1 INLEIDING: KENNISMAKING MET DE SOCIALE PSYCHOLOGIE................................................. 5
1.1 STUDIEOBJECT VAN DE SOCIALE PSYCHOLOGIE ............................................................................... 5
1.1.1 Gebiedsomschrijving ................................................................................................... 5
1.1.1.1 Een wetenschappelijke studie ................................................................................................... 5
1.1.1.2 Gezond verstand ≠ verstand van sociale psychologie ................................................................. 5
1.1.1.3 Interpretaties van lichaamsreacties en situatie .......................................................................... 6
1.1.2 De kracht van de situatie .............................................................................................. 7
2 SOCIALE WAARNEMING: HET BEELD DAT WE ONS VORMEN VAN ANDERE MENSEN .............. 10
2.1 HET ONTSTAAN VAN EEN SNELLE INDRUK ..................................................................................... 10
2.1.1 Het materiaal waarop we ons baseren ........................................................................ 10
2.1.1.1 Het uiterlijk.............................................................................................................................. 10
2.1.1.2 Lichaamstaal .......................................................................................................................... 10
2.1.1.3 Het gedrag ............................................................................................................................... 11
2.2 UITWERKING TOT EEN MEER UITGEBALANCEERD OORDEEL ................................................................ 11
2.2.1 Attributie als een semiwetenschappelijke activiteit ...................................................... 11
2.2.1.1 Correspondeerde gevolgtrekkingen ......................................................................................... 11
2.2.1.2 Het samen variëren van oorzaak en gevolg ............................................................................... 11
2.2.2 Fouten en vertekeningen bij de attributie ..................................................................... 13
2.2.2.1 De fundamentele attributiefout................................................................................................ 13
2.2.2.2 Het corrigeren van voorbarige attributies ................................................................................. 14
2.2.2.3 Attribueren als actor of als observator ..................................................................................... 15
2.2.2.4 Mogelijke gevolgen van een verkeerde attributie ....................................................................... 15
2.2.3 Individuele verschillen in zelfsturing: motivationele vertekeningen ............................... 16
2.2.4 Het samenvoegen van de verschillende deelindrukken: een globaal beeld .................... 16
2.2.4.1 Een geheel dat meer is dan de som van de delen ...................................................................... 16
2.3 HOE TOT EEN MEER GETROUW BEELD VAN IEMAND KOMEN? .............................................................. 16
2.3.1 Informatie-integratietheorie ....................................................................................... 16
2.3.1.1 Kenmerken van binnenkomende informatie ............................................................................. 16
2.3.1.1.1 Positie-effecten.................................................................................................................. 16
2.3.1.1.2 Centrale en perifere eigenschappen ................................................................................... 17
2.3.1.1.3 Negativiteitseffect .............................................................................................................. 18
2.3.1.2 Kenmerken van de beoordelaar ............................................................................................... 18
2.3.2 Sociale categorisering................................................................................................ 18
2.3.3 Spontane beeldvorming ............................................................................................. 18
2.3.3.1 De functies van cognitieve schema’s ....................................................................................... 18
2.3.3.2 Gevaren bij het gebruik van schema’s ...................................................................................... 18
2.3.3.3 Welke schema’s worden prioritair gemobiliseerd? ................................................................... 18
2.3.3.4 Hoe we omgaan met nieuwe informatie ................................................................................... 19
2.3.3.5 De hardnekkigheid van een gevormd oordeel ........................................................................... 20
3 GROEPSPERCEPTIE: DE VOORINGENOMEN BENADERING VAN GROEPEN EN INDIVIDUEN .... 22
3.1 SOCIALE CATEGORISERING ...................................................................................................... 22
3.1.1 Het indelen van mensen in categorieën....................................................................... 22
3.1.1.1 Waarom gebruiken we sociale categorieën? ............................................................................ 22
3.1.1.2 Het accentueren van de verschillen tussen categorieën ........................................................... 22
3.1.2 Zelfcategorisering ...................................................................................................... 22
3.1.2.1 Gevolgen van zelfcategorisering............................................................................................... 22
3.1.3 Ik, wij en de anderen .................................................................................................. 22
3.1.3.1 Sociale identiteit ..................................................................................................................... 22
3.1.3.2 Zelfbeeld ................................................................................................................................. 23
Sociale Psychologie 1
, 3.1.3.3 Het bevoordelen van de in-group bij een trivale groepsindeling ................................................. 23
3.1.3.4 ‘ik’ wordt ‘wij’ .......................................................................................................................... 24
3.1.3.5 Houding tegenover de in-group ................................................................................................ 24
3.1.3.6 Houding tegenover de out-group .............................................................................................. 24
3.2 STEREOTYPERING .................................................................................................................. 24
3.2.1 Kenmerken van stereotypering ................................................................................... 24
3.2.1.1 Het (on)waarheidsgestalte van stereotypen ............................................................................. 24
3.2.1.2 Negatieve en positieve stereotypen.......................................................................................... 24
3.2.2 Herkomst van stereotypering...................................................................................... 24
3.2.2.1 De gevolgen van categorisering ................................................................................................ 24
3.2.2.2 Sociale leerprocessen ............................................................................................................. 25
3.2.2.3 Illusoire correlaties .................................................................................................................. 25
3.2.2.4 Ultieme attributiefout .............................................................................................................. 25
3.2.2.5 Intern attribueren van situationeel gedrag: ontstaan van hulpeloosheid ................................... 26
3.2.3 Waarom stereotypen zo moeilijk te veranderen zijn ..................................................... 26
3.2.3.1 Selectief opnemen van informatie............................................................................................ 26
3.2.3.2 Subcategorisering ................................................................................................................... 27
3.2.3.3 Zelf uitlokken van stereotiep gedrag ......................................................................................... 27
3.3 ONTSTAAN VAN VOOROORDELEN EN DISCRIMINATIE ....................................................................... 27
3.3.1 Het activeren van stereotypen .................................................................................... 27
3.3.1.1 De geprononceerdheid van het betreffende stereotype ............................................................ 27
3.3.1.2 De confrontatie met leden van een gestereotypeerde groep ..................................................... 27
3.3.1.3 Herinnerd worden stereotiepe kenmerken ............................................................................... 28
3.3.2 Omzetting in vooroordelen en discriminerend gedrag .................................................. 28
3.3.2.1 Automatische en gecontroleerde processen ............................................................................ 28
3.3.2.2 Beïnvloedende factoren ........................................................................................................... 28
3.3.3 Extra: Racisme .......................................................................................................... 28
3.4 INGAAN TEGEN VOOROORDELEN EN DISCRIMINATIE ........................................................................ 30
3.4.1 De potentiële plegers van discriminatie ...................................................................... 30
3.4.1.1 Onderdrukken van stereotiepe opvattingen .............................................................................. 30
3.4.1.2 Corrigeren van stereotiepe opvattingen.................................................................................... 30
3.4.2 Inwerken op de categorisering: ................................................................................... 30
3.4.2.1 Decategorisering ..................................................................................................................... 30
3.4.3 Her-categorisering ..................................................................................................... 31
3.4.3.1 Dwars-categorisering .............................................................................................................. 31
3.4.3.2 Opnemen in een overkoepelende categorie ............................................................................. 31
4 ATTITUDES: ONZE HOUDING TEGENOVER MENSEN EN DINGEN ........................................... 32
4.1 ONTSTAAN VAN ATTITUDES ....................................................................................................... 32
4.1.1 Aangeboren gevoeligheden ........................................................................................ 32
4.1.2 Beredeneerde afwegingen.......................................................................................... 32
4.1.3 Sociale invloeden ...................................................................................................... 33
4.1.3.1 De sociale leertheorie (Bandura) .............................................................................................. 33
4.1.3.2 Overnemen van attitudes......................................................................................................... 33
4.1.3.3 De sociale vergelijkingstheorie van Festinger ........................................................................... 33
4.1.4 Conditionering .......................................................................................................... 34
4.1.4.1 Klassieke conditionering .......................................................................................................... 34
4.1.4.2 De vindingrijkheid van reclamemakers ..................................................................................... 34
4.1.4.3 Mensen zijn toch geen honden? ............................................................................................... 34
4.1.4.4 Operante conditionering .......................................................................................................... 35
4.1.5 Gewenning en het effect van loutere blootstelling ........................................................ 35
4.1.5.1 Een zeer herkenbare fenomeen................................................................................................ 35
Sociale Psychologie 2
, 4.1.5.2 Enkele toepassingen ............................................................................................................... 35
4.1.5.3 Beperkingen van het aanbiedingseffect .................................................................................... 36
4.1.5.4 Subliminale invloeden/boodschappen ..................................................................................... 36
4.1.5.5 De verborgen verleiders van de reclame ................................................................................... 36
4.2 DOELGERICHTE BEÏNVLOEDING VAN ATTITUDES = EFFECTIEVE BEÏNVLOEDINGSSTRATEGIEËN ..................... 37
4.2.1 De klassieke benaderingswijze ................................................................................... 37
4.2.1.1 De bron ................................................................................................................................... 37
4.2.1.2 De boodschap ......................................................................................................................... 38
4.2.1.3 De ontvanger ........................................................................................................................... 39
4.2.2 De centrale en de perifere overredingsroute ................................................................ 39
4.2.2.1 De oppervlakkige verwerking.................................................................................................... 39
4.2.2.2 Systematische verwerking ....................................................................................................... 39
4.2.2.3 Vergelijking tussen beide verwerkingsroutes ............................................................................ 40
4.2.3 Zich teweerstellen tegen beïnvloeding ........................................................................ 40
4.3 ATTITUDES EN GEDRAG ........................................................................................................... 41
4.3.1 Invloed van de attitudes op het gedrag ........................................................................ 41
4.3.2 Invloed van het eigen gedrag op de attitudes ............................................................... 41
Leon Festinger (1919-1989) ....................................................................................................................... 41
4.3.2.1 Enkele toepassingen ............................................................................................................... 43
4.3.2.1.1 Dissonantie na het maken van een keuze............................................................................ 43
4.3.2.1.2 Dissonantie na het instemmen van een verzoek .................................................................. 43
4.3.2.1.3 Dissonantie na het krijgen van straf .................................................................................... 44
4.3.2.1.3.1 De kracht van onvoldoende rechtvaardiging ................................................................ 44
4.3.2.1.4 Dissonantie na het leveren van spanningen ........................................................................ 44
4.4 ZELFPERCEPTIE..................................................................................................................... 44
4.4.1 Zelfperceptie versus sociale attributie ........................................................................ 45
5 SOCIALE NORMEN .............................................................................................................. 46
5.1 HOE NORMEN ONTSTAAN ........................................................................................................ 46
5.1.1 Van bovenaf opgelegde normen ................................................................................. 46
5.1.2 Normen die binnen de groep zelf ontstaan .................................................................. 46
5.1.2.1 Normen als product van sociale vergelijking............................................................................. 47
5.1.2.2 Automatisch ............................................................................................................................ 47
5.1.2.3 2 soorten onafhankelijk gedrag ................................................................................................ 48
5.1.2.4 soorten conformiteit ................................................................................................................ 48
5.1.2.5 Vergelijking Sherif – Asch ......................................................................................................... 48
5.2 IMPACT VAN SOCIALE NORMEN OP DE GROEPSLEDEN ...................................................................... 50
5.2.1 Conformeren aan een groepsnorm ............................................................................. 50
5.2.1.1 Kenmerken van de groep ......................................................................................................... 50
5.2.1.1.1 groepsgrootte..................................................................................................................... 50
5.2.1.1.2 unanimiteit ........................................................................................................................ 50
5.2.1.1.3 groepscohesie ................................................................................................................... 50
5.2.1.2 kenmerken van de situatie ....................................................................................................... 50
5.2.1.2.1 ambiguïteit van de beoordelingssituatie.............................................................................. 50
5.2.1.2.2 publiek of privé ................................................................................................................... 50
5.2.1.2.3 het soort thema .................................................................................................................. 50
5.2.1.2.4 gebondenheid .................................................................................................................... 51
5.2.1.2.5 Een descriptieve of injuctieve vorm..................................................................................... 51
5.2.1.3 Kenmerken van het individu ..................................................................................................... 52
5.2.1.3.1 persoonlijkheidseigenschappen ......................................................................................... 52
5.2.1.3.2 gender ............................................................................................................................... 52
5.2.1.3.3 culturele achtergrond ......................................................................................................... 52
5.2.2 Inwilligen van een verzoek: wat men een expliciete vraag? ........................................... 53
Sociale Psychologie 3
, 5.2.2.1 Voet-tussen-de-deur-techniek ................................................................................................. 53
5.2.2.2 De deur in het gezicht .............................................................................................................. 53
5.2.2.3 Eens-de-bal-aan-het-rollen-is = “Low-Ball”-techniek ............................................................... 53
5.2.2.4 Dat-is-nog-niet-alles = “That’s not all” ..................................................................................... 54
5.2.3 Gehoorzamen van een bevel ...................................................................................... 54
5.2.3.1 Enkele varianten ...................................................................................................................... 55
5.2.3.2 Waarom gehoorzaamt men? .................................................................................................... 55
5.2.3.3 Nieuwe onderzoeksgegevens................................................................................................... 56
5.2.3.3.1 Vergelijking Asch – Milgram ................................................................................................ 56
6 GROEPSPRESENTATIES: EEN GROEP FUNCTIONEERT ANDERS DAN EEN VERZAMELING
INDIVIDUEN ............................................................................................................................... 57
6.1 INVLOED VAN ANDEREN OP DE INDIVIDUEN PRESTATIES ................................................................... 57
6.1.1 Als de individuele prestaties herkenbaar zijn ............................................................... 57
6.1.1.1 Sociale facilitatie en sociale belemmering ............................................................................... 57
6.1.1.2 Een eenheidsverkaring............................................................................................................. 58
6.1.1.3 Individuele- / persoonlijkheidsverschillen ................................................................................ 61
6.1.2 Als de prestaties niet individueel herkenbaar zijn ......................................................... 62
6.1.2.1 Sociaal parasiteren = social loafing .......................................................................................... 62
6.1.2.2 Positieve effecten van onherkenbaarheid ................................................................................. 62
6.2 SAMENWERKEN IN GROEPSVERBAND .......................................................................................... 64
6.2.1 Eigenschappen van de taak ........................................................................................ 64
6.2.1.1 Soorten taken .......................................................................................................................... 64
6.2.1.2 Formulering van de doelstelling ............................................................................................... 64
6.2.2 Eigenschappen van de groep ...................................................................................... 64
6.2.2.1 Het soort onderlinge afhankelijkheid ........................................................................................ 64
6.2.2.2 Groepscohesie ........................................................................................................................ 64
6.2.2.2.1 Brainstorming .................................................................................................................... 65
7 AGRESSIE EN CONFLICT: ALS INDIVIDUEN OF GROEPEN MET ELKAAR IN BOTSING KOMEN ... 66
7.1 AGRESSIE............................................................................................................................ 66
7.1.1 Soorten agressie........................................................................................................ 67
7.1.1.1 Instrumentele agressie ............................................................................................................ 68
7.1.1.2 Vijandige agressie .................................................................................................................... 68
7.1.1.3 Subjectieve appreciaties ......................................................................................................... 68
7.1.2 Factoren die aan de basis liggen van agressie: ontwerp van een algemene agressietheorie
69
7.1.2.1 De biologische wortels van agressie......................................................................................... 69
7.1.2.2 Verre omgevingsinvloeden ....................................................................................................... 70
7.1.2.3 De directe aanleiding tot agressie ............................................................................................ 71
7.1.3 Het voorkomen en inperken van agressie .................................................................... 73
7.1.3.1 Geweld aanpakken via bestraffing ........................................................................................... 73
7.1.3.2 Het kanaliseren van agressie ................................................................................................... 73
7.1.3.3 Agressie voorkomen ................................................................................................................ 73
7.1.3.4 Leren omgaan met agressieve gevoelens ................................................................................. 73
7.1.3.5 Omgaan met agressie bij anderen ............................................................................................ 74
8 VRIENDSCHAP, LIEFDE EN PROSOCIAAL GEDRAG: WAT MENSEN VOOR ELKAAR KUNNEN
BETEKENEN ............................................................................................................................... 76
Sociale Psychologie 4
1.1 STUDIEOBJECT VAN DE SOCIALE PSYCHOLOGIE ............................................................................... 5
1.1.1 Gebiedsomschrijving ................................................................................................... 5
1.1.1.1 Een wetenschappelijke studie ................................................................................................... 5
1.1.1.2 Gezond verstand ≠ verstand van sociale psychologie ................................................................. 5
1.1.1.3 Interpretaties van lichaamsreacties en situatie .......................................................................... 6
1.1.2 De kracht van de situatie .............................................................................................. 7
2 SOCIALE WAARNEMING: HET BEELD DAT WE ONS VORMEN VAN ANDERE MENSEN .............. 10
2.1 HET ONTSTAAN VAN EEN SNELLE INDRUK ..................................................................................... 10
2.1.1 Het materiaal waarop we ons baseren ........................................................................ 10
2.1.1.1 Het uiterlijk.............................................................................................................................. 10
2.1.1.2 Lichaamstaal .......................................................................................................................... 10
2.1.1.3 Het gedrag ............................................................................................................................... 11
2.2 UITWERKING TOT EEN MEER UITGEBALANCEERD OORDEEL ................................................................ 11
2.2.1 Attributie als een semiwetenschappelijke activiteit ...................................................... 11
2.2.1.1 Correspondeerde gevolgtrekkingen ......................................................................................... 11
2.2.1.2 Het samen variëren van oorzaak en gevolg ............................................................................... 11
2.2.2 Fouten en vertekeningen bij de attributie ..................................................................... 13
2.2.2.1 De fundamentele attributiefout................................................................................................ 13
2.2.2.2 Het corrigeren van voorbarige attributies ................................................................................. 14
2.2.2.3 Attribueren als actor of als observator ..................................................................................... 15
2.2.2.4 Mogelijke gevolgen van een verkeerde attributie ....................................................................... 15
2.2.3 Individuele verschillen in zelfsturing: motivationele vertekeningen ............................... 16
2.2.4 Het samenvoegen van de verschillende deelindrukken: een globaal beeld .................... 16
2.2.4.1 Een geheel dat meer is dan de som van de delen ...................................................................... 16
2.3 HOE TOT EEN MEER GETROUW BEELD VAN IEMAND KOMEN? .............................................................. 16
2.3.1 Informatie-integratietheorie ....................................................................................... 16
2.3.1.1 Kenmerken van binnenkomende informatie ............................................................................. 16
2.3.1.1.1 Positie-effecten.................................................................................................................. 16
2.3.1.1.2 Centrale en perifere eigenschappen ................................................................................... 17
2.3.1.1.3 Negativiteitseffect .............................................................................................................. 18
2.3.1.2 Kenmerken van de beoordelaar ............................................................................................... 18
2.3.2 Sociale categorisering................................................................................................ 18
2.3.3 Spontane beeldvorming ............................................................................................. 18
2.3.3.1 De functies van cognitieve schema’s ....................................................................................... 18
2.3.3.2 Gevaren bij het gebruik van schema’s ...................................................................................... 18
2.3.3.3 Welke schema’s worden prioritair gemobiliseerd? ................................................................... 18
2.3.3.4 Hoe we omgaan met nieuwe informatie ................................................................................... 19
2.3.3.5 De hardnekkigheid van een gevormd oordeel ........................................................................... 20
3 GROEPSPERCEPTIE: DE VOORINGENOMEN BENADERING VAN GROEPEN EN INDIVIDUEN .... 22
3.1 SOCIALE CATEGORISERING ...................................................................................................... 22
3.1.1 Het indelen van mensen in categorieën....................................................................... 22
3.1.1.1 Waarom gebruiken we sociale categorieën? ............................................................................ 22
3.1.1.2 Het accentueren van de verschillen tussen categorieën ........................................................... 22
3.1.2 Zelfcategorisering ...................................................................................................... 22
3.1.2.1 Gevolgen van zelfcategorisering............................................................................................... 22
3.1.3 Ik, wij en de anderen .................................................................................................. 22
3.1.3.1 Sociale identiteit ..................................................................................................................... 22
3.1.3.2 Zelfbeeld ................................................................................................................................. 23
Sociale Psychologie 1
, 3.1.3.3 Het bevoordelen van de in-group bij een trivale groepsindeling ................................................. 23
3.1.3.4 ‘ik’ wordt ‘wij’ .......................................................................................................................... 24
3.1.3.5 Houding tegenover de in-group ................................................................................................ 24
3.1.3.6 Houding tegenover de out-group .............................................................................................. 24
3.2 STEREOTYPERING .................................................................................................................. 24
3.2.1 Kenmerken van stereotypering ................................................................................... 24
3.2.1.1 Het (on)waarheidsgestalte van stereotypen ............................................................................. 24
3.2.1.2 Negatieve en positieve stereotypen.......................................................................................... 24
3.2.2 Herkomst van stereotypering...................................................................................... 24
3.2.2.1 De gevolgen van categorisering ................................................................................................ 24
3.2.2.2 Sociale leerprocessen ............................................................................................................. 25
3.2.2.3 Illusoire correlaties .................................................................................................................. 25
3.2.2.4 Ultieme attributiefout .............................................................................................................. 25
3.2.2.5 Intern attribueren van situationeel gedrag: ontstaan van hulpeloosheid ................................... 26
3.2.3 Waarom stereotypen zo moeilijk te veranderen zijn ..................................................... 26
3.2.3.1 Selectief opnemen van informatie............................................................................................ 26
3.2.3.2 Subcategorisering ................................................................................................................... 27
3.2.3.3 Zelf uitlokken van stereotiep gedrag ......................................................................................... 27
3.3 ONTSTAAN VAN VOOROORDELEN EN DISCRIMINATIE ....................................................................... 27
3.3.1 Het activeren van stereotypen .................................................................................... 27
3.3.1.1 De geprononceerdheid van het betreffende stereotype ............................................................ 27
3.3.1.2 De confrontatie met leden van een gestereotypeerde groep ..................................................... 27
3.3.1.3 Herinnerd worden stereotiepe kenmerken ............................................................................... 28
3.3.2 Omzetting in vooroordelen en discriminerend gedrag .................................................. 28
3.3.2.1 Automatische en gecontroleerde processen ............................................................................ 28
3.3.2.2 Beïnvloedende factoren ........................................................................................................... 28
3.3.3 Extra: Racisme .......................................................................................................... 28
3.4 INGAAN TEGEN VOOROORDELEN EN DISCRIMINATIE ........................................................................ 30
3.4.1 De potentiële plegers van discriminatie ...................................................................... 30
3.4.1.1 Onderdrukken van stereotiepe opvattingen .............................................................................. 30
3.4.1.2 Corrigeren van stereotiepe opvattingen.................................................................................... 30
3.4.2 Inwerken op de categorisering: ................................................................................... 30
3.4.2.1 Decategorisering ..................................................................................................................... 30
3.4.3 Her-categorisering ..................................................................................................... 31
3.4.3.1 Dwars-categorisering .............................................................................................................. 31
3.4.3.2 Opnemen in een overkoepelende categorie ............................................................................. 31
4 ATTITUDES: ONZE HOUDING TEGENOVER MENSEN EN DINGEN ........................................... 32
4.1 ONTSTAAN VAN ATTITUDES ....................................................................................................... 32
4.1.1 Aangeboren gevoeligheden ........................................................................................ 32
4.1.2 Beredeneerde afwegingen.......................................................................................... 32
4.1.3 Sociale invloeden ...................................................................................................... 33
4.1.3.1 De sociale leertheorie (Bandura) .............................................................................................. 33
4.1.3.2 Overnemen van attitudes......................................................................................................... 33
4.1.3.3 De sociale vergelijkingstheorie van Festinger ........................................................................... 33
4.1.4 Conditionering .......................................................................................................... 34
4.1.4.1 Klassieke conditionering .......................................................................................................... 34
4.1.4.2 De vindingrijkheid van reclamemakers ..................................................................................... 34
4.1.4.3 Mensen zijn toch geen honden? ............................................................................................... 34
4.1.4.4 Operante conditionering .......................................................................................................... 35
4.1.5 Gewenning en het effect van loutere blootstelling ........................................................ 35
4.1.5.1 Een zeer herkenbare fenomeen................................................................................................ 35
Sociale Psychologie 2
, 4.1.5.2 Enkele toepassingen ............................................................................................................... 35
4.1.5.3 Beperkingen van het aanbiedingseffect .................................................................................... 36
4.1.5.4 Subliminale invloeden/boodschappen ..................................................................................... 36
4.1.5.5 De verborgen verleiders van de reclame ................................................................................... 36
4.2 DOELGERICHTE BEÏNVLOEDING VAN ATTITUDES = EFFECTIEVE BEÏNVLOEDINGSSTRATEGIEËN ..................... 37
4.2.1 De klassieke benaderingswijze ................................................................................... 37
4.2.1.1 De bron ................................................................................................................................... 37
4.2.1.2 De boodschap ......................................................................................................................... 38
4.2.1.3 De ontvanger ........................................................................................................................... 39
4.2.2 De centrale en de perifere overredingsroute ................................................................ 39
4.2.2.1 De oppervlakkige verwerking.................................................................................................... 39
4.2.2.2 Systematische verwerking ....................................................................................................... 39
4.2.2.3 Vergelijking tussen beide verwerkingsroutes ............................................................................ 40
4.2.3 Zich teweerstellen tegen beïnvloeding ........................................................................ 40
4.3 ATTITUDES EN GEDRAG ........................................................................................................... 41
4.3.1 Invloed van de attitudes op het gedrag ........................................................................ 41
4.3.2 Invloed van het eigen gedrag op de attitudes ............................................................... 41
Leon Festinger (1919-1989) ....................................................................................................................... 41
4.3.2.1 Enkele toepassingen ............................................................................................................... 43
4.3.2.1.1 Dissonantie na het maken van een keuze............................................................................ 43
4.3.2.1.2 Dissonantie na het instemmen van een verzoek .................................................................. 43
4.3.2.1.3 Dissonantie na het krijgen van straf .................................................................................... 44
4.3.2.1.3.1 De kracht van onvoldoende rechtvaardiging ................................................................ 44
4.3.2.1.4 Dissonantie na het leveren van spanningen ........................................................................ 44
4.4 ZELFPERCEPTIE..................................................................................................................... 44
4.4.1 Zelfperceptie versus sociale attributie ........................................................................ 45
5 SOCIALE NORMEN .............................................................................................................. 46
5.1 HOE NORMEN ONTSTAAN ........................................................................................................ 46
5.1.1 Van bovenaf opgelegde normen ................................................................................. 46
5.1.2 Normen die binnen de groep zelf ontstaan .................................................................. 46
5.1.2.1 Normen als product van sociale vergelijking............................................................................. 47
5.1.2.2 Automatisch ............................................................................................................................ 47
5.1.2.3 2 soorten onafhankelijk gedrag ................................................................................................ 48
5.1.2.4 soorten conformiteit ................................................................................................................ 48
5.1.2.5 Vergelijking Sherif – Asch ......................................................................................................... 48
5.2 IMPACT VAN SOCIALE NORMEN OP DE GROEPSLEDEN ...................................................................... 50
5.2.1 Conformeren aan een groepsnorm ............................................................................. 50
5.2.1.1 Kenmerken van de groep ......................................................................................................... 50
5.2.1.1.1 groepsgrootte..................................................................................................................... 50
5.2.1.1.2 unanimiteit ........................................................................................................................ 50
5.2.1.1.3 groepscohesie ................................................................................................................... 50
5.2.1.2 kenmerken van de situatie ....................................................................................................... 50
5.2.1.2.1 ambiguïteit van de beoordelingssituatie.............................................................................. 50
5.2.1.2.2 publiek of privé ................................................................................................................... 50
5.2.1.2.3 het soort thema .................................................................................................................. 50
5.2.1.2.4 gebondenheid .................................................................................................................... 51
5.2.1.2.5 Een descriptieve of injuctieve vorm..................................................................................... 51
5.2.1.3 Kenmerken van het individu ..................................................................................................... 52
5.2.1.3.1 persoonlijkheidseigenschappen ......................................................................................... 52
5.2.1.3.2 gender ............................................................................................................................... 52
5.2.1.3.3 culturele achtergrond ......................................................................................................... 52
5.2.2 Inwilligen van een verzoek: wat men een expliciete vraag? ........................................... 53
Sociale Psychologie 3
, 5.2.2.1 Voet-tussen-de-deur-techniek ................................................................................................. 53
5.2.2.2 De deur in het gezicht .............................................................................................................. 53
5.2.2.3 Eens-de-bal-aan-het-rollen-is = “Low-Ball”-techniek ............................................................... 53
5.2.2.4 Dat-is-nog-niet-alles = “That’s not all” ..................................................................................... 54
5.2.3 Gehoorzamen van een bevel ...................................................................................... 54
5.2.3.1 Enkele varianten ...................................................................................................................... 55
5.2.3.2 Waarom gehoorzaamt men? .................................................................................................... 55
5.2.3.3 Nieuwe onderzoeksgegevens................................................................................................... 56
5.2.3.3.1 Vergelijking Asch – Milgram ................................................................................................ 56
6 GROEPSPRESENTATIES: EEN GROEP FUNCTIONEERT ANDERS DAN EEN VERZAMELING
INDIVIDUEN ............................................................................................................................... 57
6.1 INVLOED VAN ANDEREN OP DE INDIVIDUEN PRESTATIES ................................................................... 57
6.1.1 Als de individuele prestaties herkenbaar zijn ............................................................... 57
6.1.1.1 Sociale facilitatie en sociale belemmering ............................................................................... 57
6.1.1.2 Een eenheidsverkaring............................................................................................................. 58
6.1.1.3 Individuele- / persoonlijkheidsverschillen ................................................................................ 61
6.1.2 Als de prestaties niet individueel herkenbaar zijn ......................................................... 62
6.1.2.1 Sociaal parasiteren = social loafing .......................................................................................... 62
6.1.2.2 Positieve effecten van onherkenbaarheid ................................................................................. 62
6.2 SAMENWERKEN IN GROEPSVERBAND .......................................................................................... 64
6.2.1 Eigenschappen van de taak ........................................................................................ 64
6.2.1.1 Soorten taken .......................................................................................................................... 64
6.2.1.2 Formulering van de doelstelling ............................................................................................... 64
6.2.2 Eigenschappen van de groep ...................................................................................... 64
6.2.2.1 Het soort onderlinge afhankelijkheid ........................................................................................ 64
6.2.2.2 Groepscohesie ........................................................................................................................ 64
6.2.2.2.1 Brainstorming .................................................................................................................... 65
7 AGRESSIE EN CONFLICT: ALS INDIVIDUEN OF GROEPEN MET ELKAAR IN BOTSING KOMEN ... 66
7.1 AGRESSIE............................................................................................................................ 66
7.1.1 Soorten agressie........................................................................................................ 67
7.1.1.1 Instrumentele agressie ............................................................................................................ 68
7.1.1.2 Vijandige agressie .................................................................................................................... 68
7.1.1.3 Subjectieve appreciaties ......................................................................................................... 68
7.1.2 Factoren die aan de basis liggen van agressie: ontwerp van een algemene agressietheorie
69
7.1.2.1 De biologische wortels van agressie......................................................................................... 69
7.1.2.2 Verre omgevingsinvloeden ....................................................................................................... 70
7.1.2.3 De directe aanleiding tot agressie ............................................................................................ 71
7.1.3 Het voorkomen en inperken van agressie .................................................................... 73
7.1.3.1 Geweld aanpakken via bestraffing ........................................................................................... 73
7.1.3.2 Het kanaliseren van agressie ................................................................................................... 73
7.1.3.3 Agressie voorkomen ................................................................................................................ 73
7.1.3.4 Leren omgaan met agressieve gevoelens ................................................................................. 73
7.1.3.5 Omgaan met agressie bij anderen ............................................................................................ 74
8 VRIENDSCHAP, LIEFDE EN PROSOCIAAL GEDRAG: WAT MENSEN VOOR ELKAAR KUNNEN
BETEKENEN ............................................................................................................................... 76
Sociale Psychologie 4
