PSYCHODIAGNOSTIEK IN DE KLINISCHE ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE – BASIS – 202500062 – UU
Book ‘handboek psychodiagnostiek voor de hulpverlening aan kinderen en adolescenten’, lectures and articles
Deel 1 - Psychodiagnostiek in relatie tot hulpverlening
HOOFDSTUK 1 – De plaats van psychodiagnostiek binnen het hulpverleningsproces
Veel voorkomende denkfouten in de diagnostiek
- Bevestigingsbias: je schat de waarschijnlijkheid van iets in op basis van hoe makkelijk
er een voorbeeld van kunt herinneren.
- Beschikbaarheidsbias: je schat de waarschijnlijkheid van iets in op basis van hoe
makkelijk je er een voorbeeld van kunt herinneren.
- Attributiefout: je wijst het gedrag van anderen toe aan hun persoonlijkheid, terwijl je
je eigen fouten wijst aan de omstandigheden.
- Framing effect: je laat je beïnvloeden door de manier waarop informatie
gepresenteerd wordt, in plaats van de informatie zelf.
- Voortijdige afsluiting: je trekt te snel een conclusie en stopt met zoeken naar
alternatieven zodra je een mogelijke verklaring hebt gevonden.
- Zelfoverschatting: je hebt een te groot vertrouwen in je eigen kennis, vaardigheden
of de juistheid van je voorspellingen.
- Verankering: je blijft te sterk hangen aan het eerste stukje informatie dat je krijgt bij
het nemen van een besluit.
Beslis hygiëne: een gestructureerde, rationele aanpak voor zorgvuldige besluitvorming.
- Doel = het nemen van betere en consistentere besluiten
Empirische cyclus (vijf fasen)
1. Observatie: het verzamelen van gegevens
2. Inductie: het formuleren van hypothesen op basis van de waarnemingen
3. Deductie: het afleiden van toetsbare voorspellingen uit die hypothesen
Operationalisatie: de deductie wordt voortgezet door bij iedere voorspelling
adequate onderzoeksmiddelen te kiezen om deze voorspelling te toetsen
4. Toetsing
5. Evaluatie: onderzoek om het effect van een interventie te bepalen
Eindevaluatie = onderzoek na afronding van de interventiefase naar het effect dat is bereikt,
tevredenheid van het kind, ouders, betrokkenen, de behandelrelatie en de reflectie van het
team over het proces
- Sleeper effect: effect is pas na enige tijd zichtbaar
Regulatieve cyclus
1. Probleemherkenning: wat is er aan de hand?
2. Probleemdefiniëring: wat is de verklaring?
3. Interventiekeuze: welke oplossingen zijn er, welke kan hier werken?
4. Planning: hoe gaan we het doen?
5. Uitvoering: gaat alles volgens plan?
, 6. Eindevaluatie: wat was het effect? Wat hebben we geleerd?
Perspectieven op de regulatieve cyclus
- Handelingsgerichtheid: zo kort als mogelijk, zo uitgebreid als nodig, focus op de te
nemen beslissingen
- Methodisch werken en kwaliteit: accountability = belang om je handelen te
verantwoorden
- Algemene, context specifieke of specifiek werkzame factoren: common-factors
model = theorie over effectiviteit:
o Specifiek werkzame factoren: wat bij een specifieke behandeling van
specifieke problemen bijdraagt aan effectiviteit:
o Contextspecifieke werkzame factoren: wat in een specifieke context en in een
specifieke gradatie bijdraagt aan de effectiviteit
o Algemeen werkzame factoren: wat bij iedere interventie, voor ieder
probleem, in iedere context, in elke gradatie bijdraagt aan de effectiviteit
De therapeutische alliantie
- Relatie hulpverlener <> kind <> ouders = gepland, doelgericht, tijdelijk
- Hulpverlener: deskundigheid, discretie, respect, empathie, betrokkenheid
- Onderzoekende distantie (= uitstellen van deskundig oordeel) maakt de juiste
beslissingen ten aanzien van de diagnostiek en behandeling mogelijk
o Balans tussen afstand-nabijheid: evenwicht in reflectie, zelfkennis en sensitief
afstemmen (maximale nabijheid met behoud van distantie)
Cultuur binnen de psychodiagnostiek
- Culturele diversiteit in: tastbare zaken, waarden, normen, basiswaarden
- Laagcontext cultuur = context doet er minder toe, boodschap is expliciet,
gestructureerd en eerst gericht op de kern.
- Hoogcontext cultuur = vanuit de context werken naar de kern, figuurlijke
verwijzingen etc.
Juridische verantwoordelijkheden
Hulp aan kinderen onder de 12 jaar: toestemming nodig van beide gezagdragende ouders,
niet nodig bij acute situaties en een persoon zonder gezag, maar wel met omgangsregeling
heeft enkel recht op globale informatie
Hulp aan kinderen van 12-15 jaar: als ze zichzelf aanmelden moeten ouders toestemming
verlenen, maar toestemming van kind is het belangrijkste.
Hulp aan kinderen van 16 jaar en ouder: geen toestemming ouders meer nodig als jongere
wilsbekwaam is.
Hulp wanneer ouders het onderling oneens zijn: je kiest dan vanuit goed hulpverlenerschap
door in het belang van het kind te handelen.
Hulp in acute situaties, met ingrijpende en niet-ingrijpende handelingen: wanneer direct
medisch ingrijpen nodig is om ernstig nadeel voor het kind te voorkomen.
,Hulp wanneer slechts één ouder het kind opvoedt: wel nagaan of er nog een andere
gezagdragende ouder is.
Hulp wanneer één ouder niet reageert op een verzoek tot toestemming: de ouder die
toestemming geeft kan vervangende toestemming bij de rechter vragen.
Hulp wanneer een ouder weigert en er, wel of niet acuut, ernstige schade dreigt: de Raad
van de Kinderbescherming kan de ondertoezichtstelling onderzoeken, bij nog acutere
situaties kan de kinderrechter beslissen voor een voorlopige voogdijregeling.
Informatie opvragen bij anderen: toestemming van beide ouders en het kind (vanaf 12 jaar)
nodig. De hulpverlener mag alleen bij anderen melden dat deze contact heeft met een kind
of gezin met toestemming van ouders en kind.
Verwijsindex Risicojongeren: ketenregistratiesysteem waarin hulpverleners een vermoeden
kunnen melden dat de noodzakelijke condities voor een gezonde en veilige ontwikkeling van
de jeugdige daadwerkelijk worden bedreigd. Doel: voorkomen dat hulpverleners langs elkaar
heen werken en de ernst van de problematiek beter onderkennen.
Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling: onderdeel hiervan is overleg met
hulpverleners (bv. veilig thuis). Pas bij keuze van melding worden niet-geanonimiseerde
gegevens verstrekt en dus de beroepscode doorbroken.
Onder toezicht gestelde jeugdigen en hun ouders of verzorgers: hulpverleners die contact
hebben met onder toezicht gestelde jeugdigen moeten de instelling die deze maatregel
uitvoert inlichten van dit contact.
HOOFDSTUK 2 – Theoretische aspecten van de psychodiagnostiek
Disciplines en theorieën in de psychodiagnostiek
De discipline van de psychiatrie
Samenhang tussen oorzaken, die leiden tot het ziekteproces dat resulteert in symptomen,
die soms in samenhang als een syndroom optreden. De symptomen maken een bepaalde
ontwikkeling door, waarover een voorspelling (prognose) gedaan kan worden.
- Dus de taak is het herkennen van symptomen en beloop van het ziekteproces om
ziekte te herkennen.
- Symptoom verwijst naar bepaald gedrag, een beleving, een perceptie of een cognitie.
De discipline van de ontwikkelingspsychologie
Onderzoek naar ontwikkelingsprocessen, fasen en de volgorde daarvan in de levensloop.
Ontwikkeling verloopt continu (geleidelijk) en discontinu (in sprongen): fasen ontstaan door
onderlinge interactie van de zich continu ontwikkelde processen die daarbij betrokken zijn.
, Daarbij gaat het zowel om processen binnen het individu, maar ook om interactie tussen het
individu en de fysieke en sociaal-emotionele omgeving.
De discipline van de orthopedagogiek
Bieden van opvoedingshulp aan betrokkenen bij een dreigende opvoedingsstagnatie, met als
doel herstel van het gewone leven.
- Handelings- en vraaggericht
- Gezins-, school- en forensisch gerichte werkwijzen
De psychodynamische theorie
Sigmund Freud, problemen uit de vroege kinderjaren spelen een belangrijke rol in het
ontstaan van latere problematiek.
- Structureel component: klassieke analyse van de balans tussen de verschillende
krachten (id, superego, ego)
- Dynamisch component: nadruk op conflicten tussen de krachten
De gehechtheidstheorie
Gehechtheidstheorie van Bowlby, de duurzame affectieve relatie tussen een kind en zijn of
haar opvoeders: onveilige hechting, sensitiviteit, responsiviteit.
De leertheorie
- Antecedente variabelen (= voorafgaande stimuli wat gedrag ontlokt)
- Consequente variabelen (= erop volgende stimuli die gedrag bekrachtigen)
- Uitzoeken welke factoren het gedrag uitlokken of bekrachtigen.
De systeemtheorie
De ecologische theorie
Bronfenbrenner, theorie over de interactie tussen individu <> omgeving, systeemniveaus:
1. Microsystemen: groepen waaraan het kind zelf deel uitmaakt, snelst veranderende
systeem (proximaal)
2. Mesosysteem: relaties tussen de microsystemen
3. Exosystemen: geen directe deelname van kind, maar wordt wel indirect door
beïnvloed (distaal)
4. Macrosysteem: relaties tussen de exosystemen, alle culturele elementen van het
land/regio waar het kind opgroeit (meest distaal en het traagst veranderend)
5. Chronosysteem: periode en tijdperk waarin het kind opgroeit
Gezinstherapeutische theorieën
Minuchin, gezin is hier een zichzelf organiserend en veranderend systeem, met een
hiërarchie, subsystemen (ouders en kinderen) en partiele systemen (bv. vader-zoonrelatie)
- Parentificatie: als een kind taken krijgt te vervullen die bij volwassenen horen
- Inhouds- en betrekkingsniveau van communicatie: tegenstrijdigheden daarin kunnen
een bron van grote stress zijn
Deze theorie komt terug in directieve therapie en contextuele therapie (die de rol van
loyaliteit van kinderen naar hun ouders benadrukt
Integrerende modellen
Book ‘handboek psychodiagnostiek voor de hulpverlening aan kinderen en adolescenten’, lectures and articles
Deel 1 - Psychodiagnostiek in relatie tot hulpverlening
HOOFDSTUK 1 – De plaats van psychodiagnostiek binnen het hulpverleningsproces
Veel voorkomende denkfouten in de diagnostiek
- Bevestigingsbias: je schat de waarschijnlijkheid van iets in op basis van hoe makkelijk
er een voorbeeld van kunt herinneren.
- Beschikbaarheidsbias: je schat de waarschijnlijkheid van iets in op basis van hoe
makkelijk je er een voorbeeld van kunt herinneren.
- Attributiefout: je wijst het gedrag van anderen toe aan hun persoonlijkheid, terwijl je
je eigen fouten wijst aan de omstandigheden.
- Framing effect: je laat je beïnvloeden door de manier waarop informatie
gepresenteerd wordt, in plaats van de informatie zelf.
- Voortijdige afsluiting: je trekt te snel een conclusie en stopt met zoeken naar
alternatieven zodra je een mogelijke verklaring hebt gevonden.
- Zelfoverschatting: je hebt een te groot vertrouwen in je eigen kennis, vaardigheden
of de juistheid van je voorspellingen.
- Verankering: je blijft te sterk hangen aan het eerste stukje informatie dat je krijgt bij
het nemen van een besluit.
Beslis hygiëne: een gestructureerde, rationele aanpak voor zorgvuldige besluitvorming.
- Doel = het nemen van betere en consistentere besluiten
Empirische cyclus (vijf fasen)
1. Observatie: het verzamelen van gegevens
2. Inductie: het formuleren van hypothesen op basis van de waarnemingen
3. Deductie: het afleiden van toetsbare voorspellingen uit die hypothesen
Operationalisatie: de deductie wordt voortgezet door bij iedere voorspelling
adequate onderzoeksmiddelen te kiezen om deze voorspelling te toetsen
4. Toetsing
5. Evaluatie: onderzoek om het effect van een interventie te bepalen
Eindevaluatie = onderzoek na afronding van de interventiefase naar het effect dat is bereikt,
tevredenheid van het kind, ouders, betrokkenen, de behandelrelatie en de reflectie van het
team over het proces
- Sleeper effect: effect is pas na enige tijd zichtbaar
Regulatieve cyclus
1. Probleemherkenning: wat is er aan de hand?
2. Probleemdefiniëring: wat is de verklaring?
3. Interventiekeuze: welke oplossingen zijn er, welke kan hier werken?
4. Planning: hoe gaan we het doen?
5. Uitvoering: gaat alles volgens plan?
, 6. Eindevaluatie: wat was het effect? Wat hebben we geleerd?
Perspectieven op de regulatieve cyclus
- Handelingsgerichtheid: zo kort als mogelijk, zo uitgebreid als nodig, focus op de te
nemen beslissingen
- Methodisch werken en kwaliteit: accountability = belang om je handelen te
verantwoorden
- Algemene, context specifieke of specifiek werkzame factoren: common-factors
model = theorie over effectiviteit:
o Specifiek werkzame factoren: wat bij een specifieke behandeling van
specifieke problemen bijdraagt aan effectiviteit:
o Contextspecifieke werkzame factoren: wat in een specifieke context en in een
specifieke gradatie bijdraagt aan de effectiviteit
o Algemeen werkzame factoren: wat bij iedere interventie, voor ieder
probleem, in iedere context, in elke gradatie bijdraagt aan de effectiviteit
De therapeutische alliantie
- Relatie hulpverlener <> kind <> ouders = gepland, doelgericht, tijdelijk
- Hulpverlener: deskundigheid, discretie, respect, empathie, betrokkenheid
- Onderzoekende distantie (= uitstellen van deskundig oordeel) maakt de juiste
beslissingen ten aanzien van de diagnostiek en behandeling mogelijk
o Balans tussen afstand-nabijheid: evenwicht in reflectie, zelfkennis en sensitief
afstemmen (maximale nabijheid met behoud van distantie)
Cultuur binnen de psychodiagnostiek
- Culturele diversiteit in: tastbare zaken, waarden, normen, basiswaarden
- Laagcontext cultuur = context doet er minder toe, boodschap is expliciet,
gestructureerd en eerst gericht op de kern.
- Hoogcontext cultuur = vanuit de context werken naar de kern, figuurlijke
verwijzingen etc.
Juridische verantwoordelijkheden
Hulp aan kinderen onder de 12 jaar: toestemming nodig van beide gezagdragende ouders,
niet nodig bij acute situaties en een persoon zonder gezag, maar wel met omgangsregeling
heeft enkel recht op globale informatie
Hulp aan kinderen van 12-15 jaar: als ze zichzelf aanmelden moeten ouders toestemming
verlenen, maar toestemming van kind is het belangrijkste.
Hulp aan kinderen van 16 jaar en ouder: geen toestemming ouders meer nodig als jongere
wilsbekwaam is.
Hulp wanneer ouders het onderling oneens zijn: je kiest dan vanuit goed hulpverlenerschap
door in het belang van het kind te handelen.
Hulp in acute situaties, met ingrijpende en niet-ingrijpende handelingen: wanneer direct
medisch ingrijpen nodig is om ernstig nadeel voor het kind te voorkomen.
,Hulp wanneer slechts één ouder het kind opvoedt: wel nagaan of er nog een andere
gezagdragende ouder is.
Hulp wanneer één ouder niet reageert op een verzoek tot toestemming: de ouder die
toestemming geeft kan vervangende toestemming bij de rechter vragen.
Hulp wanneer een ouder weigert en er, wel of niet acuut, ernstige schade dreigt: de Raad
van de Kinderbescherming kan de ondertoezichtstelling onderzoeken, bij nog acutere
situaties kan de kinderrechter beslissen voor een voorlopige voogdijregeling.
Informatie opvragen bij anderen: toestemming van beide ouders en het kind (vanaf 12 jaar)
nodig. De hulpverlener mag alleen bij anderen melden dat deze contact heeft met een kind
of gezin met toestemming van ouders en kind.
Verwijsindex Risicojongeren: ketenregistratiesysteem waarin hulpverleners een vermoeden
kunnen melden dat de noodzakelijke condities voor een gezonde en veilige ontwikkeling van
de jeugdige daadwerkelijk worden bedreigd. Doel: voorkomen dat hulpverleners langs elkaar
heen werken en de ernst van de problematiek beter onderkennen.
Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling: onderdeel hiervan is overleg met
hulpverleners (bv. veilig thuis). Pas bij keuze van melding worden niet-geanonimiseerde
gegevens verstrekt en dus de beroepscode doorbroken.
Onder toezicht gestelde jeugdigen en hun ouders of verzorgers: hulpverleners die contact
hebben met onder toezicht gestelde jeugdigen moeten de instelling die deze maatregel
uitvoert inlichten van dit contact.
HOOFDSTUK 2 – Theoretische aspecten van de psychodiagnostiek
Disciplines en theorieën in de psychodiagnostiek
De discipline van de psychiatrie
Samenhang tussen oorzaken, die leiden tot het ziekteproces dat resulteert in symptomen,
die soms in samenhang als een syndroom optreden. De symptomen maken een bepaalde
ontwikkeling door, waarover een voorspelling (prognose) gedaan kan worden.
- Dus de taak is het herkennen van symptomen en beloop van het ziekteproces om
ziekte te herkennen.
- Symptoom verwijst naar bepaald gedrag, een beleving, een perceptie of een cognitie.
De discipline van de ontwikkelingspsychologie
Onderzoek naar ontwikkelingsprocessen, fasen en de volgorde daarvan in de levensloop.
Ontwikkeling verloopt continu (geleidelijk) en discontinu (in sprongen): fasen ontstaan door
onderlinge interactie van de zich continu ontwikkelde processen die daarbij betrokken zijn.
, Daarbij gaat het zowel om processen binnen het individu, maar ook om interactie tussen het
individu en de fysieke en sociaal-emotionele omgeving.
De discipline van de orthopedagogiek
Bieden van opvoedingshulp aan betrokkenen bij een dreigende opvoedingsstagnatie, met als
doel herstel van het gewone leven.
- Handelings- en vraaggericht
- Gezins-, school- en forensisch gerichte werkwijzen
De psychodynamische theorie
Sigmund Freud, problemen uit de vroege kinderjaren spelen een belangrijke rol in het
ontstaan van latere problematiek.
- Structureel component: klassieke analyse van de balans tussen de verschillende
krachten (id, superego, ego)
- Dynamisch component: nadruk op conflicten tussen de krachten
De gehechtheidstheorie
Gehechtheidstheorie van Bowlby, de duurzame affectieve relatie tussen een kind en zijn of
haar opvoeders: onveilige hechting, sensitiviteit, responsiviteit.
De leertheorie
- Antecedente variabelen (= voorafgaande stimuli wat gedrag ontlokt)
- Consequente variabelen (= erop volgende stimuli die gedrag bekrachtigen)
- Uitzoeken welke factoren het gedrag uitlokken of bekrachtigen.
De systeemtheorie
De ecologische theorie
Bronfenbrenner, theorie over de interactie tussen individu <> omgeving, systeemniveaus:
1. Microsystemen: groepen waaraan het kind zelf deel uitmaakt, snelst veranderende
systeem (proximaal)
2. Mesosysteem: relaties tussen de microsystemen
3. Exosystemen: geen directe deelname van kind, maar wordt wel indirect door
beïnvloed (distaal)
4. Macrosysteem: relaties tussen de exosystemen, alle culturele elementen van het
land/regio waar het kind opgroeit (meest distaal en het traagst veranderend)
5. Chronosysteem: periode en tijdperk waarin het kind opgroeit
Gezinstherapeutische theorieën
Minuchin, gezin is hier een zichzelf organiserend en veranderend systeem, met een
hiërarchie, subsystemen (ouders en kinderen) en partiele systemen (bv. vader-zoonrelatie)
- Parentificatie: als een kind taken krijgt te vervullen die bij volwassenen horen
- Inhouds- en betrekkingsniveau van communicatie: tegenstrijdigheden daarin kunnen
een bron van grote stress zijn
Deze theorie komt terug in directieve therapie en contextuele therapie (die de rol van
loyaliteit van kinderen naar hun ouders benadrukt
Integrerende modellen
