Levenslooppsychologie
Inhoudsopgave
1. Bouwstenen voor een levenslooppsychologie....................................................................................4
1.1. Eerste steenlegging: startdefinitie van ontwikkelingspsychologie...............................................4
1.2. Historische bouwstenen: ontwikkelingspsychologie doorheen de tijd........................................5
1.2.1. De oudheid...........................................................................................................................5
1.2.2. De middeleeuwen.................................................................................................................5
1.2.3. De verlichting........................................................................................................................6
1.2.4. De moderne tijd....................................................................................................................6
1.2.5. De recentere geschiedenis....................................................................................................7
1.2.6. Een stand van zaken en blik in de toekomst.........................................................................8
1.3. Hoekstenen: basisbegrippen en -inzichten in de psychologie.....................................................8
1.3.1. Beschrijven versus verklaren................................................................................................8
1.3.2. Nomothetische versus idiografische invalshoek...................................................................9
1.3.3. Differentiatie, integratie en organisatie................................................................................9
1.3.4. Structuur versus functie........................................................................................................9
1.3.5. Nature versus nurture........................................................................................................11
1.3.6. Continue versus discontinue kijk op ontwikkeling..............................................................11
1.3.7. Ontwikkelingsdeterminanten.............................................................................................13
1.4. De dragende muren: enkele fundamentele ontwikkelingspsychologische theorieën...............14
1.4.1. De brede perspectieven binnen de ontwikkelingspsychologie...........................................14
1.4.2. Psychoseksuele ontwikkelingstheorie van Freud................................................................15
1.4.3. Psychosociale ontwikkelingstheorie van Erikson................................................................21
1.4.4. Cognitieve ontwikkelingstheorie van Piaget.......................................................................25
1.5 methodes van onderzoek in de ontwikkelingspsychologie.........................................................28
1.6 definitie van domein van ontwikkelingspsychologie...................................................................30
2. Prenatale ontwikkeling.....................................................................................................................32
2.1. Lichamelijke en fysiologische ontwikkeling...............................................................................32
2.1.1. De germinale fase (eerste twee weken na de bevruchting)................................................32
2.1.2. Het embryonale stadium (2 tot 8 weken)...........................................................................32
2.1.3. Het foetale stadium (8 weken tot geboorte)......................................................................32
2.2. Teratogene invloeden................................................................................................................33
2.2.1. Infecties bij moeder............................................................................................................34
2.2.2. Natuurlijke stoffen van moeder..........................................................................................34
, 2.2.3. Medicatie............................................................................................................................34
2.2.4. Drugs, alcohol en roken......................................................................................................34
2.2.5. De leeftijd van moeder.......................................................................................................35
2.3. Psychologische invloeden..........................................................................................................35
2.3.1. Stress..................................................................................................................................35
2.3.2. Negatieve attitudes ten opzichte van het kind...................................................................36
2.3.3. Verwachtingspatronen van de ouders................................................................................36
2.3.4. De rol van de partner van de moeder.................................................................................36
2.4. De bevalling...............................................................................................................................36
2.4.1. Het geboorteproces............................................................................................................37
2.4.2. Nazorg.................................................................................................................................37
2.4.3. Postpartumdepressie..........................................................................................................38
2.4.4. Het geboortegewicht..........................................................................................................38
3. De babytijd (Freud: orale fase/ Erikson: wantrouwen vs vertrouwen).............................................40
3.1. Biologische ontwikkelingen.......................................................................................................40
3.1.1. Neurologische ontwikkeling................................................................................................40
3.1.2. Motoriek.............................................................................................................................41
3.2. Ontwikkeling in waarneming en cognitie...................................................................................44
3.2.1. Waarneming.......................................................................................................................44
3.2.2. Cognitieve ontwikkeling en leerprocessen.........................................................................46
Sensorimotorische fase (0 – 2 jaar) PIAGET..................................................................................47
3.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................49
4. De peutertijd....................................................................................................................................56
4.1. Biologische achtergrond van de ontwikkeling...........................................................................56
4.1.1. Lichamelijke veranderingen................................................................................................56
4.1.2. Evoluties ter hoogte van de hersenen................................................................................57
4.1.3. Zintuiglijke ontwikkeling.....................................................................................................57
4.1.4. De slaap..............................................................................................................................57
4.1.5. Motorische ontwikkeling....................................................................................................58
4.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................59
4.2.1. Van sensorimotorisch naar preoperationeel ontwikkelingsstadium...................................59
4.2.2. Enkele deelterreinen van cognitieve ontwikkeling.............................................................62
4.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................65
4.3.1. De psychodynamische kijk op de socio-emotionele ontwikkeling......................................65
4.3.2. De affectieve en sociale ontwikkeling van naderbij bekeken..............................................66
5. De kleutertijd....................................................................................................................................70
, 5.1. Biologische ontwikkelingen.......................................................................................................70
5.1.1. Lichamelijke veranderingen................................................................................................70
5.1.2. Motorische veranderingen.................................................................................................70
5.2. Ontwikkeling in waarnemen en cognitie...................................................................................72
5.2.1. Denken................................................................................................................................72
5.2.2. Geheugen...........................................................................................................................74
5.2.3. Waarneming.......................................................................................................................75
5.2.4. Fantasie..............................................................................................................................75
5.2.5. Taalontwikkeling.................................................................................................................76
5.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................76
5.3.1. Ontwikkeling van het zelfconcept.......................................................................................76
5.3.2. Geslachtsidentiteit..............................................................................................................77
5.3.3. Ontwikkeling van het geweten...........................................................................................78
5.3.4. Sociale ontwikkeling...........................................................................................................80
5.3.5. Emoties...............................................................................................................................80
6. De lagere schooltijd..........................................................................................................................81
6.1. Biologische achtergrond van de ontwikkeling...........................................................................81
6.1.1. Lichamelijke veranderingen................................................................................................81
6.1.2. Ontwikkeling op motorisch vlak..........................................................................................82
6.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................82
6.2.1. Het concreet – operationeel ontwikkelingsstadium PIAGET...............................................82
6.2.2. Enkele deelterreinen van cognitieve ontwikkeling.............................................................84
6.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................86
6.3.1. De psychodynamische kijk op de socio-emotionele ontwikkeling......................................86
6.3.2. De affectieve en sociale ontwikkeling van naderbij bekeken..............................................87
7. De adolescentie...............................................................................................................................90
7.1. Psycho – fysiologische ontwikkeling..........................................................................................90
7.1.1. Fysieke rijping.....................................................................................................................90
7.1.2. Houding van de adolescent tegenover de lichamelijke veranderingen..............................91
7.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................92
7.2.1. Formeel-operationeel denken............................................................................................92
7.2.2. Gevolgen van de mogelijkheid tot formeel denken............................................................94
7.3. Sociaal-emotionele ontwikkeling...............................................................................................95
7.3.1. Identiteitsvorming in de adolescentie................................................................................95
7.3.2. Veranderende relaties met ouders en leeftijdsgenoten.....................................................97
8. De volwassenheid.............................................................................................................................98
, 8.1. Lichamelijke ontwikkeling en psychisch welbevinden...............................................................98
8.1.1. Zintuigen.............................................................................................................................98
8.1.2. Motoriek en fitheid.............................................................................................................98
8.1.3. Het vrouwelijke climacterium en menopauze....................................................................99
8.1.4. Een mannelijk climacterium................................................................................................99
8.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................99
8.2.1. Postformeel denken............................................................................................................99
8.2.2. evolutie van de intelligentie..............................................................................................100
8.3. Affectieve en sociale ontwikkeling...........................................................................................100
8.3.1. Relaties en intimiteit.........................................................................................................100
8.3.2. Identiteit tijdens de volwassenheid..................................................................................101
9. De ouderdom..................................................................................................................................102
9.1. Lichamelijke ontwikkeling en psychisch welbevinden.............................................................102
9.1.1. Toegenomen levensverwachting......................................................................................102
9.1.2. Lichamelijke veranderingen bij ouderen...........................................................................102
9.2. Cognitieve ontwikkeling...........................................................................................................103
9.2.1. Intelligentie bij ouderen....................................................................................................103
9.2.2. Het geheugen...................................................................................................................103
9.3. Sociale en emotionele ontwikkeling........................................................................................104
9.3.1. Sociale relaties..................................................................................................................104
9.3.2. Gelukkig ouder worden....................................................................................................104
9.3.3. Het kernconflict van de ouderdom: ego-integriteit vs wanhoop......................................104
1. Bouwstenen voor een levenslooppsychologie
1.1. Eerste steenlegging: startdefinitie van
ontwikkelingspsychologie
De studie (wetenschappelijk) van de evolutie (veranderingen) van het normale (<-> pathologische)
functioneren/gedrag van het individu doorheen het leven.
Inhoudsopgave
1. Bouwstenen voor een levenslooppsychologie....................................................................................4
1.1. Eerste steenlegging: startdefinitie van ontwikkelingspsychologie...............................................4
1.2. Historische bouwstenen: ontwikkelingspsychologie doorheen de tijd........................................5
1.2.1. De oudheid...........................................................................................................................5
1.2.2. De middeleeuwen.................................................................................................................5
1.2.3. De verlichting........................................................................................................................6
1.2.4. De moderne tijd....................................................................................................................6
1.2.5. De recentere geschiedenis....................................................................................................7
1.2.6. Een stand van zaken en blik in de toekomst.........................................................................8
1.3. Hoekstenen: basisbegrippen en -inzichten in de psychologie.....................................................8
1.3.1. Beschrijven versus verklaren................................................................................................8
1.3.2. Nomothetische versus idiografische invalshoek...................................................................9
1.3.3. Differentiatie, integratie en organisatie................................................................................9
1.3.4. Structuur versus functie........................................................................................................9
1.3.5. Nature versus nurture........................................................................................................11
1.3.6. Continue versus discontinue kijk op ontwikkeling..............................................................11
1.3.7. Ontwikkelingsdeterminanten.............................................................................................13
1.4. De dragende muren: enkele fundamentele ontwikkelingspsychologische theorieën...............14
1.4.1. De brede perspectieven binnen de ontwikkelingspsychologie...........................................14
1.4.2. Psychoseksuele ontwikkelingstheorie van Freud................................................................15
1.4.3. Psychosociale ontwikkelingstheorie van Erikson................................................................21
1.4.4. Cognitieve ontwikkelingstheorie van Piaget.......................................................................25
1.5 methodes van onderzoek in de ontwikkelingspsychologie.........................................................28
1.6 definitie van domein van ontwikkelingspsychologie...................................................................30
2. Prenatale ontwikkeling.....................................................................................................................32
2.1. Lichamelijke en fysiologische ontwikkeling...............................................................................32
2.1.1. De germinale fase (eerste twee weken na de bevruchting)................................................32
2.1.2. Het embryonale stadium (2 tot 8 weken)...........................................................................32
2.1.3. Het foetale stadium (8 weken tot geboorte)......................................................................32
2.2. Teratogene invloeden................................................................................................................33
2.2.1. Infecties bij moeder............................................................................................................34
2.2.2. Natuurlijke stoffen van moeder..........................................................................................34
, 2.2.3. Medicatie............................................................................................................................34
2.2.4. Drugs, alcohol en roken......................................................................................................34
2.2.5. De leeftijd van moeder.......................................................................................................35
2.3. Psychologische invloeden..........................................................................................................35
2.3.1. Stress..................................................................................................................................35
2.3.2. Negatieve attitudes ten opzichte van het kind...................................................................36
2.3.3. Verwachtingspatronen van de ouders................................................................................36
2.3.4. De rol van de partner van de moeder.................................................................................36
2.4. De bevalling...............................................................................................................................36
2.4.1. Het geboorteproces............................................................................................................37
2.4.2. Nazorg.................................................................................................................................37
2.4.3. Postpartumdepressie..........................................................................................................38
2.4.4. Het geboortegewicht..........................................................................................................38
3. De babytijd (Freud: orale fase/ Erikson: wantrouwen vs vertrouwen).............................................40
3.1. Biologische ontwikkelingen.......................................................................................................40
3.1.1. Neurologische ontwikkeling................................................................................................40
3.1.2. Motoriek.............................................................................................................................41
3.2. Ontwikkeling in waarneming en cognitie...................................................................................44
3.2.1. Waarneming.......................................................................................................................44
3.2.2. Cognitieve ontwikkeling en leerprocessen.........................................................................46
Sensorimotorische fase (0 – 2 jaar) PIAGET..................................................................................47
3.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................49
4. De peutertijd....................................................................................................................................56
4.1. Biologische achtergrond van de ontwikkeling...........................................................................56
4.1.1. Lichamelijke veranderingen................................................................................................56
4.1.2. Evoluties ter hoogte van de hersenen................................................................................57
4.1.3. Zintuiglijke ontwikkeling.....................................................................................................57
4.1.4. De slaap..............................................................................................................................57
4.1.5. Motorische ontwikkeling....................................................................................................58
4.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................59
4.2.1. Van sensorimotorisch naar preoperationeel ontwikkelingsstadium...................................59
4.2.2. Enkele deelterreinen van cognitieve ontwikkeling.............................................................62
4.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................65
4.3.1. De psychodynamische kijk op de socio-emotionele ontwikkeling......................................65
4.3.2. De affectieve en sociale ontwikkeling van naderbij bekeken..............................................66
5. De kleutertijd....................................................................................................................................70
, 5.1. Biologische ontwikkelingen.......................................................................................................70
5.1.1. Lichamelijke veranderingen................................................................................................70
5.1.2. Motorische veranderingen.................................................................................................70
5.2. Ontwikkeling in waarnemen en cognitie...................................................................................72
5.2.1. Denken................................................................................................................................72
5.2.2. Geheugen...........................................................................................................................74
5.2.3. Waarneming.......................................................................................................................75
5.2.4. Fantasie..............................................................................................................................75
5.2.5. Taalontwikkeling.................................................................................................................76
5.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................76
5.3.1. Ontwikkeling van het zelfconcept.......................................................................................76
5.3.2. Geslachtsidentiteit..............................................................................................................77
5.3.3. Ontwikkeling van het geweten...........................................................................................78
5.3.4. Sociale ontwikkeling...........................................................................................................80
5.3.5. Emoties...............................................................................................................................80
6. De lagere schooltijd..........................................................................................................................81
6.1. Biologische achtergrond van de ontwikkeling...........................................................................81
6.1.1. Lichamelijke veranderingen................................................................................................81
6.1.2. Ontwikkeling op motorisch vlak..........................................................................................82
6.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................82
6.2.1. Het concreet – operationeel ontwikkelingsstadium PIAGET...............................................82
6.2.2. Enkele deelterreinen van cognitieve ontwikkeling.............................................................84
6.3. Affectieve en sociale ontwikkeling.............................................................................................86
6.3.1. De psychodynamische kijk op de socio-emotionele ontwikkeling......................................86
6.3.2. De affectieve en sociale ontwikkeling van naderbij bekeken..............................................87
7. De adolescentie...............................................................................................................................90
7.1. Psycho – fysiologische ontwikkeling..........................................................................................90
7.1.1. Fysieke rijping.....................................................................................................................90
7.1.2. Houding van de adolescent tegenover de lichamelijke veranderingen..............................91
7.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................92
7.2.1. Formeel-operationeel denken............................................................................................92
7.2.2. Gevolgen van de mogelijkheid tot formeel denken............................................................94
7.3. Sociaal-emotionele ontwikkeling...............................................................................................95
7.3.1. Identiteitsvorming in de adolescentie................................................................................95
7.3.2. Veranderende relaties met ouders en leeftijdsgenoten.....................................................97
8. De volwassenheid.............................................................................................................................98
, 8.1. Lichamelijke ontwikkeling en psychisch welbevinden...............................................................98
8.1.1. Zintuigen.............................................................................................................................98
8.1.2. Motoriek en fitheid.............................................................................................................98
8.1.3. Het vrouwelijke climacterium en menopauze....................................................................99
8.1.4. Een mannelijk climacterium................................................................................................99
8.2. Cognitieve ontwikkeling.............................................................................................................99
8.2.1. Postformeel denken............................................................................................................99
8.2.2. evolutie van de intelligentie..............................................................................................100
8.3. Affectieve en sociale ontwikkeling...........................................................................................100
8.3.1. Relaties en intimiteit.........................................................................................................100
8.3.2. Identiteit tijdens de volwassenheid..................................................................................101
9. De ouderdom..................................................................................................................................102
9.1. Lichamelijke ontwikkeling en psychisch welbevinden.............................................................102
9.1.1. Toegenomen levensverwachting......................................................................................102
9.1.2. Lichamelijke veranderingen bij ouderen...........................................................................102
9.2. Cognitieve ontwikkeling...........................................................................................................103
9.2.1. Intelligentie bij ouderen....................................................................................................103
9.2.2. Het geheugen...................................................................................................................103
9.3. Sociale en emotionele ontwikkeling........................................................................................104
9.3.1. Sociale relaties..................................................................................................................104
9.3.2. Gelukkig ouder worden....................................................................................................104
9.3.3. Het kernconflict van de ouderdom: ego-integriteit vs wanhoop......................................104
1. Bouwstenen voor een levenslooppsychologie
1.1. Eerste steenlegging: startdefinitie van
ontwikkelingspsychologie
De studie (wetenschappelijk) van de evolutie (veranderingen) van het normale (<-> pathologische)
functioneren/gedrag van het individu doorheen het leven.
