Samenvatting Feniks Historische contexten: Verlichtingsideeën en de democratische revoluties

Samenvatting Historische contexten Geschiedenis 4.1 t/m 4.3


Hoofdstuk 4: ‘’Verlichtingsidieeen en de democratische
revoluties (1650-1848)
4.1 ‘’Welke ideeën ontstonden tijdens de Verlichting over de ideale samenleving, 1670-
1789 ‘’

Kenmerkende aspecten:
- het streven van vorsten naar absolute macht
- wetenschappelijke revolutie
- rationeel optimisme en een ‘verlicht denken’ dat werd toegepast op alle terreinen van de
samenleving; godsdienst, politiek, economie en sociale verhoudingen
- voortbestaan van het Ancien Regime met pogingen om het vorstelijk bestuur een
eigentijdse verlichte vorm te geven (verlicht absolutisme)

Inleiding
 halverwege 17e eeuw  verlicht denken ontstaan: empirisme en rationalisme stelden
oude inzichten ter discussie  Traditie en (bij)geloof vervangen door verstand en rede.
 Verlichtingsdenkers: tegen intolerantie en misbruik macht kerk en staat
 Verlichting: veranderingen in het denken van sociale verhoudingen, politiek, economie
en geloof:
 opbouw geloof op basis van rede en niet van erfrecht en religie
 relatie tussen vorst en onderdaan, staat en burger, vrijheid en gelijkheid werd
betwijfeld
 de ontdekking en publicatie van natuurwetten  stimuleerden discussie over de
invloed van God op het dagelijks leven  ideeën over scheiding kerk-staat en
religieuze tolerantie.
 Optimisme en vooruitgangsgedachte centraal in de Verlichting
 Verlicht denken kon in vele opzichten:
 Politiek maatschappelijk verlichtingsdenken: Locke, Rousseau en Voltaire.
 De religieuze kant: Spinoza die nadacht over God in het dagelijks leven (overal)
 Kant  vatte samen wat Verlichting betekent en de gevaren van doorgevoerd
rationalisme
 Tijdens de Verlichting was er veel sprake van absolute vorsten en werd deze macht op
politiek, economisch, militair en religieus gebied verder uitgebreid en gecentraliseerd 
dit kon d.m.v. Le Droit Divin
 De Verlichting leidde tot een verandering in de politieke cultuur  ideeën werden op
verschillende manieren openbaar gemaakt  vorsten moesten rekening houden met de
publieke opinie in alle lagen van de bevolking
 Publicatie van (radicale) Verlichtingsidieeen werd in de gaten gehouden en soms
verboden.
 In sommige landen waren de vorsten geïnteresseerd in de verlichte ideeën, maar lieten
hun absolutisme niet los

, Verlichte denken over de ideale samenleving
Inleiding
 In de 17e eeuw twee denkstromingen: empirisme en rationalisme
 Empirisme: kennis en wetenschap komt voort uit ervaringen, door veelvuldige precieze
waarnemingen en natuurkundige proeven
 Rationalisme: de nadruk van het verstand(de rede) gebruiken, logisch nadenken
 Loslaten van de idealen van de Bijbel en geloof leidde tot spectaculaire uitvindingen inde
17e eeuw  de wetenschappelijke revolutie
 Verlichtingsdenkers zijn geïnspireerd door het humanisme uit de 15e en 16e eeuw 
Thomas More en Erasmus  beide voorstanders verdraagzaamheid, en geïnspireerd
door de wetenschappelijke revolutie
 Locke, Voltaire, Rousseau en Montesquieu geloofden dat een kritische houding t.o.v. de
sociale verhoudingen, het bestuur en de rechtspraak zou zorgen oor een rechtvaardigere
samenleving
 Absolute vorsten wilden hun macht niet kwijt en verboden het drukken en verspreiden
van geschriften die hun macht zouden aantasten  waren vooral bang voor
ongehoorzaamheid van de burgers, chaos en machtsverlies
De Republiek
 Meningsverschillen in de Republiek door de nieuwe maatschappelijke denkbeelden en
opvattingen op geloofsgebied:
 Coornhert  tegen achterstelling andersgelovigen. Gewetens- en geloofsvrijheid
en vrijheid van eredienst  hij was voor minder invloed van geloof op de
maatschappij
 Stevin  nadrukkelijk plaats voor God en geloof  de maatschappij had een
sterk geloof nodig om de discipline onder het volk te handhaven 
maatschappelijke orde door een sterk geloof
 Descartes en Spinoza radicale Verlichting  afwijkend godsbeeld dat door
weinigen geaccepteerd werd
 Descartes (1596-1650) vertrouwen op eigen verstand  is waarneming wel
juist? (geen empirist dus rationalist)  ‘cogito ergo sum’’: ik denk dus ik ben 
God bestaat volgens Descartes wel, want hij heeft lichaam en ziel in elkaar gezet
volgens hem. Hij schreef Principia Philosophiae waarin hij het hele universum
wiskundig-mechanisch beschreef  voor gelovige mensen was dit ondenkbaar
 de almacht van God werd hierin namelijk te minimaal benoemd. Calvinisten
noemden hem atheïst en volksverleider, en omdat hij in het Frans ipv Latijn
schreef ontstond er veel kritiek  de maatschappelijke orde kwam door hem in
de knoei
 Spinoza (1632-1677)  bekend met Descartes’ werk  hij was Joods en voor
totale vrijheid van denken en spreken  hij schreef in Tractacus Teologico-
Politicus erg kritisch over de Bijbel, doordat het het vrije denken beperkt 
alleen een republikeinse staatsorganisatie kon voor persoonlijke vrijheden
zorgen  democratie cruciaal. Niet de kerkorganisaties maar de staat moest
voor de armen zorgen  minder invloed van de kerk volgens hem.  God was
volgens hem ‘natuur’  ‘’de hele werkelijkheid is God’. Zoals Descartes werden
zijn opvattingen ook bekritiseerd door calvinisten en Joden  1656: banvloek +
verstoten uit de joodse gemeenschap