Samenvatting Bewustzijn
(Hoorcolleges & Werkgroepen & Literatuur)
Leerdoelen:
Toepassen van kennis en begrip (academische vaardigheden):
o De student heeft kennis van de verschillende definities, theorieën en
onderzoeksmethoden op het gebied van bewustzijn.
o De student is in staat deze kennis toe te passen en te integreren bij de analyse van een
probleemstelling en het geven van een argumentatie.
o De student kan na afloop van de cursus een kritische evaluatie geven van een
empirisch wetenschappelijk onderzoek over bewustzijn.
Algemene professionele vaardigheden:
o De student leert een wetenschappelijk verslag te schrijven en de APA-richtlijnen toe
te passen.
o De student leert peer-feedback te geven en te verwerken.
o De student leert verbaal te communiceren en discussiëren door gebruik te maken van
wetenschappelijke argumenten.
1
,Week 1: Filosofie van het bewustzijn
Hoorcollege 1 – 31 oktober 2024:
In dit college wordt ingegaan op twee ‘problemen’: het probleem van bewustzijn en het mind-body
probleem.
Houding ten opzichte van bewustzijn:
Tolerance for ambiguity: er zijn geen definitieve antwoorden op het probleem van het
bewustzijn (wat het is / hoe het verklaard kan worden)!.
Het probleem van het bewustzijn (Hoofdstuk 1):
In dit hoofdstuk wordt een introductie gegeven over het bewustzijn en de belangrijkste
karakteristieken.
Waarom bestuderen we het bewustzijn?
Binnen de studie van bewustzijn staan er twee vragen centraal:
Wat is bewustzijn?
Hoe ontstaat/opereert bewustzijn?
Bewustzijn wordt gezien als het product van alle cognitieve processen (denk aan perceptie, aandacht,
executieve functies etc.). Bewustzijn wordt vaak gezien als hetgeen wat je maakt tot wie je bent.
Homunculus idee: Het filosofische idee dat er een klein persoon in ons hoofd zit die mentale processen
controleert en het leven meemaakt als een soort film.
De studie van bewustzijn is belangrijk en probeert vragen te beantwoorden die betrekking hebben op
verschillende onderwerpen:
Dieren – hebben dieren een bewustzijn?
Kunstmatige Intelligentie – heeft kunstmatige intelligentie een bewustzijn?
Religie en spiritualiteit – hoe staat bewustzijn in verbinding met religie en spiritualiteit?
Baby’s – hoe ontwikkelt het bewustzijn zich?
Psychedelica – hoe zijn psychedelische ervaringen te verklaren?
Neurale implantaten – wat impliceren neurale implantaten voor onze kijk op bewustzijn en
vrije wil?
Paranormale verschijnselen – hoe zijn paranormale verschijnselen te verklaren?
Staten van verminderd bewustzijn (patiënten in vegetatieve toestand/ locked-in-syndrome) –
wat gebeurd er in aangepaste staten van bewustzijn?
Hoe bestuderen we het bewustzijn?
Bewustzijn is een onderwerp dat interdisciplinair benaderd dient te worden. Er zijn verschillende
manieren om het bewustzijn te onderzoeken waarvan de populairste introspectie is. Hierbij observeert
een individu zichzelf waarna gedachten gerapporteerd worden. Andere methoden om bewustzijn te
onderzoeken zijn filosofische analyse, psychologische experimenten en hersenonderzoek.
2
,Het definiëren van bewustzijn:
‘There is no accepted definition of consciousness’ – Susan Blackmore
o Er is niet een allesomvattende definitie van bewustzijn.
“A fascinating but elusive phenomenon: it is impossible to specify what it is, what it does, or
what it has evolved. Nothing worth reading has been written on it.” – Stuart Sutherland, 1989
o Een fascinerend maar ongrijpbaar fenomeen: het is onmogelijk om te specificeren wat
het is, wat het doet of hoe het is geëvolueerd.
Het is lastig om een enkele duidelijke beschrijving te geven van wat bewustzijn precies is.
Het definiëren van bewustzijn:
Freud en Jung waren een van de eersten die aandacht schonken aan het bewuste en onderbewuste.
Freud maakte de analogie met een ijsberg, en stelde dat het topje van een ijsberg te vergelijken is met
bewustzijn. Dit betekent dus dat een groot deel van wat ons maakt tot wie we zijn, onzichtbaar is voor
onszelf en de buitenwereld.
Het grootste gedeelte van onze mentale processen spelen zich onbewust af. Slechts een klein gedeelte
van onze mentale processen is bewust.
Dual process theory of thought:
Bewustzijn wordt vaak gekoppeld aan duale procesmodellen. Hierin
wordt een onderscheid gemaakt tussen 2 denksystemen.
1. Systeem 1 is een snel, automatisch en intuïtief systeem.
2. Systeem 2 is een langzaam, analytisch en reflectief systeem.
Er wordt gedacht dat met name systeem 2 wordt beïnvloed door
bewustzijn.
Het definiëren van bewustzijn:
Een startpunt om bewustzijn te definiëren, is de vraag: ‘Wat is het om mij te zijn?’
De vaardigheid om hierover na te denken beperkt zich waarschijnlijk tot mensen en wordt recursie
genoemd.
Recursie is dus het vermogen om te kunnen reflecteren op het denken (bewustzijn van bewustzijn).
Hoe zit dit met bewustzijn bij anderen? Hoe nemen anderen de wereld waar? Jou eigen perspectief is
uniek en dit kan je moeilijk volledig in woorden uitdrukken. Het is daarnaast ook onmogelijk om het
perspectief van iemand anders volledig te begrijpen.
The problem of other minds (het probleem van andermans geest):
Bewustzijn is subjectief, wat het zo moeilijk studeerbaar maakt. Je kunt niet zomaar een kijkje nemen
in andermans geest. Wij weten hoe wij de wereld ervaren, maar kunnen er niet vanuit gaan dat dit ook
is hoe anderen de wereld ervaren. Hierdoor kunnen we ons eigenlijk niet voorstellen hoe het is om iets
of iemand anders te zijn, zoals een vleermuis (Thomas Nagel – “What is it like to be a bat?” (1974)).
Het ‘hard problem’ en de ‘easy problems’ van bewustzijn (David Chalmers):
Het idee dat jou eigen perspectief op de wereld uniek is, roept de vraag op in hoeverre de
wetenschap dat kan verklaren.
Easy problems: Deze problemen kunnen we oplossen met de wetenschap (bijv. aandacht,
geheugen).
Hard problem: Problemen die betrekking hebben op de vraag hoe een subjectief bewustzijn
voort kan komen uit ons brein. De vraag hoe objectieve processen kunnen leiden tot een
subjectief bewustzijn.
3
, Het hard problem heeft betrekking op the explanatory gap (verklaringskloof), wat duidt op het
verschil tussen ons vermogen om fysieke processen en ons onvermogen om mentale processen te
omschrijven.
Intentionaliteit:
Bewustzijn is bijna altijd gericht op iets (dit is een van de centrale kenmerken van bewustzijn). Dit
wordt de opzettelijkheid (intentionality) genoemd.
Franz Brentano stelt dat deze gerichtheid van bewustzijn een intrinsieke eigenschap is. Dit
gegeven wordt onder andere gebruikt in meditatietechnieken (bijvoorbeeld bij een bodyscan).
Wanneer er sprake is van verandering in state van bewustzijn, bijvoorbeeld bij meditatie, kan
die intentionaliteit verminderd worden.
Vormen van bewustzijn:
Er wordt een onderscheid gemaakt tussen:
Phenomenal consciousness (P) vs. Access consciousness (A) – Ned Block.
o Fenomenaal bewustzijn: De subjectieve ervaring zoals die zich aan je voordoet zonder
dat je erop reflecteert. Dit kunnen we niet rapporteren, het zijn ervaringen.
o Toegankelijk bewustzijn: Subjectieve ervaringen waar we over kunnen
praten/reflecteren. Dit gaat dus over het vermogen om daarop te reflecteren. Nadenken
over wat je ervaart. Maar ook bijvoorbeeld herinneringen terughalen aan dingen die
eerder gebeurd zijn. Je bent in staat om op bewuste ervaringen terug te kijken of om je
in de toekomst te verplaatsen.
o Subjectieve ervaringen versus aandacht, geheugen, taal (cognitieve functies)
Er kan ook een onderscheid gemaakt worden tussen:
Primary consciousness vs. Secondary consciousness – Gerald Edelman.
o Primair bewustzijn: Multi-sensorische integratie van zintuiglijke informatie (creëert
gevoel van wie wij zijn). Bewustzijn van het hier-en-nu.
o Secundair bewustzijn: Ons vermogen om te reflecteren op primair bewustzijn.
Bewustzijn dat we bewust zijn. Deze vorm van bewustzijn ontbreekt vaak in dromen.
Sommige mensen stellen dat bewustzijn een continuüm is waarvan je meer of minder kunt hebben.
Mate van bewustzijn:
Sommige wetenschappers stellen dat er verschillende
mate van bewustzijn zijn.
Hiërarchie van bewustzijn – Hofstadter, 2007:
Bepaalde organismen hebben een grotere mate van
bewustzijn dan andere. Waar in de evolutionaire ladder
is bewustzijn om de hoek komen kijken?
Verschillende niveau’s van bewustzijn (bijvoorbeeld bij
comapatiënten of vegetatieve toestandspatiënten). Kun
je meer of minder bewustzijn? Kunnen we spreken van
verschillende graden van bewustzijn?
Veranderende bewustzijnstoestanden, is er dan sprake
van meer of minder bewustzijn?
Ons wakende bewustzijn kan worden aangepast door
het nemen van hallucinogene drugs, meditatie,
mindfulness, sensorische deprivatie etc.
De geest is een black box.
Het mind-body problem (Hoofdstuk 2):
4
(Hoorcolleges & Werkgroepen & Literatuur)
Leerdoelen:
Toepassen van kennis en begrip (academische vaardigheden):
o De student heeft kennis van de verschillende definities, theorieën en
onderzoeksmethoden op het gebied van bewustzijn.
o De student is in staat deze kennis toe te passen en te integreren bij de analyse van een
probleemstelling en het geven van een argumentatie.
o De student kan na afloop van de cursus een kritische evaluatie geven van een
empirisch wetenschappelijk onderzoek over bewustzijn.
Algemene professionele vaardigheden:
o De student leert een wetenschappelijk verslag te schrijven en de APA-richtlijnen toe
te passen.
o De student leert peer-feedback te geven en te verwerken.
o De student leert verbaal te communiceren en discussiëren door gebruik te maken van
wetenschappelijke argumenten.
1
,Week 1: Filosofie van het bewustzijn
Hoorcollege 1 – 31 oktober 2024:
In dit college wordt ingegaan op twee ‘problemen’: het probleem van bewustzijn en het mind-body
probleem.
Houding ten opzichte van bewustzijn:
Tolerance for ambiguity: er zijn geen definitieve antwoorden op het probleem van het
bewustzijn (wat het is / hoe het verklaard kan worden)!.
Het probleem van het bewustzijn (Hoofdstuk 1):
In dit hoofdstuk wordt een introductie gegeven over het bewustzijn en de belangrijkste
karakteristieken.
Waarom bestuderen we het bewustzijn?
Binnen de studie van bewustzijn staan er twee vragen centraal:
Wat is bewustzijn?
Hoe ontstaat/opereert bewustzijn?
Bewustzijn wordt gezien als het product van alle cognitieve processen (denk aan perceptie, aandacht,
executieve functies etc.). Bewustzijn wordt vaak gezien als hetgeen wat je maakt tot wie je bent.
Homunculus idee: Het filosofische idee dat er een klein persoon in ons hoofd zit die mentale processen
controleert en het leven meemaakt als een soort film.
De studie van bewustzijn is belangrijk en probeert vragen te beantwoorden die betrekking hebben op
verschillende onderwerpen:
Dieren – hebben dieren een bewustzijn?
Kunstmatige Intelligentie – heeft kunstmatige intelligentie een bewustzijn?
Religie en spiritualiteit – hoe staat bewustzijn in verbinding met religie en spiritualiteit?
Baby’s – hoe ontwikkelt het bewustzijn zich?
Psychedelica – hoe zijn psychedelische ervaringen te verklaren?
Neurale implantaten – wat impliceren neurale implantaten voor onze kijk op bewustzijn en
vrije wil?
Paranormale verschijnselen – hoe zijn paranormale verschijnselen te verklaren?
Staten van verminderd bewustzijn (patiënten in vegetatieve toestand/ locked-in-syndrome) –
wat gebeurd er in aangepaste staten van bewustzijn?
Hoe bestuderen we het bewustzijn?
Bewustzijn is een onderwerp dat interdisciplinair benaderd dient te worden. Er zijn verschillende
manieren om het bewustzijn te onderzoeken waarvan de populairste introspectie is. Hierbij observeert
een individu zichzelf waarna gedachten gerapporteerd worden. Andere methoden om bewustzijn te
onderzoeken zijn filosofische analyse, psychologische experimenten en hersenonderzoek.
2
,Het definiëren van bewustzijn:
‘There is no accepted definition of consciousness’ – Susan Blackmore
o Er is niet een allesomvattende definitie van bewustzijn.
“A fascinating but elusive phenomenon: it is impossible to specify what it is, what it does, or
what it has evolved. Nothing worth reading has been written on it.” – Stuart Sutherland, 1989
o Een fascinerend maar ongrijpbaar fenomeen: het is onmogelijk om te specificeren wat
het is, wat het doet of hoe het is geëvolueerd.
Het is lastig om een enkele duidelijke beschrijving te geven van wat bewustzijn precies is.
Het definiëren van bewustzijn:
Freud en Jung waren een van de eersten die aandacht schonken aan het bewuste en onderbewuste.
Freud maakte de analogie met een ijsberg, en stelde dat het topje van een ijsberg te vergelijken is met
bewustzijn. Dit betekent dus dat een groot deel van wat ons maakt tot wie we zijn, onzichtbaar is voor
onszelf en de buitenwereld.
Het grootste gedeelte van onze mentale processen spelen zich onbewust af. Slechts een klein gedeelte
van onze mentale processen is bewust.
Dual process theory of thought:
Bewustzijn wordt vaak gekoppeld aan duale procesmodellen. Hierin
wordt een onderscheid gemaakt tussen 2 denksystemen.
1. Systeem 1 is een snel, automatisch en intuïtief systeem.
2. Systeem 2 is een langzaam, analytisch en reflectief systeem.
Er wordt gedacht dat met name systeem 2 wordt beïnvloed door
bewustzijn.
Het definiëren van bewustzijn:
Een startpunt om bewustzijn te definiëren, is de vraag: ‘Wat is het om mij te zijn?’
De vaardigheid om hierover na te denken beperkt zich waarschijnlijk tot mensen en wordt recursie
genoemd.
Recursie is dus het vermogen om te kunnen reflecteren op het denken (bewustzijn van bewustzijn).
Hoe zit dit met bewustzijn bij anderen? Hoe nemen anderen de wereld waar? Jou eigen perspectief is
uniek en dit kan je moeilijk volledig in woorden uitdrukken. Het is daarnaast ook onmogelijk om het
perspectief van iemand anders volledig te begrijpen.
The problem of other minds (het probleem van andermans geest):
Bewustzijn is subjectief, wat het zo moeilijk studeerbaar maakt. Je kunt niet zomaar een kijkje nemen
in andermans geest. Wij weten hoe wij de wereld ervaren, maar kunnen er niet vanuit gaan dat dit ook
is hoe anderen de wereld ervaren. Hierdoor kunnen we ons eigenlijk niet voorstellen hoe het is om iets
of iemand anders te zijn, zoals een vleermuis (Thomas Nagel – “What is it like to be a bat?” (1974)).
Het ‘hard problem’ en de ‘easy problems’ van bewustzijn (David Chalmers):
Het idee dat jou eigen perspectief op de wereld uniek is, roept de vraag op in hoeverre de
wetenschap dat kan verklaren.
Easy problems: Deze problemen kunnen we oplossen met de wetenschap (bijv. aandacht,
geheugen).
Hard problem: Problemen die betrekking hebben op de vraag hoe een subjectief bewustzijn
voort kan komen uit ons brein. De vraag hoe objectieve processen kunnen leiden tot een
subjectief bewustzijn.
3
, Het hard problem heeft betrekking op the explanatory gap (verklaringskloof), wat duidt op het
verschil tussen ons vermogen om fysieke processen en ons onvermogen om mentale processen te
omschrijven.
Intentionaliteit:
Bewustzijn is bijna altijd gericht op iets (dit is een van de centrale kenmerken van bewustzijn). Dit
wordt de opzettelijkheid (intentionality) genoemd.
Franz Brentano stelt dat deze gerichtheid van bewustzijn een intrinsieke eigenschap is. Dit
gegeven wordt onder andere gebruikt in meditatietechnieken (bijvoorbeeld bij een bodyscan).
Wanneer er sprake is van verandering in state van bewustzijn, bijvoorbeeld bij meditatie, kan
die intentionaliteit verminderd worden.
Vormen van bewustzijn:
Er wordt een onderscheid gemaakt tussen:
Phenomenal consciousness (P) vs. Access consciousness (A) – Ned Block.
o Fenomenaal bewustzijn: De subjectieve ervaring zoals die zich aan je voordoet zonder
dat je erop reflecteert. Dit kunnen we niet rapporteren, het zijn ervaringen.
o Toegankelijk bewustzijn: Subjectieve ervaringen waar we over kunnen
praten/reflecteren. Dit gaat dus over het vermogen om daarop te reflecteren. Nadenken
over wat je ervaart. Maar ook bijvoorbeeld herinneringen terughalen aan dingen die
eerder gebeurd zijn. Je bent in staat om op bewuste ervaringen terug te kijken of om je
in de toekomst te verplaatsen.
o Subjectieve ervaringen versus aandacht, geheugen, taal (cognitieve functies)
Er kan ook een onderscheid gemaakt worden tussen:
Primary consciousness vs. Secondary consciousness – Gerald Edelman.
o Primair bewustzijn: Multi-sensorische integratie van zintuiglijke informatie (creëert
gevoel van wie wij zijn). Bewustzijn van het hier-en-nu.
o Secundair bewustzijn: Ons vermogen om te reflecteren op primair bewustzijn.
Bewustzijn dat we bewust zijn. Deze vorm van bewustzijn ontbreekt vaak in dromen.
Sommige mensen stellen dat bewustzijn een continuüm is waarvan je meer of minder kunt hebben.
Mate van bewustzijn:
Sommige wetenschappers stellen dat er verschillende
mate van bewustzijn zijn.
Hiërarchie van bewustzijn – Hofstadter, 2007:
Bepaalde organismen hebben een grotere mate van
bewustzijn dan andere. Waar in de evolutionaire ladder
is bewustzijn om de hoek komen kijken?
Verschillende niveau’s van bewustzijn (bijvoorbeeld bij
comapatiënten of vegetatieve toestandspatiënten). Kun
je meer of minder bewustzijn? Kunnen we spreken van
verschillende graden van bewustzijn?
Veranderende bewustzijnstoestanden, is er dan sprake
van meer of minder bewustzijn?
Ons wakende bewustzijn kan worden aangepast door
het nemen van hallucinogene drugs, meditatie,
mindfulness, sensorische deprivatie etc.
De geest is een black box.
Het mind-body problem (Hoofdstuk 2):
4
