HOOFDSTUK 1: Politiek en politicologie
1. Wat is politiek
o Essentiële onderdelen
o Politiek en conflicten
o Politiek = de studie van conflict- en gedragsituaties
2. Over politicologie
o Is politicologie een wetenschap?
o Kan de politicoloog objectief zijn?
o Taalproblemen
3. Benaderingen in de wetenschap der politiek
o Behaviorisme
o Institutionalisme
o Rationele-keuzebenadering
o Systeembenadering
o Interpretatieve, constructivistische benaderingen
o Structurele (functionalistische) benaderingen
o Marxisme
HOOFDSTUK 2: Ideologieën
1. Een oud, felbediscussieerd concept
2. Wat is een ideologie?
3. Links en rechts
4. Een overzicht van enkele ideologieën
5. Einde of toekomst van ideologie?
HOOFDSTUK 3: Macht
1. Inleiding: macht een moeilijk vak
2. Wat is macht?
3. Vormen en bronnen van macht
4. Dimensies van macht
5. Potentiële onzichtbare macht?
6. Macht meten
HOOFDSTUK 4: Macht in weinig handen
1. Inleiding
2. Elite: beschrijving en criteria
3. Drie theoretische benaderingen
o Pluralisme = rule by all
o Elitisme = rule by the few
o Neo-corporatisme = rule by the many
4. België = neo-corporatisme
HOOFDSTUK 5: Macht in veel handen
1. Politieke cultuur
2. Politieke legitimiteit
, 3. Breuklijnen en subculturen
4. Politieke socialisatie
5. Politieke participatie
o Stemgedrag
6. Sociale bewegingen: politieke mobilisatie
HOOFDSTUK 6: Politieke partijen
1. Wat is een politieke partij?
2. Hoe ontstaan partijen
3. Welke types partijen?
4. Functies en disfuncties
o Particratie = een disfunctie
o Functieverlies van partijen
5. Partijorganisatie
6. Partijsystemen
HOOFDSTUK 7: Staat en Parlement
1. De staat
2. Typologieën politieke stelsels (soorten staten)
3. Het parlement
4. De wetgevende macht van het parlement
5. Controlerende taak van het parlement
HOOFDSTUK 8: De uitvoerende macht – de regering
1. Inleiding
2. Vormen van uitvoerende macht
3. De federale uitvoerende macht in België
4. Vorming van de regering
5. De regering in werking
6. Regionaal niveau en ondersteuning
7. Aanvullende beleidsinstrumenten
HOOFDSTUK 9: Openbaar bestuur en beleidsvorming
1. Organisatie van de publieke sector
o De overheid staat midden in de samenleving
o De wereld van de publieke sector
2. Veranderingen in het ‘denken’ van de overheid
o Kritiek op bureaucratie
o New Public Management
o Van NPM naar NPG
HOOFDSTUK 10: Democratie en vertegenwoordiging
1. Wat is democratie?
2. Criteria en voorwaarden van de democratie
3. Liberale parlementaire democratie
4. Bestanddelen van de democratie
, 5. Deliberatieve democratie
6. Pacificatiedemocratie
7. Modellen en vormen van vertegenwoordiging
o Vormen/dimensies van vertegenwoordiging
o Modellen van vertegenwoordiging
HOOFDSTUK 11: Verkiezingen
1. Kiesstelsels
o Meerderheidsstelsel
o Proportioneel stelsel
o Gemengde systemen
o Wet van Duverger
2. Geschiedenis van het Belgisch kiessysteem
o Stemplicht – stemrecht
3. Verkiezingen van de Kamer
4. Andere verkiezingen
Hoofdstuk 1: politiek en politicologie
1: wat is politiek?
1.1: een fundamentele vraag
-> het studieobject van de politicolgie
-politicologen bestuderen ‘de politiek’. Maar ook andere disciplines bestuderen soms
facetten van de politiek. Politicologen integreren alle nuttige inzichten uit andere
disciplines en passen ze toe op de politiek.
-politicologie is een integratiewetenschap, waarin inzichten en methodes uit
zusterdisciplines als ondersteuning gebruikt worden voor de studie van politieke
verschijnselen en processen.
-er bestaat geen algemeen aanvaarde wetenschappelijke theorie van het politieke
(Jacobson).
-de politicologie kent ook geen algemeen aanvaard centraal begrippenkader: de openheid
en het eclecticisme van de politicologie maken de discipline kwetsbaar voor de kritiek dat
ze geen ‘unique selling proposition’ (eigenheid) zou bevatten.
-> wat is dat studieobject dan?
-op de vraag wat politiek is volgen vele verschillende antwoorden. Vaak blijft de
omschrijving vaag. Van zodra her concreter wordt, ontstaat er discussie.
-> omschrijving van politiek is het onderwerp van politieke discussie
-de omschrijving va het begrip ‘politiek’ valt vaak samen met wat door de staat, door de
overheid, geregeld mag, kan of zelfs moet worden. Wat als politiek wordt omschreven,
wordt vatbaar voor overheidsoptreden.
-vandaag zijn allerlei problemen politiek die dat vroeger niet waren. De politiek kent over
de tijd heen een evolutie:
* ‘minimal state’ (19de eeuw) die vooral zorgde voor orde en tucht, de bescherming van
grenzen en van het eigendomsrecht, en die slechts een beperkt aantal ‘verzorgende’
, taken op zich nam waar belastingen voor nodig waren. De politiek moest zich maar met
een beperkt aantal zaken inlaten.
<->
* ‘nanny state’ (nu): de ‘interventionistisch’ welvaartsstaat die de mens begeleidt van weg
tot graf, en zich op vraag van velen over veel en verschillende onderwerpen moet
buigen.
-ook politicologen verschillen met elkaar van mening over de vraag wat politiek is. -
burgers doen ook aan politiek, soms op plaatsen waar je het niet vermoed. Ook al die
vormen van politiek bestuderen is onmogelijk.
-> de reikwijdte van de politiek: domein/ arena vs aspect/ proces
-‘Theory of Methods in Political Science’ - Marsh en Stoker: twee globale benaderingen om
politiek te definieren:
* arena- of domeinbenadering: politiek wordt beperkt tot een afgebakende sfeer van
menselijke organisaties, instellingen en actoren, tot een specifieke sector in de
samenleving, tot een bepaalde arena of set van instellingen. Er is sprake van een
afzonderlijk politiek domein (zoals de staat of het overheidsbeleid). Politicologie gaat dan
om de studie van actoren en processen in deze afgebakende sfeer van de samenleving.
vs
* proces- of aspectbenadering: politiek als een onderdeel, een aspect van alle sociale
verhoudingen, van alle gedrag. Politiek kan overal in de samenleving aanwezig zijn.
-> nood aan een omschrijving
-> wezenlijk betwiste begrippen
-‘essentially contested concept’ - Bryce Gallie: een concept waarover eindeloos debat
bestaat. Verschillende stromingen hebben een verschillende opvatting over het correcte
gebruik of de juiste interpretatie van het begrip, maar ook iedereen erkent dat het eigen
gebruik of de eigen interpretatie door anderen (tot op zekere hoogte terecht) betwist kan
worden.
-> alle centrale begrippen in de politiek zijn wezenlijk betwist
-> politiek is een wezenlijk betwist begrip
-politiek is een clusterconcept, een containerbegrip dat bestaat uit allerlei onderdelen,
concepten.
-politiek is een essentieel gecontesteerd/ wezenlijk betwist begrip omdat alle bouwstenen
die gebruikt worden om de inhoud ervan te bepalen, op zichzelf ook gecontesteerd zijn.
-> en nu? Boeken toe?
-nee: er moet worden nagegaan voor welke woorden we wel aanvaardbare omschrijvingen
vinden. Als we alle begrippen betwisten, staat niets nog vast en is elk gesprek onmogelijk
-> verscheidenheid en relativiteit zichtbaar maken
1.2: essentiële onderdelen van politiek
-> politiek is het besturen van een samenleving
-politiek= alles wat te maken heeft me het besturen van een samenleving.
, -de verhouding tussen bestuur, politiek en samenleving is niet zo evident. Vaak wordt een
onderscheid gemaakt tussen een ‘polity’ (een groep mensen die samenwonen en die
instellingen hebben opgericht om samen te leven), een ‘politicus’ en ‘policy’ (beleid).
-de oorsprong van hert begrip:
* politiek is afkomstig van het Oudgriekse begrip ‘politeia’ (‘politika’) -> alles wat betrekking
heeft op de polis, op de burgerlijke samenleving (collectieve zaken) <-> ‘idiotikos’ ->
privé/ individueel, het private leven. Een polisès was een burger in zijn hoedanigheid van
‘publiek persoon’, terwijl een idiotès verwees naar diezelfde burger in zijn privéleven.
* er werd nog geen onderscheid gemaakt tussen ‘publiek’ en ‘politiek’.
* volgens Aristoteles is de mens een politiek (sociaal) dier, een ‘zoön politikon’.
* deelnemen aan de politiek werd gezien als zeer hoogstaand, maar deze functie was
beperkt tot vrije mannen.
-> van een bevolking op een territorium
-politiek heeft veelal betrekking op een samenleving die verboden is aan een territorium. -
er zijn evenwel ook niet-territoriaal gebonden verenigingen waarbij men zich kan
aansluiten (bv de katholieke kerk, een studentenclub, …).
-wie lid is van een territoriaal gebonden samenleving moet alle regels volgen die op dat
territorium gelden. Vandaag neemt de territorialisering van politiek vooral de vorm van
(samenwerking tussen) staten aan. Dit is een historische evolutie die ook kan veranderen.
Ook binnen staten ligt de verhouding tussen verschillende territoria niet vast. -processen
van globalisering, decentralisering, federalisering en Europese integratie maken dat
andere territoriale verdelingen van de samenleving belangrijker zijn geworden dan de
staat op zich.
-ook de macht van niet-statelijke actoren (bv Google, Apple, …) is heel sterk toegenomen.
-> politiek is de activiteit om in de samenleving bindende collectieve beslissingen te
nemen
-op een territorium moeten ook mensen leven voordat er van politiek sprake kan zijn (dit is
evident). Politiek heeft ook betrekking op een bevolking (een grote groep mensen, een
samenleving).
-David Easton: “A Framework for Political Analysis”; politiek gaat over de toebedeling van
waarden (zaken die een gemeenschap waardevol vindt). Door schaarste bestaan
daarover conflicten. Er is een instelling nodig die de toebedeling van waarden kan
uitvoeren op een manier die in de samenleving als gezaghebbend wordt geaccepteerd
(vaak de overheid). Op die manier ontstaat een politiek systeem. Volgens Easton staat
dat voor het geheel van de interacties waarlangs voor een samenleving waarden bindend
gealloceerd worden. Hij bakent zijn definitie af door de stellen dat het gaat om de
“authoritative allocation for society” (beslissingen die gezaghebbend zijn voor de hele
samenleving). Daarenboven maakt hij een onderscheid tussen politiek een parapolitiek.
Interne politieke systemen van groepen of organisaties zijn parapolitieke systemen (bv
een gezin, een bedrijf). Politieke systemen daarentegen hebben betrekking op de meest
inclusieve eenheid, namelijk de samenleving.
-> maar politiek kan nog veel meer zijn
1. Wat is politiek
o Essentiële onderdelen
o Politiek en conflicten
o Politiek = de studie van conflict- en gedragsituaties
2. Over politicologie
o Is politicologie een wetenschap?
o Kan de politicoloog objectief zijn?
o Taalproblemen
3. Benaderingen in de wetenschap der politiek
o Behaviorisme
o Institutionalisme
o Rationele-keuzebenadering
o Systeembenadering
o Interpretatieve, constructivistische benaderingen
o Structurele (functionalistische) benaderingen
o Marxisme
HOOFDSTUK 2: Ideologieën
1. Een oud, felbediscussieerd concept
2. Wat is een ideologie?
3. Links en rechts
4. Een overzicht van enkele ideologieën
5. Einde of toekomst van ideologie?
HOOFDSTUK 3: Macht
1. Inleiding: macht een moeilijk vak
2. Wat is macht?
3. Vormen en bronnen van macht
4. Dimensies van macht
5. Potentiële onzichtbare macht?
6. Macht meten
HOOFDSTUK 4: Macht in weinig handen
1. Inleiding
2. Elite: beschrijving en criteria
3. Drie theoretische benaderingen
o Pluralisme = rule by all
o Elitisme = rule by the few
o Neo-corporatisme = rule by the many
4. België = neo-corporatisme
HOOFDSTUK 5: Macht in veel handen
1. Politieke cultuur
2. Politieke legitimiteit
, 3. Breuklijnen en subculturen
4. Politieke socialisatie
5. Politieke participatie
o Stemgedrag
6. Sociale bewegingen: politieke mobilisatie
HOOFDSTUK 6: Politieke partijen
1. Wat is een politieke partij?
2. Hoe ontstaan partijen
3. Welke types partijen?
4. Functies en disfuncties
o Particratie = een disfunctie
o Functieverlies van partijen
5. Partijorganisatie
6. Partijsystemen
HOOFDSTUK 7: Staat en Parlement
1. De staat
2. Typologieën politieke stelsels (soorten staten)
3. Het parlement
4. De wetgevende macht van het parlement
5. Controlerende taak van het parlement
HOOFDSTUK 8: De uitvoerende macht – de regering
1. Inleiding
2. Vormen van uitvoerende macht
3. De federale uitvoerende macht in België
4. Vorming van de regering
5. De regering in werking
6. Regionaal niveau en ondersteuning
7. Aanvullende beleidsinstrumenten
HOOFDSTUK 9: Openbaar bestuur en beleidsvorming
1. Organisatie van de publieke sector
o De overheid staat midden in de samenleving
o De wereld van de publieke sector
2. Veranderingen in het ‘denken’ van de overheid
o Kritiek op bureaucratie
o New Public Management
o Van NPM naar NPG
HOOFDSTUK 10: Democratie en vertegenwoordiging
1. Wat is democratie?
2. Criteria en voorwaarden van de democratie
3. Liberale parlementaire democratie
4. Bestanddelen van de democratie
, 5. Deliberatieve democratie
6. Pacificatiedemocratie
7. Modellen en vormen van vertegenwoordiging
o Vormen/dimensies van vertegenwoordiging
o Modellen van vertegenwoordiging
HOOFDSTUK 11: Verkiezingen
1. Kiesstelsels
o Meerderheidsstelsel
o Proportioneel stelsel
o Gemengde systemen
o Wet van Duverger
2. Geschiedenis van het Belgisch kiessysteem
o Stemplicht – stemrecht
3. Verkiezingen van de Kamer
4. Andere verkiezingen
Hoofdstuk 1: politiek en politicologie
1: wat is politiek?
1.1: een fundamentele vraag
-> het studieobject van de politicolgie
-politicologen bestuderen ‘de politiek’. Maar ook andere disciplines bestuderen soms
facetten van de politiek. Politicologen integreren alle nuttige inzichten uit andere
disciplines en passen ze toe op de politiek.
-politicologie is een integratiewetenschap, waarin inzichten en methodes uit
zusterdisciplines als ondersteuning gebruikt worden voor de studie van politieke
verschijnselen en processen.
-er bestaat geen algemeen aanvaarde wetenschappelijke theorie van het politieke
(Jacobson).
-de politicologie kent ook geen algemeen aanvaard centraal begrippenkader: de openheid
en het eclecticisme van de politicologie maken de discipline kwetsbaar voor de kritiek dat
ze geen ‘unique selling proposition’ (eigenheid) zou bevatten.
-> wat is dat studieobject dan?
-op de vraag wat politiek is volgen vele verschillende antwoorden. Vaak blijft de
omschrijving vaag. Van zodra her concreter wordt, ontstaat er discussie.
-> omschrijving van politiek is het onderwerp van politieke discussie
-de omschrijving va het begrip ‘politiek’ valt vaak samen met wat door de staat, door de
overheid, geregeld mag, kan of zelfs moet worden. Wat als politiek wordt omschreven,
wordt vatbaar voor overheidsoptreden.
-vandaag zijn allerlei problemen politiek die dat vroeger niet waren. De politiek kent over
de tijd heen een evolutie:
* ‘minimal state’ (19de eeuw) die vooral zorgde voor orde en tucht, de bescherming van
grenzen en van het eigendomsrecht, en die slechts een beperkt aantal ‘verzorgende’
, taken op zich nam waar belastingen voor nodig waren. De politiek moest zich maar met
een beperkt aantal zaken inlaten.
<->
* ‘nanny state’ (nu): de ‘interventionistisch’ welvaartsstaat die de mens begeleidt van weg
tot graf, en zich op vraag van velen over veel en verschillende onderwerpen moet
buigen.
-ook politicologen verschillen met elkaar van mening over de vraag wat politiek is. -
burgers doen ook aan politiek, soms op plaatsen waar je het niet vermoed. Ook al die
vormen van politiek bestuderen is onmogelijk.
-> de reikwijdte van de politiek: domein/ arena vs aspect/ proces
-‘Theory of Methods in Political Science’ - Marsh en Stoker: twee globale benaderingen om
politiek te definieren:
* arena- of domeinbenadering: politiek wordt beperkt tot een afgebakende sfeer van
menselijke organisaties, instellingen en actoren, tot een specifieke sector in de
samenleving, tot een bepaalde arena of set van instellingen. Er is sprake van een
afzonderlijk politiek domein (zoals de staat of het overheidsbeleid). Politicologie gaat dan
om de studie van actoren en processen in deze afgebakende sfeer van de samenleving.
vs
* proces- of aspectbenadering: politiek als een onderdeel, een aspect van alle sociale
verhoudingen, van alle gedrag. Politiek kan overal in de samenleving aanwezig zijn.
-> nood aan een omschrijving
-> wezenlijk betwiste begrippen
-‘essentially contested concept’ - Bryce Gallie: een concept waarover eindeloos debat
bestaat. Verschillende stromingen hebben een verschillende opvatting over het correcte
gebruik of de juiste interpretatie van het begrip, maar ook iedereen erkent dat het eigen
gebruik of de eigen interpretatie door anderen (tot op zekere hoogte terecht) betwist kan
worden.
-> alle centrale begrippen in de politiek zijn wezenlijk betwist
-> politiek is een wezenlijk betwist begrip
-politiek is een clusterconcept, een containerbegrip dat bestaat uit allerlei onderdelen,
concepten.
-politiek is een essentieel gecontesteerd/ wezenlijk betwist begrip omdat alle bouwstenen
die gebruikt worden om de inhoud ervan te bepalen, op zichzelf ook gecontesteerd zijn.
-> en nu? Boeken toe?
-nee: er moet worden nagegaan voor welke woorden we wel aanvaardbare omschrijvingen
vinden. Als we alle begrippen betwisten, staat niets nog vast en is elk gesprek onmogelijk
-> verscheidenheid en relativiteit zichtbaar maken
1.2: essentiële onderdelen van politiek
-> politiek is het besturen van een samenleving
-politiek= alles wat te maken heeft me het besturen van een samenleving.
, -de verhouding tussen bestuur, politiek en samenleving is niet zo evident. Vaak wordt een
onderscheid gemaakt tussen een ‘polity’ (een groep mensen die samenwonen en die
instellingen hebben opgericht om samen te leven), een ‘politicus’ en ‘policy’ (beleid).
-de oorsprong van hert begrip:
* politiek is afkomstig van het Oudgriekse begrip ‘politeia’ (‘politika’) -> alles wat betrekking
heeft op de polis, op de burgerlijke samenleving (collectieve zaken) <-> ‘idiotikos’ ->
privé/ individueel, het private leven. Een polisès was een burger in zijn hoedanigheid van
‘publiek persoon’, terwijl een idiotès verwees naar diezelfde burger in zijn privéleven.
* er werd nog geen onderscheid gemaakt tussen ‘publiek’ en ‘politiek’.
* volgens Aristoteles is de mens een politiek (sociaal) dier, een ‘zoön politikon’.
* deelnemen aan de politiek werd gezien als zeer hoogstaand, maar deze functie was
beperkt tot vrije mannen.
-> van een bevolking op een territorium
-politiek heeft veelal betrekking op een samenleving die verboden is aan een territorium. -
er zijn evenwel ook niet-territoriaal gebonden verenigingen waarbij men zich kan
aansluiten (bv de katholieke kerk, een studentenclub, …).
-wie lid is van een territoriaal gebonden samenleving moet alle regels volgen die op dat
territorium gelden. Vandaag neemt de territorialisering van politiek vooral de vorm van
(samenwerking tussen) staten aan. Dit is een historische evolutie die ook kan veranderen.
Ook binnen staten ligt de verhouding tussen verschillende territoria niet vast. -processen
van globalisering, decentralisering, federalisering en Europese integratie maken dat
andere territoriale verdelingen van de samenleving belangrijker zijn geworden dan de
staat op zich.
-ook de macht van niet-statelijke actoren (bv Google, Apple, …) is heel sterk toegenomen.
-> politiek is de activiteit om in de samenleving bindende collectieve beslissingen te
nemen
-op een territorium moeten ook mensen leven voordat er van politiek sprake kan zijn (dit is
evident). Politiek heeft ook betrekking op een bevolking (een grote groep mensen, een
samenleving).
-David Easton: “A Framework for Political Analysis”; politiek gaat over de toebedeling van
waarden (zaken die een gemeenschap waardevol vindt). Door schaarste bestaan
daarover conflicten. Er is een instelling nodig die de toebedeling van waarden kan
uitvoeren op een manier die in de samenleving als gezaghebbend wordt geaccepteerd
(vaak de overheid). Op die manier ontstaat een politiek systeem. Volgens Easton staat
dat voor het geheel van de interacties waarlangs voor een samenleving waarden bindend
gealloceerd worden. Hij bakent zijn definitie af door de stellen dat het gaat om de
“authoritative allocation for society” (beslissingen die gezaghebbend zijn voor de hele
samenleving). Daarenboven maakt hij een onderscheid tussen politiek een parapolitiek.
Interne politieke systemen van groepen of organisaties zijn parapolitieke systemen (bv
een gezin, een bedrijf). Politieke systemen daarentegen hebben betrekking op de meest
inclusieve eenheid, namelijk de samenleving.
-> maar politiek kan nog veel meer zijn
