Gezondheidspsychologie (Y00371)
Les 1 – Wat is gezondheid
1 Wat is gezondheid? Veranderende perspectieven
Van oudsher hebben mensen een relatie gezien tussen
o Geest
o God(en)
o Fysieke gesteldheid
We zien dat doorheen de geschiedenis mensen relatie tussen geest, god en fysieke gesteldheid hebben
vastgesteld. Dit is een heel veranderlijk perspectief geweest.
Dit zien we ook bij gezondheid: perspectief op gezondheid is doorheen de jaren veranderd en zal ook
doorheen de jaren blijven veranderen.
1.1 Relatie tussen lichaam en geest
1.1.1 Hippocrates
o Ziekte = verstoord evenwicht tussen vier circulerende lichaamsvloeistoffen (humores):
· Gele gal
· Slijm
· Bloed
· Zwarte gal
o Genezing: opnieuw balans brengen via aderlaten, vasten, dieet, geneesmiddelen.
o Lichaam en geest = één eenheid
o Hoeveelheid sappen → persoonlijkheid
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Wanneer mensen ziek zijn is probleem in balans tussen bepaalde humores (lichaamsvloeistoffen).
Wanneer deze uit balans waren, wanneer er geen evenwicht meer was werden mensen ziek. Dit
evenwicht zou terug kunnen worden hersteld door verschillen methode.
Gezond = humores in evenwicht.
Dit idee zien we vandaag nog terugkomen: onevenwichtige aanwezigheid van verschillende
neurotransmitters. Gaat niet over verstoord evenwicht van bovenstaande vier, maar in zijn idee zit zeker
nog waarheid.
1
,Gezondheidspsychologie (Y00371)
De hoeveelheid van deze sappen hebben volgens hem invloed op persoonlijkheid.
DUS
· Veel slijm = kalme persoonlijkheid
· Veel bloed = optimistisch persoon
· Zwarte gal = pessimistisch
· Gele gal = boosaardig
!!! Onthouden = lichaam en geest zijn één eenheid. Dus de hoeveelheid en onevenwicht gaat invloed
hebben op persoonlijkheid. DUS duidelijke link tussen beiden.
1.1.2 Galenus
Etiologie = oorzaak van ziekte
o De etiologische basis voor alle ziekten (geestelijk en lichamelijk) is puur lichamelijk
o 4 lichamelijke humores -> 4 temperamenten -> specifieke ziekten
· Bv. melancholieke vrouwen hadden grotere kans op borstkanker door een grote hoeveelheid
zwarte gal
o De geest speelt dus geen rol in de etiologie van ziekten
Ging verder op hippocrates = kijken etiologische basis ziekte = waar ligt oorzaak.
Dit zowel bij geestelijke en lichamelijke problemen, was de oorzaak van lichamelijke aard. Dit
onevenwicht kon leiden tot lichamelijke problemen, maar ook tot vier temperamenten, MAAR was te
herleiden tot problemen humores.
!!! Herleiden tot lichamelijke oorzaak
GEEST speelt hier geen rol bij ontstaan van ziekte. NU duidelijke bidirectionele relatie (lichamelijke
problemen = gemoedstoestand, maar ook door problemen met gemoed last krijgen van lichamelijke
pijnen). TOEN was enkel lichamelijke oorzaak.
1.1.3 Vroegere middeleeuwen: geloof en spiritualiteit
o Ziekte = straf van God of gevolg van kwade geesten die de ziel binnendrongen
o Verbod op wetenschappelijk onderzoek
o Religieuze gezichtpunten hielden stand tot de ‘renaissance’ begon
o 1600 n.Chr.: wetenschappelijke revolutie
Bovenstaande theorieën werden minder gevolgd, want grotere nadruk op geloof. Ziekte werd hier gezien
als straf van God. DUS wanneer je kind zou krijgen met aandoening, was dit straf van God OF gevolg
van kwade geesten.
Gedacht = individu heeft weinig invloed op eigen gezondheid.
NU = gedrag dat we kunnen veranderen, bepaalde gedragingen hebben grote invloed op gezondheid.
Kunnen pech hebben met genen en omgeving, MAAR rol individu blijft belangrijk nu. TOEN was het
straf of kwade geesten.
WEL controle = geestelijke konden je gaan genezen of helpen. Zij hadden dus controle of macht over
gezondheid. OOK verbond op wetenschappelijk onderzoek, dus voor hele tijd weinig onderzoek
verricht. DUS men mocht niets gaan ontleden en dit heeft de wetenschappelijke vooruitgang voor hele
tijd beperkt.
2
,Gezondheidspsychologie (Y00371)
NADIEN renaissance = wedergeboorte, dus boom van wetenschappelijk onderzoek. Door deze boom
gaan perspectieven op gezondheid weer veranderen.
1.1.4 Descrates
o Lichaam en geest zijn 2 afzonderlijke/onafhankelijke entiteiten
= dualisme
o Lichaam = machine -> mechanistisch standpunt
Geloof dat ziel lichaam verlaat als persoon dood gaat. Omdat de ziel vertrokken is, mocht men
onderzoek doen op het achterbleven lichaam.
Lichaam en geest zijn twee afzonderlijke delen = entiteiten = twee aparte zaken en dit liet toe om
onderzoek uit te voeren op lichaam.
Mechanistisch standpunt = geestelijke om hiermee aan de slag te gaan en dus verlaat de ziel het lichaam
na overlijden. Dus autopsie aanvaardbaar.
1.2 Biomedisch ziektemodel
= REDUCTIONISTISCH
o Gezondheid = afwezigheid van ziekte
o Ziekten en symptomen hebben een achterliggende fysiologische verklaring genezing werkt
mechanistisch en rechtlijnig
o MAAR…waarom dan verschillende reacties van mensen?
Dit bovenstaande heeft geleidt tot biomedisch ziekte model.
Gezondheid = afwezigheid van ziekte. MEER want mensen kunnen niet ziek zijn, maar toch ook niet
gezond. Het is niet omdat je geen ziekte heb, dat je echt gezond bent. MAAR toen wel. DUS gezondheid
= afwezigheid van ziekte.
Dit model is redelijk reductionistisch, want geest en menselijk gedag en lichaam gaat worden
geminimaliseerd tot niveau van lichaamscellen. DUS puur tot op dat niveau bekijken = reduceren tot
kleinste elementen.
DUS men gaat ervanuit dat ziekte en symptomen altijd achterliggende fysiologische verklaring hebben.
MAAR nu weten we dat het niet zo is.
DUS genezing werkt ook rechtlijnig = fysiologische klacht oplossen, zal de ziekte niet meer aanwezig
zijn. MAAR blijkt niet zo, dus overgaan naar ander model.
1.3 Vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor
gezondheid en ziekte
o Veel ziekten hebben een organische oorzaak, maar verzoorzaken individuele reacties
o Rol van ‘geest’ of psyche blijkt daarin belangrijk
o Bv. fantoompijn, placebo-effect (zie ook H15)
o DUS toch (tenminste) een bidirectionele relatie i.t.t. dualistisch denken
Veel ziektes hebben organistische oorzaak, maar mensen reageren hier anders op. Onze geest blijkt hier
heel belangrijk (omgaan en reactie).
Fantoompijn = niet te verklaren door biologische model. DUS ten minste bidirectionele model =
tegenstelling tot dualistisch denken (waar er geen link tussen was). We weten dat ze samenwerken.
3
, Gezondheidspsychologie (Y00371)
1.4 Biopsychosociaal model
o Geïntegreerde benadering voor de assessment van:
· Biologische/fysiologische
· Psychologische/gedragsmatige
· Sociale/omgevingsfactoren
o Die bijdragen aan gezondheid en ziekte
Dus evolutie naar biopsychosociaal model = verschillende factoren gaan samenwerken
Hier kijken naar integratie van factoren:
o Biologische
o Psychologische
o Sociale = land waar we geboren zijn, leeftijd… kunnen we heel weinig aan veranderen.
MAAR de situatie in een bepaald land (gezondheidszorg). Los van toegang tot medische hulp, zullen
Vlamingen bezoeken aan dokter of tandarts moeten uitstellen. Dit zijn factoren waar we rekening mee
moeten houden en eventueel in moeten inwerken.
We houden rekening met factoren, want weten dat ze bijdragen aan ziekte. We houden rekening met alle
factoren.
1.5 Gedrag, dood en ziekte
o Stijging levensverwachting
o Daling mortaliteit (sterftecijfers) - geneesmiddelen, vaccinatie, betere sanitaire voorzieningen
o Oorzaken overlijden ook drastisch veranderd
o Belangrijke gedragscomponent
o Ons gedrag draagt bij aan onze gezondheid en onze kans op overlijden
Betere geneesmiddelen en meer proper water… door deze veranderingen zijn oorzaken aan overleiden
veranderd.
!!! In 1900 = griep en longontsteking meeste doodsoorzaak. En nu is het al een heel lange tijd vervangen
door kanker. Dit komt omdat in die tijd mensen niet zo oud werden dat ze kanker kregen. Dit omdat
kanker vaak op latere leeftijd voorkomt. MAAR oorzaken zijn drastisch veranderd.
Dit komt omdat we zaken hebben die ons beter beschermen, maar ook meer overlijdens te danken aan
gedrag. Denk hierbij aan roken = oorzaak.
Gedrag gaat mee gezondheid bepalen.
2 Individuele, culturele en leeftijd gerelateerde
perspectieven op gezondheid
2.1 Lekentheorieën over gezondheid
2.1.1 Bauman
Bauman (1961) vroeg aan patiënten met een ernstige ziekte: “Wat betekent gezondheid voor u?”
o Een overwegend gevoel van welzijn
o De afwezigheid van symptomen
o Handelingen waartoe een persoon in staat is
4
Les 1 – Wat is gezondheid
1 Wat is gezondheid? Veranderende perspectieven
Van oudsher hebben mensen een relatie gezien tussen
o Geest
o God(en)
o Fysieke gesteldheid
We zien dat doorheen de geschiedenis mensen relatie tussen geest, god en fysieke gesteldheid hebben
vastgesteld. Dit is een heel veranderlijk perspectief geweest.
Dit zien we ook bij gezondheid: perspectief op gezondheid is doorheen de jaren veranderd en zal ook
doorheen de jaren blijven veranderen.
1.1 Relatie tussen lichaam en geest
1.1.1 Hippocrates
o Ziekte = verstoord evenwicht tussen vier circulerende lichaamsvloeistoffen (humores):
· Gele gal
· Slijm
· Bloed
· Zwarte gal
o Genezing: opnieuw balans brengen via aderlaten, vasten, dieet, geneesmiddelen.
o Lichaam en geest = één eenheid
o Hoeveelheid sappen → persoonlijkheid
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Wanneer mensen ziek zijn is probleem in balans tussen bepaalde humores (lichaamsvloeistoffen).
Wanneer deze uit balans waren, wanneer er geen evenwicht meer was werden mensen ziek. Dit
evenwicht zou terug kunnen worden hersteld door verschillen methode.
Gezond = humores in evenwicht.
Dit idee zien we vandaag nog terugkomen: onevenwichtige aanwezigheid van verschillende
neurotransmitters. Gaat niet over verstoord evenwicht van bovenstaande vier, maar in zijn idee zit zeker
nog waarheid.
1
,Gezondheidspsychologie (Y00371)
De hoeveelheid van deze sappen hebben volgens hem invloed op persoonlijkheid.
DUS
· Veel slijm = kalme persoonlijkheid
· Veel bloed = optimistisch persoon
· Zwarte gal = pessimistisch
· Gele gal = boosaardig
!!! Onthouden = lichaam en geest zijn één eenheid. Dus de hoeveelheid en onevenwicht gaat invloed
hebben op persoonlijkheid. DUS duidelijke link tussen beiden.
1.1.2 Galenus
Etiologie = oorzaak van ziekte
o De etiologische basis voor alle ziekten (geestelijk en lichamelijk) is puur lichamelijk
o 4 lichamelijke humores -> 4 temperamenten -> specifieke ziekten
· Bv. melancholieke vrouwen hadden grotere kans op borstkanker door een grote hoeveelheid
zwarte gal
o De geest speelt dus geen rol in de etiologie van ziekten
Ging verder op hippocrates = kijken etiologische basis ziekte = waar ligt oorzaak.
Dit zowel bij geestelijke en lichamelijke problemen, was de oorzaak van lichamelijke aard. Dit
onevenwicht kon leiden tot lichamelijke problemen, maar ook tot vier temperamenten, MAAR was te
herleiden tot problemen humores.
!!! Herleiden tot lichamelijke oorzaak
GEEST speelt hier geen rol bij ontstaan van ziekte. NU duidelijke bidirectionele relatie (lichamelijke
problemen = gemoedstoestand, maar ook door problemen met gemoed last krijgen van lichamelijke
pijnen). TOEN was enkel lichamelijke oorzaak.
1.1.3 Vroegere middeleeuwen: geloof en spiritualiteit
o Ziekte = straf van God of gevolg van kwade geesten die de ziel binnendrongen
o Verbod op wetenschappelijk onderzoek
o Religieuze gezichtpunten hielden stand tot de ‘renaissance’ begon
o 1600 n.Chr.: wetenschappelijke revolutie
Bovenstaande theorieën werden minder gevolgd, want grotere nadruk op geloof. Ziekte werd hier gezien
als straf van God. DUS wanneer je kind zou krijgen met aandoening, was dit straf van God OF gevolg
van kwade geesten.
Gedacht = individu heeft weinig invloed op eigen gezondheid.
NU = gedrag dat we kunnen veranderen, bepaalde gedragingen hebben grote invloed op gezondheid.
Kunnen pech hebben met genen en omgeving, MAAR rol individu blijft belangrijk nu. TOEN was het
straf of kwade geesten.
WEL controle = geestelijke konden je gaan genezen of helpen. Zij hadden dus controle of macht over
gezondheid. OOK verbond op wetenschappelijk onderzoek, dus voor hele tijd weinig onderzoek
verricht. DUS men mocht niets gaan ontleden en dit heeft de wetenschappelijke vooruitgang voor hele
tijd beperkt.
2
,Gezondheidspsychologie (Y00371)
NADIEN renaissance = wedergeboorte, dus boom van wetenschappelijk onderzoek. Door deze boom
gaan perspectieven op gezondheid weer veranderen.
1.1.4 Descrates
o Lichaam en geest zijn 2 afzonderlijke/onafhankelijke entiteiten
= dualisme
o Lichaam = machine -> mechanistisch standpunt
Geloof dat ziel lichaam verlaat als persoon dood gaat. Omdat de ziel vertrokken is, mocht men
onderzoek doen op het achterbleven lichaam.
Lichaam en geest zijn twee afzonderlijke delen = entiteiten = twee aparte zaken en dit liet toe om
onderzoek uit te voeren op lichaam.
Mechanistisch standpunt = geestelijke om hiermee aan de slag te gaan en dus verlaat de ziel het lichaam
na overlijden. Dus autopsie aanvaardbaar.
1.2 Biomedisch ziektemodel
= REDUCTIONISTISCH
o Gezondheid = afwezigheid van ziekte
o Ziekten en symptomen hebben een achterliggende fysiologische verklaring genezing werkt
mechanistisch en rechtlijnig
o MAAR…waarom dan verschillende reacties van mensen?
Dit bovenstaande heeft geleidt tot biomedisch ziekte model.
Gezondheid = afwezigheid van ziekte. MEER want mensen kunnen niet ziek zijn, maar toch ook niet
gezond. Het is niet omdat je geen ziekte heb, dat je echt gezond bent. MAAR toen wel. DUS gezondheid
= afwezigheid van ziekte.
Dit model is redelijk reductionistisch, want geest en menselijk gedag en lichaam gaat worden
geminimaliseerd tot niveau van lichaamscellen. DUS puur tot op dat niveau bekijken = reduceren tot
kleinste elementen.
DUS men gaat ervanuit dat ziekte en symptomen altijd achterliggende fysiologische verklaring hebben.
MAAR nu weten we dat het niet zo is.
DUS genezing werkt ook rechtlijnig = fysiologische klacht oplossen, zal de ziekte niet meer aanwezig
zijn. MAAR blijkt niet zo, dus overgaan naar ander model.
1.3 Vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor
gezondheid en ziekte
o Veel ziekten hebben een organische oorzaak, maar verzoorzaken individuele reacties
o Rol van ‘geest’ of psyche blijkt daarin belangrijk
o Bv. fantoompijn, placebo-effect (zie ook H15)
o DUS toch (tenminste) een bidirectionele relatie i.t.t. dualistisch denken
Veel ziektes hebben organistische oorzaak, maar mensen reageren hier anders op. Onze geest blijkt hier
heel belangrijk (omgaan en reactie).
Fantoompijn = niet te verklaren door biologische model. DUS ten minste bidirectionele model =
tegenstelling tot dualistisch denken (waar er geen link tussen was). We weten dat ze samenwerken.
3
, Gezondheidspsychologie (Y00371)
1.4 Biopsychosociaal model
o Geïntegreerde benadering voor de assessment van:
· Biologische/fysiologische
· Psychologische/gedragsmatige
· Sociale/omgevingsfactoren
o Die bijdragen aan gezondheid en ziekte
Dus evolutie naar biopsychosociaal model = verschillende factoren gaan samenwerken
Hier kijken naar integratie van factoren:
o Biologische
o Psychologische
o Sociale = land waar we geboren zijn, leeftijd… kunnen we heel weinig aan veranderen.
MAAR de situatie in een bepaald land (gezondheidszorg). Los van toegang tot medische hulp, zullen
Vlamingen bezoeken aan dokter of tandarts moeten uitstellen. Dit zijn factoren waar we rekening mee
moeten houden en eventueel in moeten inwerken.
We houden rekening met factoren, want weten dat ze bijdragen aan ziekte. We houden rekening met alle
factoren.
1.5 Gedrag, dood en ziekte
o Stijging levensverwachting
o Daling mortaliteit (sterftecijfers) - geneesmiddelen, vaccinatie, betere sanitaire voorzieningen
o Oorzaken overlijden ook drastisch veranderd
o Belangrijke gedragscomponent
o Ons gedrag draagt bij aan onze gezondheid en onze kans op overlijden
Betere geneesmiddelen en meer proper water… door deze veranderingen zijn oorzaken aan overleiden
veranderd.
!!! In 1900 = griep en longontsteking meeste doodsoorzaak. En nu is het al een heel lange tijd vervangen
door kanker. Dit komt omdat in die tijd mensen niet zo oud werden dat ze kanker kregen. Dit omdat
kanker vaak op latere leeftijd voorkomt. MAAR oorzaken zijn drastisch veranderd.
Dit komt omdat we zaken hebben die ons beter beschermen, maar ook meer overlijdens te danken aan
gedrag. Denk hierbij aan roken = oorzaak.
Gedrag gaat mee gezondheid bepalen.
2 Individuele, culturele en leeftijd gerelateerde
perspectieven op gezondheid
2.1 Lekentheorieën over gezondheid
2.1.1 Bauman
Bauman (1961) vroeg aan patiënten met een ernstige ziekte: “Wat betekent gezondheid voor u?”
o Een overwegend gevoel van welzijn
o De afwezigheid van symptomen
o Handelingen waartoe een persoon in staat is
4
