (Spanje, 1599 – 1660) .............................................................................................. 196
10.3.5. Anthony van Dyck (Engeland, 1599 – 1641) en Peter Lely (Engeland, 1618 – 80) ............................. 198
HOOFDSTUK 11: Classicisme en Rococo ............................................................................................................ 200
11.1. Introductie v/h Classicisme en haar voorlopers .......................................................................................... 200
11.2. Het Internationaal Classicisme: Frankrijk, Italië en de Nederlanden .......................................................... 202
11.2.1. Nicolas Poussin (1594 – 1665): de grootmeester v/h Classicisme ..................................................... 202
11.2.2. Simon Vouet (1590 – 1649) ................................................................................................................ 206
11.2.3. Eustache Le Sueur (1616 – 55) ............................................................................................................ 206
11.2.4. Claude Gellée, Le Lorrain (1600 – 1682): evenmeester v. Poussin..................................................... 208
11.2.5. Philippe de Champaigne (1602 – 74) .................................................................................................. 208
11.2.6. Charles le Brun (1619 – 90): classicisme als staats- en totaalkunst v. absolutistische macht ............ 210
11.3. De Franse Rococo: van Versailles naar e. nieuwe gevoeligheid .................................................................. 212
11.3.1. Jean-Antoine Watteau (Frankrijk, 1684 – 1721): de fêtes galantes ................................................... 212
11.3.2. François Boucher (Frankrijk, 1703 – 70): mythologie als esthetisch alibi........................................... 214
11.3.3. Jean-Honoré Fragonard (Frankrijk, 1732 – 1806): de ‘oeps’-mentaliteit ........................................... 214
11.4. De Internationale Rococo buiten Frankrijk.................................................................................................. 216
11.4.1. Andrea Pozzo (Italië, 1642 – 1709) ..................................................................................................... 216
11.4.2. Giovanni Antonio Pellegrini (Italië, 1675 – 1741) ............................................................................... 216
11.4.3. Giambattista Tiepolo (Italië, 1696 – 1770) ......................................................................................... 218
11.4.4. Giovanni Antonio Canal, Canaletto (Italië, 1697 – 1768): de Venetiaanse Vedute-schilder .............. 218
11.4.5. Balthasar Neumann (Duitsland, 1687 – 1753) en Bartolomeo Rastrelli (Rusland, 1700 – 71) ........... 220
11.4.6. Thomas Gainsborough (Engeland, 1727 – 88) .................................................................................... 220
11.4.7. Sir Joshua Reynolds (1723 – 92): de ‘Grand Manner’ ......................................................................... 220
11.4.8. William Hogarth (1697 – 1764): een kritische stem tegen de Rococo-mentaliteit ............................ 222
11.5. Het Neoclassicisme in de 2de helft v/d 18de eeuw: J. Winckelmann (1717 – 68) ......................................... 222
11.5.1. Henry Fuselli (1741 – 1825): overgang tss Rococo, Neoclassicisme en Romantiek ........................... 222
6
,7
,HOOFDSTUK 1: Van ‘Maniera Greca’ tot ‘Internationale stijl’
1.1. Pre-1300
1.1.1. Van statisch naar levendig – de MULDENSTIL (Chartres vs. Keulen)
Vanaf het einde v/d 12de eeuw voltrok zich in de westerse beeldende kunst een fundamentele verandering, waardoor we onszelf
in dit hoofdstuk de vraag stellen: ‘Hoe en waarom begon men de mens as such anders, levendiger en waarachtiger weer te geven?’
De mens werd zo niet langer gezien als een abstract symbool, maar als e. levend wezen met volume, emotie en expressie. Deze
tendens zou zich ten volle ontplooien in naar de late gotiek en de renaissance.
▪ Beginpunt v. verandering (midden 12de eeuw) – Kathedraal v. Chartres, westgevel (ca. 1154 – 55). We kijken naar het
middenportaal, waar de figuren nog duidelijk onderdeel zijn v/d portaalstructuur: ze lijken immers uit de cilindervormige
zuilsteen te zijn gehouwen. Wat kan je vertellen?
o Rigiditeit en verticaliteit? De figuren zijn uitgelengd en lijken vooral het portaal te ondersteunen, ‘gekristalliseerd
rond hun centrale as’ als symbool v. de spirituele orde. Er wordt geen poging gedaan om de menselijke anatomie
te suggereren; nadruk ligt op verticale lijnen en decoratieve ritmiek in de drapering. De blikken zijn statisch,
zonder contact met de toeschouwer…
▪ … maar toch in vgl. met eerdere romaanse sculpturen is er hier al meer ritmische eenheid en verfijning.
▪ De MULDENSTIL en de vernieuwing v/d 12de eeuw – Nicolas van Verdun (1130 – 1205). Plaatsen we Chartres tegenover
het Driekoningenschrijn (1181) en het Klosterneuburg-altaarstuk (1181) dan zien we dat er in die 30 jaar al heel wat
veranderd is. N. van Verdun geldt hierbij als innovator v/d Maaslandse romaanse kunst.
o Vernieuwing? Ja, hier zien we voor het eerst de Muldenstil. De figuren komen los v/d achtergrond en beginnen
te gesticuleren en te communiceren met de kijker. De drapering suggereert immers e. zachte, lichte stof, een
duidelijke menselijke anatomie en e. subtiele aanduiding v. volume en torsie a.d.h.v. haarspeldbochten…
▪ … ook in 2D zichtbaar bij het Klosterneuburg-retabel, waarbij de draperingen de lichaamsvormen v.
Maria (dijbeen) volgen. De kunstenaar OBSERVEERT en probeert de zichtbare werkelijkheid weer te
geven – e. revolutionaire stap. De Muldenstil vormt zo de overgang tss de laat-romaanse kunst en de
vroege gotiek.
▪ Verspreiding v/d MULDENSTIL (ca. 1230) – Kathedraal v. Straatsburg, noord en zuidtransept, waar we in het
TYMPANON (rondbogig portaalveld) de ‘Dood v. Maria’ afgebeeld zien, omringd door apostelen.
o Verspreiding? Ja, de Muldenstil is hier volledig doorgevoerd. De plooienval accentueert anatomische vormen;
figuren tonen indiv. emoties en psychologische expressie… kunstenaars beseffen dat realistische expressie
essentieel is voor e. waarheidsgetrouwe weergave…
▪ … maar verschil Duitse en Franse Muldenstil: in de eerste ligt de nadruk op emotie en expressiviteit,
terwijl bij de Fransen die op elegantie en idealisme komt te liggen. In grensgebieden zoals Straatsburg
komen beide tendensen samen.
o Voorstelling ‘Ecclesia’ en ‘Synagoga’ (de Kerk vs. het Jodendom): de eerste toont zich fier en rechtop
(overwinnaar) vs. de geblinddoekte, gebogen Synagoga met gebroken lans (overwonnen), waarbij de eerste
eveneens e. verwijzing is naar het 2de vs. het 1ste testament.
▪ … visualisatie v/d evolutie: figuren zijn uitgelengd (elegantie) en in CONTRAPOSTO (gebogen
kniehouding). De Muldenstil versterkt de suggestie v. anatomie onder de dunne stof.
In slechts 80 jaar is de kunst geëvolueerd v. statische zuilfiguren (Chartres) naar levendige, anatomisch suggestieve beelden
(Straatsburg).
8
,9
, 1.1.2. Frankrijk: samensmelting idealisme, realisme en hoffelijke elegantie (ca. 1230 – 1255 en 1270)
Zoals hierboven aangegeven leggen de Fransen de nadruk op elegantie en idealisme. Dit zien we ook als we kijken naar de
kathedraal v. Reims. Bespreek:
▪ Dialoog tss idealisme en realisme (ca. 1230 – 55) – Kathedraal v. Reims, sculpturen westgevel,1 die e. sleutelmoment
vormen in de gotische beeldhouwkunst. De sokkelbeelden tonen twee beroemde groepen, nl.
o De Annunciatie (1245 – 55; idealisme), nl. de ontmoeting tss de Engel Gabriël en Maria.Ze zijn elegant en
verheven.
▪ Elegant, idealiserend; anatomie niet perfect (bv. knieën verkeerd geplaatst).
▪ De kunstenaar verwijst bewust naar de antieke sculptuur → ANTIEKISEREND
▪ Vermoedelijk beïnvloed door contact met Italiaanse kunst.
o De Visitatie (1230 – 33; realisme), nl. Maria die haar nicht Elisabeth (eveneens zwanger) bezoekt. Ze zijn
menselijk en tastbaar.
▪ Zeer realistisch uitgewerkt, met naturalistische gelaatstrekken.
▪ Invloed van Romeins portretrealisme.
▪ De drapering volgt nauwgezet de anatomie, met subtiele plooival.
▪ Het Psalter v. St. Louis (1252 – 70), vervaardigd voor koning Lodewijk IX (‘Saint Louis’), is aan de andere kant e. perfect
vb. v/d 13de-eeuwse Franse hof-miniatuurkunst. Het handschrift bevat psalmen die rijkelijk zijn verlucht met miniaturen.
Deze dienden voor zowel persoonlijke devotie als leesonderricht. Stijlkenmerken:
o Symbolische, tijdloze context? Ja, de figuren verschijnen in e. onbepaalde, architecturale ruimte op e. gouden
achtergrond. Daarbij begrijpt men perspectief niet volledig: de figuren lijken noch binnen, noch buiten te staan.
o Hofideaal v. elegantie? Ja, we zien verfijnde gebaren, gracieuze houdingen en e. aristocratische uitstraling. Men
gebruikt ook kostbare pigmenten, zoals lapis lazuli (blauw uit Afghanistan via de Zijderoute), om exclusiviteit
en vorstelijke status te benadrukken.
o Beperkte individualisering? Ja, want de lichamen worden als vlakken weergegeven met slechts enkele
plooiaanduidingen.
De miniatuurkunst aan het hof weerspiegelt eerder vorstelijke elegantie en spirituele verfijning, eerder dan realisme zoals we in
Reims zagen. In dezelfde periode zien we ook een belangrijke kunstenaar op de voorgrond treden die met zijn schetsen e.
belangrijke stempel zal zetten als gotisch kunstenaar:
▪ VILLARD DE HONNECOURT (ca. 1200 – 66) was e. Franse rondreizende architect en tekenaar die doorheen het land
werkte in de eerste helft v/d 13de eeuw. Zijn schetsboek (BNF) biedt e. uitzonderlijk venster op zijn denkwereld.
o Wat vinden we er terug? Mechanische constructies en kranen; dieren en mens(achtige) figuren, draperie-
oefeningen en geometrische structuren > tonen de invloed v/d Muldenstil, vooral in de behandeling v. vallende
stof en plooival.
o Doel schetsboek? Onzeker. Het kan als didactisch handboek voor leerlingen zijn geweest of als persoonlijke
documentatie v. Villards observaties…
▪ … opmerkingen? Het maakt duidelijk dat ambachtslieden als hij het menselijk lichaam nog vnl.
begrepen als ‘geometrisch opgebouwd geheeld’, eerder dan als anatomisch organisme.
1Voorbeeld: voor het eerst wordt er ook direct contact gezocht met de toeschouwer, nl. in de vorm v/d bekende ‘Ange au sourire’ (Riems, ca.
1245). De glimlach v/d Engel brengt een psychologische dimensie in de beeldhouwkunst: het hemelse krijgt zo e. menselijk karakter.
10
Kunsten (1300 – 1789)
Samenvatting | Prof. Maximiliaan Martens en
Prof. Koenraad Jonckheere | 2025-2026
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: Van ‘Maniera Greca’ tot ‘Internationale stijl’ ................................................................................ 8
1.1. Pre-1300 .......................................................................................................................................................... 8
1.1.1. Van statisch naar levendig – de MULDENSTIL (Chartres vs. Keulen) ..................................................... 8
1.1.2. Frankrijk: samensmelting idealisme, realisme en hoffelijke elegantie (ca. 1230 – 1255 en 1270) ...... 10
1.2. 1300 – 1350: Italië – Van de ‘Maniera Greca’ naar de Proto-Renaissance ................................................... 12
1.2.1. De Italo-Byzantijnse traditie of ‘Maniera Greca’ en Cimabue (ca. 1272 – 1302) ................................. 12
1.2.2. Giotto di Bondone (1267 – 1337) en de verovering v/d werkelijkheid ................................................ 12
1.2.3. De Sienese School (1280 – 1350): Duccio, Simone Martini en de gebroeders Lorenzetti ................... 14
1.2.4. De Pisaanse School: een kunstenaarsfamilie in de IT-hooggotiek........................................................ 16
1.3. 1300 – 1350: Frankrijk – Miniatuurkunst en de invloed v/d Italianen .......................................................... 18
1.4. 1350 – 1420: Mecenaat v/h huis Valois – de geboorte v/d ‘Internationale Stijl’.......................................... 20
1.4.1. Jean Baudolf (1360 – 80) en de Meester v/h Parement de Narbonne (vóór 1378) ............................. 20
1.4.2. André Beauneveu (1355 – 1400) .......................................................................................................... 22
1.4.3. Boucicaut Meester (actief in Parijs, ca. 1400 – 1420)........................................................................... 24
1.4.4. Gebroeders v. Limborch (1399 – ca. 1416) en de Très Riches Heures (1410) ...................................... 26
1.5. Het Mecenaat v. Filips de Stoute (1342 – 1404; hertog v. Bourgondië) ....................................................... 28
1.5.1. Claus Sluter (actief vóór 1379 – 1406): Chartreuse de Champmol en de Mozesput............................ 28
1.5.2. Johan Maelwael (1396 – 1415) en Henri Bellechose (1415 – 1445)..................................................... 30
1.5.3. Het Quadriptiek v. Filips de Stoute (ca. 1400) ...................................................................................... 30
1.5.4. Retabel v. Champmol: Jacob de Baerze (1380 – 1400) en Melchior Broederlam (1381 – 1409) ......... 32
HOOFDSTUK 2: De Vlaamse Primitieven – ‘Ars Nova’ .......................................................................................... 34
2.1. Hubert en Jan van Eyck (Maaseik? Ca. 1390 – Brugge, 1441) ....................................................................... 34
2.1.1. Mythevorming en historische situering ................................................................................................ 34
2.1.2. Loopbaan en belangrijkste werken ....................................................................................................... 34
2.2. Robert Campin (of ‘Meester v. Flémalle’, 1378 – 1444)................................................................................ 38
2.3. Rogier van der Weyden (1399 – 1464) .......................................................................................................... 40
HOOFDSTUK 3: De Vroege Renaissance .............................................................................................................. 42
3.1. Renaissance en Humanisme .......................................................................................................................... 42
3.1.1. Belangrijkste kenmerken v/d Renaissancecultuur (7) .......................................................................... 42
3.1.2. Ontdekking v/h Lineaire Perspectief: F. Brunelleschi (1377 – 1446) en L.B. Alberti (1404 – 72) ......... 44
3.2. Beeldhouwkunst in het QUATTROCENTO: Ghiberti, Quercia, di Banco en Donatello .................................. 46
3.2.1. Lorenzo Ghiberti (1377 – 1446) en de Wedstrijd over ‘Het Offer v. Isaac’ (1402) ............................... 46
3.2.2. Jacopo della Quercia (1374 – 1438) ...................................................................................................... 48
3.2.3. Nanni di Banco (ca. 1384 – 1421) ......................................................................................................... 48
3.2.4. Donatello (1386 – 1466): kunst als zelfstandige kunstvorm en psychologisch intensiteit ................... 50
3.3. Schilderkunst in het QUATTROCENTO: Van da Fabriano tot Masaccio en Fra Angelico ............................... 52
3.3.1. Gentile da Fabriano (ca. 1370 – 1427) .................................................................................................. 52
2
, 3.3.2. Masolino da Panicale (ca. 1382 – 1440/47) en de Brancacci-cyclus v/d Santa Maria (Florence) ........ 52
3.3.3. Masaccio (1401 – 1428/29) .................................................................................................................. 54
3.3.4. Fra Angelico (of Beato Angelico, ca. 1400 – 1455): zuiverheid en harmonie ....................................... 56
3.3.5. Fra Filippo Lippi (ca. 1406 – 1469): hartstocht en wereldse gevoelens ............................................... 58
3.3.6. Paolo Uccello (1397 – 1475) ................................................................................................................. 60
3.3.7. Domenico Veneziano (ca. 1410 – 1461) ............................................................................................... 62
3.3.8. Andrea del Castagno (ca. 1417 – 1457) ................................................................................................ 62
HOOFDSTUK 4: Tweede Generatie in de Nederlanden en Italië............................................................................ 64
4.1. De 2de generatie schilders in de Nederlanden (ca. 1450 – 1500) .................................................................. 64
4.1.1. Petrus Christus (actief in Brugge 1444 – 76)......................................................................................... 64
4.1.2. Dirk Bouts (Haarlem – Leuven, ca. 1415 – 75) ...................................................................................... 64
4.1.3. Hugo van der Goes (Gent, ca. 1430 – 82) ............................................................................................. 66
4.1.4. Hans Memling (actief in Brugge, 1465 – 94) ......................................................................................... 66
4.1.5. Geertgen tot Sint-Jans (Leiden of Haarlem, ca. 1465 – 95) .................................................................. 68
4.1.6. Miniatuurschilderkunst in de 2de helft v/d 15de eeuw .......................................................................... 68
4.2. Beeldhouwkunst in de 2de helft v/h QUATTROCENTO .................................................................................. 70
4.2.1. Antonio del Pollaiuolo (Florence 1432 – Rome 1496) .......................................................................... 70
4.2.2. Andrea del Verrocchio (1435 – 88) ....................................................................................................... 70
4.3. Schilderkunst in de 2de helft v/h QUATTROCENTO ........................................................................................ 72
4.3.1. Piero della Francesca (Borgo Sansepolcro, 1412 – 92) ......................................................................... 72
4.3.2. Benozzo Gozzoli (Florence 1420 – Pistoia 1496) .................................................................................. 74
4.3.3. Sandro Botticelli (Florence, ca. 1445 – 1510) ....................................................................................... 76
4.3.4. Filippino Lippi (Prato, 1457 – Florence, 1504) ...................................................................................... 78
4.3.5. Domenico Ghirlandaio (Firenze, 1449 – 1494) ..................................................................................... 78
4.3.6. Pietro Perugino (Perugia, ca. 1450 – 1525) .......................................................................................... 78
4.3.7. Andrea Mantegna (ca. 1431 – 1506) .................................................................................................... 80
4.3.8. Antonello da Messina (Messina, 1430 – 79) ......................................................................................... 80
4.3.9. Giovanni Bellini (Venetië, 1430 – 1516)................................................................................................ 80
4.4. Invloed in Europa 1450 - 1500....................................................................................................................... 82
4.4.1. Jean Fouquet (Tours, ca. 1420 – ca. 1480) ........................................................................................... 82
4.4.2. Juan de Flandes (ca. 1465 – Palencia, 1519)......................................................................................... 82
4.4.3. Stephan Lochner (ca. 1400 – Keulen, 1451) ......................................................................................... 82
HOOFDSTUK 5: De Hoog-Renaissance (ca. 1495 – 1520) ...................................................................................... 84
5.1. Introductie ..................................................................................................................................................... 84
5.2. Leonardo da Vinci (1452 – 1519) ................................................................................................................... 86
5.2.1. Vroege jaren en opleiding ..................................................................................................................... 86
5.2.2. De periode in Milaan (1482 – 1499) ..................................................................................................... 88
5.2.3. In dienst v. Frankrijk en verblijf in Florence (1499; 1506 – 1519) ........................................................ 90
3
, 5.2.4. Laatste jaren en wetenschappelijke studies ......................................................................................... 90
5.3. Rafael (Sanzio, Urbino 1483 – Rome 1520) ................................................................................................... 92
5.3.1. Vroege jaren: opleiding en invloed v. Perugino .................................................................................... 92
5.3.2. In dienst v/h Vaticaan: de Stanze di Raffaello (1509 – 24) onder Julius II en Leo X ............................. 92
5.3.3. Portretten van macht, devotie en intellect .......................................................................................... 96
5.3.4. De kunst v/h tapijt: kartons en de Europese verspreiding v/d Renaissance ........................................ 96
5.4. Michelangelo Buonarroti (Caprese, 1475 – Rome, 1564) ............................................................................. 98
5.4.1. Vroege werken: de Florentijnse jaren v. talent .................................................................................... 98
5.4.2. De Sixtijnse kapel (1508 – 12; 1534 – 41): een visuele Bijbel ............................................................. 100
5.4.3. Michelangelo’s latere werken: beeldhouwkunst en architectuur ...................................................... 102
5.4.4. Laatste fase en maniërisme ................................................................................................................ 102
HOOFDSTUK 6: De Renaissance in het Noorden ................................................................................................ 104
6.1. Inleiding: Martin Schongauer (ca. 1440 – 91) en de opkomst v/d grafiek .................................................. 104
6.2. Albrecht Dürer (1471 – 1528): de verbinding tussen noord en zuid ........................................................... 106
6.3. Matthias Grünewald (1470 – 1528) en het Isenheim-retabel (1512) ......................................................... 110
6.4. Opkomst v/d Renaissance in de Nederlanden: David, Bosch, Gossaert, Metsys en van Orley................... 112
HOOFDSTUK 7: De opkomst v/h Maniërisme in Italië ........................................................................................ 114
7.1. Inleiding: Hoog-Renaissance en de opkomst v/h Maniërisme .................................................................... 114
7.2. Michelangelo en zijn navolgers ................................................................................................................... 116
7.2.1. Michelangelo (‘il divino’) en het Maniërisme ..................................................................................... 116
7.2.2. Andrea del Sarto (1486 – 1530) .......................................................................................................... 118
7.2.3. Jacopo Carucci (‘da Pontormo’, 1494 – 1557) .................................................................................... 118
7.2.4. Daniele da Volterra (‘il Braghettone’, ca. 1509 – 1566) ..................................................................... 120
7.2.5. Rosso Fiorentino (1495 – 1540) .......................................................................................................... 120
7.2.6. Giovanni Antonio Bazzi (‘il Sodoma’; 1477 – 1549) ............................................................................ 120
7.2.7. Giorgio Vasari (1511 – 1574) .............................................................................................................. 122
7.3. Rafael en zijn navolgers ............................................................................................................................... 124
7.3.1. Rafael (1483 – 1520) ........................................................................................................................... 124
7.3.2. Giulio Romano (1499 – 1546) ............................................................................................................. 124
7.3.3. Perino del Vaga (‘Piero Buonaccorsi’, 1501 – 1547) ........................................................................... 126
7.3.4. Polidoro da Caravaggio (‘Polidoro Caldara’, ca. 1499 – 1543)............................................................ 126
7.4. Venetiaans Maniërisme via Titiaan: het belang v. kleur (colorito) .............................................................. 128
7.4.1. Giovanni Bellini (ca. 1430 – 1516) ...................................................................................................... 128
7.4.2. Giorgione (‘da Castelfranco’, 1477/78 – ca. 1510) ............................................................................. 130
7.4.3. Titiaan (ca. 1487 – 1476): de brug tss Renaissance, Maniërisme en Barok........................................ 132
7.4.4. Tintoretto (Jacopo Robusti, 1517 – 1594) .......................................................................................... 134
7.4.5. Paolo Veronese (1528 – 1588) ............................................................................................................ 134
7.4.6. Lambert Sustris (ca. 1515 – 1591) ...................................................................................................... 134
4
, 7.5. Maniërisme zonder duidelijke affiliatie ....................................................................................................... 136
7.5.1. Agnolo Bronzino (1503 – 1573) .......................................................................................................... 136
7.5.2. Parmigianino (1503 – 1540): fotoshop is van alle tijden .................................................................... 136
7.5.3. Antonio Correggio (1489 – 1534)........................................................................................................ 138
7.5.4. El Greco (1541 – 1614) ........................................................................................................................ 138
7.5.5. Giambologna (‘Jean de Boulogne’, 1529 – 1608) ............................................................................... 140
HOOFDSTUK 8: Het Maniërisme in Europa ........................................................................................................ 142
8.1. Invloed v/d Italianen in # delen v. Europa: Frankrijk, Duitsland en Engeland ............................................. 142
8.1.1. ‘Écoles de Fontainebleau’ onder François I (1494 – 1547) en Henri IV (1553 – 1610) ....................... 142
8.1.2. De Duitse Ruimte na Albrecht Dürer (1471 – 1528): de Cranachs (1472/1515 – 53/86) ................... 144
8.1.3. De Renaissance in Engeland: Hans Holbein (1497 – 1543) en de gereformeerde vluchtelingen....... 146
8.2. Maniërisme in de Nederlanden: versmelting v/d Italiaanse- en Noordse tradities .................................... 148
8.2.1. Het probleem met het ‘Antwerps Maniërisme’: Metsys, Gossaert, Cleve, Aelst en Orley ................ 148
8.2.2. De ‘Renaissance’ in de Nederlanden: Scorel, Leyden, Coxcie, Heemskerck etc. ................................ 152
8.2.3. De Boschiaanse traditie en de ontwikkeling v/d ‘genres’: Jheronimus Bosch en Pieter Bruegel ....... 158
HOOFDSTUK 9: ‘The Genius of Rome’ rond 1600 ............................................................................................... 160
9.1. Inleiding: de inzet v. geld, macht, religie, politiek en kunst als ‘contrareformatie’ .................................... 160
9.1.1. Federico Zuccaro (ca. 1540 – 1609): theoreticus en voorloper v/d barok ......................................... 160
9.1.2. Federico Barocci (1535 – 1612): schakel tss Maniërisme en barok .................................................... 162
9.2. De overgang naar de barok in Italië: Caravaggio en de Carracci-familie..................................................... 164
9.2.1. Caravaggio, Michelangelo Merisi de (1571 – 1610) ........................................................................... 164
9.2.2. De Carracci-broeders (1560 – 1609) ................................................................................................... 170
9.3. De overgang naar de barok in de Nederlanden en Duitsland: Rubens en Elsheimer ................................. 172
9.3.1. Peter Paul Rubens (1577 – 1640): de barok op grote schaal .............................................................. 172
9.3.2. Adam Elsheimer (1578 – 1610): de barok op kleine schaal ................................................................ 174
9.4. De intrede v/h Classicisme: Domenichino, Il Guercino en Cavaliere d’Arpino ............................................ 176
9.4.1. Domenichino (1581 – 1641): Classicistische erfgenaam v/d Carracci ................................................ 176
9.4.2. Il Guercino (Giovanni Francesco Barbieri, 1591 – 1666) .................................................................... 178
9.4.3. Cavaliere d’Arpino (Giuseppe Cesari, 1568 – 1640) ........................................................................... 178
HOOFDSTUK 10: Internationale Barok, Caravaggisme en beginnend Classicisme ................................................ 180
10.1. Inleiding: Internationaal Maniërisme en de voorlopers v/d Barok ............................................................. 180
10.2. De intrede v/d 17de eeuw: Barok, Caravaggisme en Classicisme ................................................................ 182
10.2.1. Orazio en Artemisia Ghentilechi (Italië, 1563; 1593 – 1639; 1655) .................................................... 182
10.2.2. Giovanni Lanfranco (Italië, 1582 – 1647) ............................................................................................ 184
10.2.3. Bartolomeo Manfredi (Italië, 1582 – 1622) ........................................................................................ 184
10.2.4. Jusepe de Ribera (Spanje, 1591 – 1652) ............................................................................................. 186
10.2.5. Francisco de Zurbarán (Spanje, 1598 – 1664)..................................................................................... 186
10.2.6. Bartolomé Esteban Murillo (Spanje, 1617 – 1682) ............................................................................. 188
5
, 10.2.7. Valentin de Boulogne (Frankrijk, 1591 – 1632) .................................................................................. 188
10.2.8. Nicolas Tournier (Frankrijk, ca. 1590 – 1639) ..................................................................................... 188
10.3. De Internationale Barok in Italië, Frankrijk, Spanje, Duitsland en Engeland ............................................... 190
10.3.1. Guido Reni (Italië, 1575 – 1642): de evenknie van Rubens in Italië ................................................... 190
10.3.2. Pietro da Cortona (Italië, 1597 – 1669): monumentaal, decoratief en totaalkunst ........................... 192
10.3.3. Gianlorenzo Bernini (Italië, 1598 – 1680) ........................................................................................... 194
10.3.4. Diego Velázquez (Spanje, 1599 – 1660) .............................................................................................. 196
10.3.5. Anthony van Dyck (Engeland, 1599 – 1641) en Peter Lely (Engeland, 1618 – 80) ............................. 198
HOOFDSTUK 11: Classicisme en Rococo ............................................................................................................ 200
11.1. Introductie v/h Classicisme en haar voorlopers .......................................................................................... 200
11.2. Het Internationaal Classicisme: Frankrijk, Italië en de Nederlanden .......................................................... 202
11.2.1. Nicolas Poussin (1594 – 1665): de grootmeester v/h Classicisme ..................................................... 202
11.2.2. Simon Vouet (1590 – 1649) ................................................................................................................ 206
11.2.3. Eustache Le Sueur (1616 – 55) ............................................................................................................ 206
11.2.4. Claude Gellée, Le Lorrain (1600 – 1682): evenmeester v. Poussin..................................................... 208
11.2.5. Philippe de Champaigne (1602 – 74) .................................................................................................. 208
11.2.6. Charles le Brun (1619 – 90): classicisme als staats- en totaalkunst v. absolutistische macht ............ 210
11.3. De Franse Rococo: van Versailles naar e. nieuwe gevoeligheid .................................................................. 212
11.3.1. Jean-Antoine Watteau (Frankrijk, 1684 – 1721): de fêtes galantes ................................................... 212
11.3.2. François Boucher (Frankrijk, 1703 – 70): mythologie als esthetisch alibi........................................... 214
11.3.3. Jean-Honoré Fragonard (Frankrijk, 1732 – 1806): de ‘oeps’-mentaliteit ........................................... 214
11.4. De Internationale Rococo buiten Frankrijk.................................................................................................. 216
11.4.1. Andrea Pozzo (Italië, 1642 – 1709) ..................................................................................................... 216
11.4.2. Giovanni Antonio Pellegrini (Italië, 1675 – 1741) ............................................................................... 216
11.4.3. Giambattista Tiepolo (Italië, 1696 – 1770) ......................................................................................... 218
11.4.4. Giovanni Antonio Canal, Canaletto (Italië, 1697 – 1768): de Venetiaanse Vedute-schilder .............. 218
11.4.5. Balthasar Neumann (Duitsland, 1687 – 1753) en Bartolomeo Rastrelli (Rusland, 1700 – 71) ........... 220
11.4.6. Thomas Gainsborough (Engeland, 1727 – 88) .................................................................................... 220
11.4.7. Sir Joshua Reynolds (1723 – 92): de ‘Grand Manner’ ......................................................................... 220
11.4.8. William Hogarth (1697 – 1764): een kritische stem tegen de Rococo-mentaliteit ............................ 222
11.5. Het Neoclassicisme in de 2de helft v/d 18de eeuw: J. Winckelmann (1717 – 68) ......................................... 222
11.5.1. Henry Fuselli (1741 – 1825): overgang tss Rococo, Neoclassicisme en Romantiek ........................... 222
6
,7
,HOOFDSTUK 1: Van ‘Maniera Greca’ tot ‘Internationale stijl’
1.1. Pre-1300
1.1.1. Van statisch naar levendig – de MULDENSTIL (Chartres vs. Keulen)
Vanaf het einde v/d 12de eeuw voltrok zich in de westerse beeldende kunst een fundamentele verandering, waardoor we onszelf
in dit hoofdstuk de vraag stellen: ‘Hoe en waarom begon men de mens as such anders, levendiger en waarachtiger weer te geven?’
De mens werd zo niet langer gezien als een abstract symbool, maar als e. levend wezen met volume, emotie en expressie. Deze
tendens zou zich ten volle ontplooien in naar de late gotiek en de renaissance.
▪ Beginpunt v. verandering (midden 12de eeuw) – Kathedraal v. Chartres, westgevel (ca. 1154 – 55). We kijken naar het
middenportaal, waar de figuren nog duidelijk onderdeel zijn v/d portaalstructuur: ze lijken immers uit de cilindervormige
zuilsteen te zijn gehouwen. Wat kan je vertellen?
o Rigiditeit en verticaliteit? De figuren zijn uitgelengd en lijken vooral het portaal te ondersteunen, ‘gekristalliseerd
rond hun centrale as’ als symbool v. de spirituele orde. Er wordt geen poging gedaan om de menselijke anatomie
te suggereren; nadruk ligt op verticale lijnen en decoratieve ritmiek in de drapering. De blikken zijn statisch,
zonder contact met de toeschouwer…
▪ … maar toch in vgl. met eerdere romaanse sculpturen is er hier al meer ritmische eenheid en verfijning.
▪ De MULDENSTIL en de vernieuwing v/d 12de eeuw – Nicolas van Verdun (1130 – 1205). Plaatsen we Chartres tegenover
het Driekoningenschrijn (1181) en het Klosterneuburg-altaarstuk (1181) dan zien we dat er in die 30 jaar al heel wat
veranderd is. N. van Verdun geldt hierbij als innovator v/d Maaslandse romaanse kunst.
o Vernieuwing? Ja, hier zien we voor het eerst de Muldenstil. De figuren komen los v/d achtergrond en beginnen
te gesticuleren en te communiceren met de kijker. De drapering suggereert immers e. zachte, lichte stof, een
duidelijke menselijke anatomie en e. subtiele aanduiding v. volume en torsie a.d.h.v. haarspeldbochten…
▪ … ook in 2D zichtbaar bij het Klosterneuburg-retabel, waarbij de draperingen de lichaamsvormen v.
Maria (dijbeen) volgen. De kunstenaar OBSERVEERT en probeert de zichtbare werkelijkheid weer te
geven – e. revolutionaire stap. De Muldenstil vormt zo de overgang tss de laat-romaanse kunst en de
vroege gotiek.
▪ Verspreiding v/d MULDENSTIL (ca. 1230) – Kathedraal v. Straatsburg, noord en zuidtransept, waar we in het
TYMPANON (rondbogig portaalveld) de ‘Dood v. Maria’ afgebeeld zien, omringd door apostelen.
o Verspreiding? Ja, de Muldenstil is hier volledig doorgevoerd. De plooienval accentueert anatomische vormen;
figuren tonen indiv. emoties en psychologische expressie… kunstenaars beseffen dat realistische expressie
essentieel is voor e. waarheidsgetrouwe weergave…
▪ … maar verschil Duitse en Franse Muldenstil: in de eerste ligt de nadruk op emotie en expressiviteit,
terwijl bij de Fransen die op elegantie en idealisme komt te liggen. In grensgebieden zoals Straatsburg
komen beide tendensen samen.
o Voorstelling ‘Ecclesia’ en ‘Synagoga’ (de Kerk vs. het Jodendom): de eerste toont zich fier en rechtop
(overwinnaar) vs. de geblinddoekte, gebogen Synagoga met gebroken lans (overwonnen), waarbij de eerste
eveneens e. verwijzing is naar het 2de vs. het 1ste testament.
▪ … visualisatie v/d evolutie: figuren zijn uitgelengd (elegantie) en in CONTRAPOSTO (gebogen
kniehouding). De Muldenstil versterkt de suggestie v. anatomie onder de dunne stof.
In slechts 80 jaar is de kunst geëvolueerd v. statische zuilfiguren (Chartres) naar levendige, anatomisch suggestieve beelden
(Straatsburg).
8
,9
, 1.1.2. Frankrijk: samensmelting idealisme, realisme en hoffelijke elegantie (ca. 1230 – 1255 en 1270)
Zoals hierboven aangegeven leggen de Fransen de nadruk op elegantie en idealisme. Dit zien we ook als we kijken naar de
kathedraal v. Reims. Bespreek:
▪ Dialoog tss idealisme en realisme (ca. 1230 – 55) – Kathedraal v. Reims, sculpturen westgevel,1 die e. sleutelmoment
vormen in de gotische beeldhouwkunst. De sokkelbeelden tonen twee beroemde groepen, nl.
o De Annunciatie (1245 – 55; idealisme), nl. de ontmoeting tss de Engel Gabriël en Maria.Ze zijn elegant en
verheven.
▪ Elegant, idealiserend; anatomie niet perfect (bv. knieën verkeerd geplaatst).
▪ De kunstenaar verwijst bewust naar de antieke sculptuur → ANTIEKISEREND
▪ Vermoedelijk beïnvloed door contact met Italiaanse kunst.
o De Visitatie (1230 – 33; realisme), nl. Maria die haar nicht Elisabeth (eveneens zwanger) bezoekt. Ze zijn
menselijk en tastbaar.
▪ Zeer realistisch uitgewerkt, met naturalistische gelaatstrekken.
▪ Invloed van Romeins portretrealisme.
▪ De drapering volgt nauwgezet de anatomie, met subtiele plooival.
▪ Het Psalter v. St. Louis (1252 – 70), vervaardigd voor koning Lodewijk IX (‘Saint Louis’), is aan de andere kant e. perfect
vb. v/d 13de-eeuwse Franse hof-miniatuurkunst. Het handschrift bevat psalmen die rijkelijk zijn verlucht met miniaturen.
Deze dienden voor zowel persoonlijke devotie als leesonderricht. Stijlkenmerken:
o Symbolische, tijdloze context? Ja, de figuren verschijnen in e. onbepaalde, architecturale ruimte op e. gouden
achtergrond. Daarbij begrijpt men perspectief niet volledig: de figuren lijken noch binnen, noch buiten te staan.
o Hofideaal v. elegantie? Ja, we zien verfijnde gebaren, gracieuze houdingen en e. aristocratische uitstraling. Men
gebruikt ook kostbare pigmenten, zoals lapis lazuli (blauw uit Afghanistan via de Zijderoute), om exclusiviteit
en vorstelijke status te benadrukken.
o Beperkte individualisering? Ja, want de lichamen worden als vlakken weergegeven met slechts enkele
plooiaanduidingen.
De miniatuurkunst aan het hof weerspiegelt eerder vorstelijke elegantie en spirituele verfijning, eerder dan realisme zoals we in
Reims zagen. In dezelfde periode zien we ook een belangrijke kunstenaar op de voorgrond treden die met zijn schetsen e.
belangrijke stempel zal zetten als gotisch kunstenaar:
▪ VILLARD DE HONNECOURT (ca. 1200 – 66) was e. Franse rondreizende architect en tekenaar die doorheen het land
werkte in de eerste helft v/d 13de eeuw. Zijn schetsboek (BNF) biedt e. uitzonderlijk venster op zijn denkwereld.
o Wat vinden we er terug? Mechanische constructies en kranen; dieren en mens(achtige) figuren, draperie-
oefeningen en geometrische structuren > tonen de invloed v/d Muldenstil, vooral in de behandeling v. vallende
stof en plooival.
o Doel schetsboek? Onzeker. Het kan als didactisch handboek voor leerlingen zijn geweest of als persoonlijke
documentatie v. Villards observaties…
▪ … opmerkingen? Het maakt duidelijk dat ambachtslieden als hij het menselijk lichaam nog vnl.
begrepen als ‘geometrisch opgebouwd geheeld’, eerder dan als anatomisch organisme.
1Voorbeeld: voor het eerst wordt er ook direct contact gezocht met de toeschouwer, nl. in de vorm v/d bekende ‘Ange au sourire’ (Riems, ca.
1245). De glimlach v/d Engel brengt een psychologische dimensie in de beeldhouwkunst: het hemelse krijgt zo e. menselijk karakter.
10
