Kennisclip 1
Interveniëren
Cummings & Worley (change management): ‘a set of sequenced planned actions or events intended to
help an organisation increase its effectiveness.’
Een reeks opeenvolgende geplande acties of gebeurtenissen die bedoeld zijn om een organisatie te helpen
haar doeltreffendheid te vergroten
Het gaat om een planmatige activiteit die in teken staat van het realiseren van een doel, namelijk het
effectiever maken van de organisatie. Een interventie moet daarom ook doeltreffend zijn.
Doeltreffendheid is een synoniem voor effectiviteit. Een interventie zou op z'n minst doelgericht moeten
zijn, doelgerichtheid is dan weer een synoniem voor efficiëntie.
Interventies die veel tijd, energie en geld kosten zijn minder efficiënt. Interventies die niet bijdragen tot
het realiseren van een doel zijn dan ook niet effectief. Het is altijd opgehangen aan een veranderdoel in
change management.
Argyris on organizational learning: ‘entering into an ongoing relationship system, coming between or
among persons, groups or objects for the purpose of helping them’
Het aangaan van een systeem van voortdurende relaties, tussen of onder personen, groepen, of
voorwerpen met het doel hen te helpen
Hij heeft het over het betreden van een doorgaande relatie. Het gaat over het tussen een of meer personen
of groepen komen. Deze auteur zegt dat het relatiegericht is. Het doel is de relatie en kwaliteit ervan
verbeteren. Waarom doen we dit? Om mensen zelf beter te laten functioneren
Bij beide definities vallen een aantal dingen op: ‘een intentionele handeling waarmee wordt beoogd de
status quo van iemand, meerdere personen en/of groepen zodanig te verstoren dat de direct betrokkenen
erdoor anders gaan kijken naar hun omgeving en daardoor effectiever worden in hun handelen.’
Toevoeging waar het in de essentie om gaat: we hebben een bepaald doel, we willen iets bereiken.
Onbewust interveniëren is toch vaak wel iets dat bedacht is. Niet per se gepland, maar wel iets waar van
tevoren over nagedacht is. Het tweede ding dat in beide definities zit is dat het gaat om het verstoren van
iets bestaands, je breekt in en komt tussenbeide om het bestaande (status quo) te bestormen. Je bemoeit je
dus met andermans zaken. De bedoeling is om de aangelegenheden te verstoren zodat er een verbetering
of verandering plaatsvindt. Niet elke verandering is een verbetering en het gaat zeker niet altijd over leren
als het gaat over interveniëren.
(psychologisch) interveniëren
1. Proberen indirect via de periferie (stealthy) het bewustzijn te omzeilen en zodoende invloed te hebben
op onderbewuste processen
a. Indirect: je zegt niet tegen iemand je moet je betekenisgeving veranderen. Dat is veel te direct op
een cognitief inhoudelijke manier (bewustzijn aangesproken)
b. Stealthy: het is meer gericht op de context van de persoon in kwestie. Het geheel aan
betekenisgevingen die belangrijk zijn voor de persoon, groepsdynamiek, hoe mensen reageren
over hun gedrag en op een andere manier benoemen. Met andere woorden: het gaat over het
vervangen van bestaande betekenisgeving
2. In de eerste instantie weg blijven bij inhoudelijke (cognitieve) opvattingen en te vragen naar
individuele-betekenisgeving van wat als inhoud wordt beschouwd.
,Psychologisch interveniëren gaat om het uitwisselen van bestaande betekenisgevingen. Je sluit je aan bij
de bestaande betekenisgeving en door de verschillende betekenisgevingen uit te wisselen in dezelfde
context kom je tot nieuwe.
3. Het stellen van circulaire vragen en bijvoorbeeld via de context te invenieren via: ‘dialogische
interventies’ als ‘perspective taking’ en ‘shifting context’ in paragraaf 4.4.1 en de ‘differentiaal diagnose’
(interlude 5.4)
Reframing
Een voorbeeld van psychologisch interveniëren
Van Goffman (Canadese socioloog):
‘Reframing oftewel herkaderen is een intentionele handeling waarmee we proberen verschil aan te
brengen in een bestaande betekenisgeving
● Van bijvoorbeeld: het zelfbeeld, en/of de situatie, en/of de intentie waarmee we dingen doen
● Dit levert een verstoring op; een verschil ten opzichte van wat we gewoon zijn/vanzelfsprekend
vinden (wat de essentie is van ‘unfreezing/generatief veranderen’ (interlude 3.7 & 3.8))
● En ook het creëren van een sense of urgentie is een voorbeeld van reframing (zie paragraaf 1.3.2
en interlude 2.1)
● De essentie is dat het gangbare perspectief op een situatie, conceptueel en emotioneel een andere
lading (frame) krijgt dat dezelfde ‘situationele karakteristieken’ in een ander-beter bij de
verandering passend daglicht stelt (zie ook definitie in interlude 1.1)
Het gaat om het vervangen van bestaande betekenisgeving. Je kunt in een situatie verschillende
betekenisgevingen hebben van iets. Je moet het doen met de zwakste schakel (met de zwakte
betekenisgeving)
Bij reframing kom je niet met nieuwe feiten. Je komt dus niet met nieuwe kenmerken. Dat doe je
misschien wel wanneer je ziet dat degene in de situatie niet alle kenmerken ziet. Waar het vooral om gaat
is dat je bestaande feitelijke kenmerken een andere waarde, uitstraling en emotionele lading geeft. - het
anders voorspiegelen van wat er is.
Kennisclip 2
Sociaal constructionisme is een wetenschappelijke stroming dat een breed perspectief biedt op mensen,
menselijke relaties en de manier waarop mensen hun werkelijkheid co-construeren binnen deze relaties
Vanuit een sociaal-constructionistisch perspectief (manier van kijken) onderzoeken we de ontwikkeling
van (gezamenlijke) betekenisgeving als ingang voor (organisatie)verandering
- De manier van kijken → hoe verandering ontwikkelt op basis van betekenisgeving
Statement 1: kijken vanuit een sociaal-constructionistisch perspectief leert ons begrip en waardering te
krijgen voor de onveranderbaarheid en vastzittende communicatie en interactiepatronen tussen mensen.
Wat gebeurt er nou precies?
Sociaal constructionistisch perspectief is vaak ook meer een micro perspectief. Wat gebeurt er tussen
personen en individuen? Gaat dus niet zozeer om de kenmerken van mensen, maar over de onderlinge
relaties en de interactie die er dan plaatsvindt
Statement 2: interveniëren (tussenbeide komen) vanuit sociaal-constructionistisch perspectief betekent dat
je niet langer probeert iets buiten jezelf te veranderen, maar dat je productie van werkelijkheden in
specifieke context en in specifieke interacties verandert. De rol van context is heel belangrijk in het
perspectief. Hier bedoelen we twee dingen mee: 1. Niet zozeer de fysieke omgeving waarin mensen
,interacteren, maar vooral de perspectieven die zij met zich meebrengen → hoe beleven ze de situatie en
hoe vertaalt zich dat in een perspectief wat ze inbrengen in de interactie. Rol is heel belangrijk omdat wij
vanuit dit perspectief moeten geloven dat die context van invloed is op de beleving van het proces waar
mensen in zitten. De context beïnvloedt de betekenisgeving van mensen maar de betekenisgeving
beïnvloedt ook de context
In dit perspectief gaat het vooral over dat je je eigen perspectief meebrengt. Je intervenieert op een
subjectieve manier vanuit je eigen perspectief. Dat benoem je en daar ben je transparant in. Je staat nooit
buiten de context. Jouw perspectief is juist onderdeel van de context.
De eerste belangrijke bijdrage aan dit perspectief is het boek van Berger & Luckmann’s (social
construction of reality). Ze verbaasden zich over dat veel van de theorieën een macro perspectief
hadden, bij hen ging het veel meer over wat mensen doen met elkaar (micro perspectief) en hoe mensen
samen kennis ontwikkelen (science of knowledge)
Weick’s social psychology of organizing (Karl. E. Weick) benoemt dat de stroming voortkomt uit
symbolisch interactionisme. Hij benoemt vooral het micro gedrag van mensen binnen de context van
organisaties, maar hij heeft het niet over een organisatie als entiteit maar over het proces van organiseren.
Met organiseren bedoeld Weick: mensen handelen met elkaar en vertonen gedrag om te leren omgaan met
de complexiteit die ze ervaren. Het begrip organiseren is dus vooral bedoeld om die complexiteit
handelbaar te maken door de dualiteit in betekenisgeving daar uit te filteren. Twee andere termen in zijn
boeken:
Enactment en sensemaking
Sense making: proces dat gebaseerd is op de manier waarop het menselijke perceptieproces werkt. Hoe
kennen wij betekenis toe aan de dingen die wij waarnemen?
Het proces van betekenisgeving:
● Is vergelijkbaar met sense making
● Is een perceptieproces, zoals dat wordt beschreven in paragraaf 1.4.2. als irrationeel, actief en
overwegend onbewust. Het is niet zo dat je zegt: ‘laat ik nu eens aan mijn perceptie gaan
werken’. Je kunt het perceptieproces wel herkennen. Hoe je naar dingen kijkt en wat je daarmee
doet. Je kunt jezelf daarin trainen
● Is overwegend circulair
● Is een continu proces - en dus niet statistisch: betekenisgeving is voortdurend bezig, op het ene
moment in contact met iemand staan en een betekenis A aan ontlenen en over hetzelfde
onderwerp bij een ander persoon betekenis B aan ontlenen.
● Bevat ook een sociale component: feedback vanuit interactie met anderen.
- Je kunt niet niet communiceren (in elkaars nabijheid). Zonder dat je het in de gaten hebt, genereer
je gedrag. Iemand die in de omgeving is, die niet met je praat interacteert niet, maar jouw
betekenisgevingsproces is toch bezig met het genereren van betekenis.
Een van de belangrijkste premissen onder het sociaal constructionisme is dat menselijk gedrag verandert
als gevolg van een andere manier van kijken. Premissen betekent: de basisregel van een ontwikkelde
theorie, een nog nader te bewijzen standpunt waar een theorie op
gebaseerd is.
Voorbeeld → foto van Times Square: Monod beweert dat het menselijk
sensorische zenuwstelsel complex genoeg is voor het opnemen van
10.000 zenuwindrukken per seconde. Kern: het is volkomen onmogelijk
om alle gewaarwordingen in totaliteit tot de hogere hersencentra toe te
, laten. We hebben al een redelijk grote hersencapaciteit, maar het is onmogelijk om alles toe te laten. We
brengen alles drastisch terug. We selecteren het. Wat wij belangrijk vinden, dat zien we. Als ik Times
Square zie, zegt dat veel over hoe ik indrukken verwerk. Ons perceptieproces is de basis voor het proces
van betekenistoekenning. Er zit niet alleen een biologisch fysieke kant aan, maar ook een psychologische
kant. De manier waarop onze hersenen werken is ook bepaald door de psychologische manier waarop we
zijn ontwikkeld. We kunnen als manager ervan uitgaan dat iedereen iets op zijn eigen manier oppakt.
Stimulus komt binnen, wordt gefilterd en geselecteerd → focus. Focus is een soort filter die gebaseerd is
op wat er op dat moment met een stimulus gebeurt of vanuit stereotiepe beelden die we al hebben vanuit
onze hersenpan. Dus, focus (aandacht) is een filtering van de stimuli die op 2 manieren kan plaatsvinden:
1. Stimuli zelf (je moet hard werken, bottom up) of 2. Meer top down vanuit stereotype beelden die we
eerder hebben meegemaakt (onbewust proces, automatische piloot)
Daarna wordt de stimuli die wij aan het verwerken zijn, voorzien van betekenis. Dat proces noemen we
interpretatie, wat uiteindelijk leidt tot een bepaalde reactie op het gedrag.
Je ziet ook dat het geen lineair proces is. Als het circulair is, komt het binnen, wordt het geïnterpreteerd
vanuit cognities en gevoelens, wordt voorzien van betekenis en gaat vanuit daar naar de interpretatie van
gedrag. We zien gedragingen of we horen onszelf uitspraken doen en dat geeft ook meteen feedback op
datgene wat we hadden bedacht.
Als het op automatische piloot gaat en ons bewustzijn komt er later pas achter dat het niet helemaal
correct is, gaan we onszelf aanpassen. Daarom is het een circulair proces. Het is een circulaire
terugkoppeling naar ons perceptieproces.
Er zijn twee manieren van feedback mogelijk: 1. Simpele loop van gedrag, naar cognities en emoties en
weer terug 2. Via de cognities naar onze assumpties en dan weer terug naar de aanpassing.
Perceiving: gaat over het proces waar we het tot nu toe over hebben gehad. Verwerken van stimuli,
waarnemen, waarnemingen voorzien van betekenisgeving. Dit kan op een bewust of onbewuste manier.
Op een bepaald moment begrijpen we het, wat we aan het doen zijn of wat we zien. Pas dan stopt het
proces (en begint conceiving)
Interveniëren
Cummings & Worley (change management): ‘a set of sequenced planned actions or events intended to
help an organisation increase its effectiveness.’
Een reeks opeenvolgende geplande acties of gebeurtenissen die bedoeld zijn om een organisatie te helpen
haar doeltreffendheid te vergroten
Het gaat om een planmatige activiteit die in teken staat van het realiseren van een doel, namelijk het
effectiever maken van de organisatie. Een interventie moet daarom ook doeltreffend zijn.
Doeltreffendheid is een synoniem voor effectiviteit. Een interventie zou op z'n minst doelgericht moeten
zijn, doelgerichtheid is dan weer een synoniem voor efficiëntie.
Interventies die veel tijd, energie en geld kosten zijn minder efficiënt. Interventies die niet bijdragen tot
het realiseren van een doel zijn dan ook niet effectief. Het is altijd opgehangen aan een veranderdoel in
change management.
Argyris on organizational learning: ‘entering into an ongoing relationship system, coming between or
among persons, groups or objects for the purpose of helping them’
Het aangaan van een systeem van voortdurende relaties, tussen of onder personen, groepen, of
voorwerpen met het doel hen te helpen
Hij heeft het over het betreden van een doorgaande relatie. Het gaat over het tussen een of meer personen
of groepen komen. Deze auteur zegt dat het relatiegericht is. Het doel is de relatie en kwaliteit ervan
verbeteren. Waarom doen we dit? Om mensen zelf beter te laten functioneren
Bij beide definities vallen een aantal dingen op: ‘een intentionele handeling waarmee wordt beoogd de
status quo van iemand, meerdere personen en/of groepen zodanig te verstoren dat de direct betrokkenen
erdoor anders gaan kijken naar hun omgeving en daardoor effectiever worden in hun handelen.’
Toevoeging waar het in de essentie om gaat: we hebben een bepaald doel, we willen iets bereiken.
Onbewust interveniëren is toch vaak wel iets dat bedacht is. Niet per se gepland, maar wel iets waar van
tevoren over nagedacht is. Het tweede ding dat in beide definities zit is dat het gaat om het verstoren van
iets bestaands, je breekt in en komt tussenbeide om het bestaande (status quo) te bestormen. Je bemoeit je
dus met andermans zaken. De bedoeling is om de aangelegenheden te verstoren zodat er een verbetering
of verandering plaatsvindt. Niet elke verandering is een verbetering en het gaat zeker niet altijd over leren
als het gaat over interveniëren.
(psychologisch) interveniëren
1. Proberen indirect via de periferie (stealthy) het bewustzijn te omzeilen en zodoende invloed te hebben
op onderbewuste processen
a. Indirect: je zegt niet tegen iemand je moet je betekenisgeving veranderen. Dat is veel te direct op
een cognitief inhoudelijke manier (bewustzijn aangesproken)
b. Stealthy: het is meer gericht op de context van de persoon in kwestie. Het geheel aan
betekenisgevingen die belangrijk zijn voor de persoon, groepsdynamiek, hoe mensen reageren
over hun gedrag en op een andere manier benoemen. Met andere woorden: het gaat over het
vervangen van bestaande betekenisgeving
2. In de eerste instantie weg blijven bij inhoudelijke (cognitieve) opvattingen en te vragen naar
individuele-betekenisgeving van wat als inhoud wordt beschouwd.
,Psychologisch interveniëren gaat om het uitwisselen van bestaande betekenisgevingen. Je sluit je aan bij
de bestaande betekenisgeving en door de verschillende betekenisgevingen uit te wisselen in dezelfde
context kom je tot nieuwe.
3. Het stellen van circulaire vragen en bijvoorbeeld via de context te invenieren via: ‘dialogische
interventies’ als ‘perspective taking’ en ‘shifting context’ in paragraaf 4.4.1 en de ‘differentiaal diagnose’
(interlude 5.4)
Reframing
Een voorbeeld van psychologisch interveniëren
Van Goffman (Canadese socioloog):
‘Reframing oftewel herkaderen is een intentionele handeling waarmee we proberen verschil aan te
brengen in een bestaande betekenisgeving
● Van bijvoorbeeld: het zelfbeeld, en/of de situatie, en/of de intentie waarmee we dingen doen
● Dit levert een verstoring op; een verschil ten opzichte van wat we gewoon zijn/vanzelfsprekend
vinden (wat de essentie is van ‘unfreezing/generatief veranderen’ (interlude 3.7 & 3.8))
● En ook het creëren van een sense of urgentie is een voorbeeld van reframing (zie paragraaf 1.3.2
en interlude 2.1)
● De essentie is dat het gangbare perspectief op een situatie, conceptueel en emotioneel een andere
lading (frame) krijgt dat dezelfde ‘situationele karakteristieken’ in een ander-beter bij de
verandering passend daglicht stelt (zie ook definitie in interlude 1.1)
Het gaat om het vervangen van bestaande betekenisgeving. Je kunt in een situatie verschillende
betekenisgevingen hebben van iets. Je moet het doen met de zwakste schakel (met de zwakte
betekenisgeving)
Bij reframing kom je niet met nieuwe feiten. Je komt dus niet met nieuwe kenmerken. Dat doe je
misschien wel wanneer je ziet dat degene in de situatie niet alle kenmerken ziet. Waar het vooral om gaat
is dat je bestaande feitelijke kenmerken een andere waarde, uitstraling en emotionele lading geeft. - het
anders voorspiegelen van wat er is.
Kennisclip 2
Sociaal constructionisme is een wetenschappelijke stroming dat een breed perspectief biedt op mensen,
menselijke relaties en de manier waarop mensen hun werkelijkheid co-construeren binnen deze relaties
Vanuit een sociaal-constructionistisch perspectief (manier van kijken) onderzoeken we de ontwikkeling
van (gezamenlijke) betekenisgeving als ingang voor (organisatie)verandering
- De manier van kijken → hoe verandering ontwikkelt op basis van betekenisgeving
Statement 1: kijken vanuit een sociaal-constructionistisch perspectief leert ons begrip en waardering te
krijgen voor de onveranderbaarheid en vastzittende communicatie en interactiepatronen tussen mensen.
Wat gebeurt er nou precies?
Sociaal constructionistisch perspectief is vaak ook meer een micro perspectief. Wat gebeurt er tussen
personen en individuen? Gaat dus niet zozeer om de kenmerken van mensen, maar over de onderlinge
relaties en de interactie die er dan plaatsvindt
Statement 2: interveniëren (tussenbeide komen) vanuit sociaal-constructionistisch perspectief betekent dat
je niet langer probeert iets buiten jezelf te veranderen, maar dat je productie van werkelijkheden in
specifieke context en in specifieke interacties verandert. De rol van context is heel belangrijk in het
perspectief. Hier bedoelen we twee dingen mee: 1. Niet zozeer de fysieke omgeving waarin mensen
,interacteren, maar vooral de perspectieven die zij met zich meebrengen → hoe beleven ze de situatie en
hoe vertaalt zich dat in een perspectief wat ze inbrengen in de interactie. Rol is heel belangrijk omdat wij
vanuit dit perspectief moeten geloven dat die context van invloed is op de beleving van het proces waar
mensen in zitten. De context beïnvloedt de betekenisgeving van mensen maar de betekenisgeving
beïnvloedt ook de context
In dit perspectief gaat het vooral over dat je je eigen perspectief meebrengt. Je intervenieert op een
subjectieve manier vanuit je eigen perspectief. Dat benoem je en daar ben je transparant in. Je staat nooit
buiten de context. Jouw perspectief is juist onderdeel van de context.
De eerste belangrijke bijdrage aan dit perspectief is het boek van Berger & Luckmann’s (social
construction of reality). Ze verbaasden zich over dat veel van de theorieën een macro perspectief
hadden, bij hen ging het veel meer over wat mensen doen met elkaar (micro perspectief) en hoe mensen
samen kennis ontwikkelen (science of knowledge)
Weick’s social psychology of organizing (Karl. E. Weick) benoemt dat de stroming voortkomt uit
symbolisch interactionisme. Hij benoemt vooral het micro gedrag van mensen binnen de context van
organisaties, maar hij heeft het niet over een organisatie als entiteit maar over het proces van organiseren.
Met organiseren bedoeld Weick: mensen handelen met elkaar en vertonen gedrag om te leren omgaan met
de complexiteit die ze ervaren. Het begrip organiseren is dus vooral bedoeld om die complexiteit
handelbaar te maken door de dualiteit in betekenisgeving daar uit te filteren. Twee andere termen in zijn
boeken:
Enactment en sensemaking
Sense making: proces dat gebaseerd is op de manier waarop het menselijke perceptieproces werkt. Hoe
kennen wij betekenis toe aan de dingen die wij waarnemen?
Het proces van betekenisgeving:
● Is vergelijkbaar met sense making
● Is een perceptieproces, zoals dat wordt beschreven in paragraaf 1.4.2. als irrationeel, actief en
overwegend onbewust. Het is niet zo dat je zegt: ‘laat ik nu eens aan mijn perceptie gaan
werken’. Je kunt het perceptieproces wel herkennen. Hoe je naar dingen kijkt en wat je daarmee
doet. Je kunt jezelf daarin trainen
● Is overwegend circulair
● Is een continu proces - en dus niet statistisch: betekenisgeving is voortdurend bezig, op het ene
moment in contact met iemand staan en een betekenis A aan ontlenen en over hetzelfde
onderwerp bij een ander persoon betekenis B aan ontlenen.
● Bevat ook een sociale component: feedback vanuit interactie met anderen.
- Je kunt niet niet communiceren (in elkaars nabijheid). Zonder dat je het in de gaten hebt, genereer
je gedrag. Iemand die in de omgeving is, die niet met je praat interacteert niet, maar jouw
betekenisgevingsproces is toch bezig met het genereren van betekenis.
Een van de belangrijkste premissen onder het sociaal constructionisme is dat menselijk gedrag verandert
als gevolg van een andere manier van kijken. Premissen betekent: de basisregel van een ontwikkelde
theorie, een nog nader te bewijzen standpunt waar een theorie op
gebaseerd is.
Voorbeeld → foto van Times Square: Monod beweert dat het menselijk
sensorische zenuwstelsel complex genoeg is voor het opnemen van
10.000 zenuwindrukken per seconde. Kern: het is volkomen onmogelijk
om alle gewaarwordingen in totaliteit tot de hogere hersencentra toe te
, laten. We hebben al een redelijk grote hersencapaciteit, maar het is onmogelijk om alles toe te laten. We
brengen alles drastisch terug. We selecteren het. Wat wij belangrijk vinden, dat zien we. Als ik Times
Square zie, zegt dat veel over hoe ik indrukken verwerk. Ons perceptieproces is de basis voor het proces
van betekenistoekenning. Er zit niet alleen een biologisch fysieke kant aan, maar ook een psychologische
kant. De manier waarop onze hersenen werken is ook bepaald door de psychologische manier waarop we
zijn ontwikkeld. We kunnen als manager ervan uitgaan dat iedereen iets op zijn eigen manier oppakt.
Stimulus komt binnen, wordt gefilterd en geselecteerd → focus. Focus is een soort filter die gebaseerd is
op wat er op dat moment met een stimulus gebeurt of vanuit stereotiepe beelden die we al hebben vanuit
onze hersenpan. Dus, focus (aandacht) is een filtering van de stimuli die op 2 manieren kan plaatsvinden:
1. Stimuli zelf (je moet hard werken, bottom up) of 2. Meer top down vanuit stereotype beelden die we
eerder hebben meegemaakt (onbewust proces, automatische piloot)
Daarna wordt de stimuli die wij aan het verwerken zijn, voorzien van betekenis. Dat proces noemen we
interpretatie, wat uiteindelijk leidt tot een bepaalde reactie op het gedrag.
Je ziet ook dat het geen lineair proces is. Als het circulair is, komt het binnen, wordt het geïnterpreteerd
vanuit cognities en gevoelens, wordt voorzien van betekenis en gaat vanuit daar naar de interpretatie van
gedrag. We zien gedragingen of we horen onszelf uitspraken doen en dat geeft ook meteen feedback op
datgene wat we hadden bedacht.
Als het op automatische piloot gaat en ons bewustzijn komt er later pas achter dat het niet helemaal
correct is, gaan we onszelf aanpassen. Daarom is het een circulair proces. Het is een circulaire
terugkoppeling naar ons perceptieproces.
Er zijn twee manieren van feedback mogelijk: 1. Simpele loop van gedrag, naar cognities en emoties en
weer terug 2. Via de cognities naar onze assumpties en dan weer terug naar de aanpassing.
Perceiving: gaat over het proces waar we het tot nu toe over hebben gehad. Verwerken van stimuli,
waarnemen, waarnemingen voorzien van betekenisgeving. Dit kan op een bewust of onbewuste manier.
Op een bepaald moment begrijpen we het, wat we aan het doen zijn of wat we zien. Pas dan stopt het
proces (en begint conceiving)
