Heroïsche barok en majestueus
Classicisme
Inleiding: etymologie en context
Etymologie
- Portugees: Barroco (Gian Pietro Bellori,1642)
- Onderstreept het afwijkende, bizarre karakter van de Barok i.v.m. de klassieke norm
afwijken van de canon
nieuwe vormen (ellips, ovaal, curve, getorste zuilen…)
theatraal (realisme, dramatiek)
overschrijdt grenzen van kunstdisciplines: Gesamtkunst > malerische architektur
(sculpturale kwaliteit -> levendig, scheppend, volumineus
Cfr. Term Gotiek (pejoratieve connotatie)
Context: Contra-reformatie
- Reactie op 1517: protestantse Reformatie (religieus) en
1527: Sacco di Roma (politiek) = inval op Rome door troepen keizer Karel V
- Contra-reformatie: Concilie van Trente (1545-1563): reactie op protestantste reformatie
Ecclesia Militans et Triumphans (nieuwe religieuze ordes en hervorming cfr.
Jezuïeten)
Bevestigen van de dogma’s (Maagd maria, Transsubstantiatie) en de pauselijke
macht
Directe betrokkenheid van de gelovige: participatie, een op de mens gerichte kerk
Belangrijke rol van de kunsten: onderricht (waarheidsgetrouw) en emoties (extase) ~
mens = rede + zintuigelijke waarneming + emoties
Laatste sessie van concilie van trente
- Religieuze kunst moet het onderrichten van de gelovige ondersteunen
- Realistische voorstellingen: vele Bijbelse verhalen gaan over martelaren.
brutaliteit en horror van deze verhalen wordt in Barok levendig voorgesteld <->
geïdealiseerde Renaissance taferelen
- emotionele stimulans bij de geloofsbelevenis: waarheidsgetrouwe voorstellingen waarbij
gruwel, pijn, leed tot in details getoond werden moest het inlevingsvermogen van de
gelovige aanspreken.
- barok is gericht op het wereldlijke, de zintuigelijke ervaring en het menselijke (drama)
- overdreven realisme ipv perfectie, verheerlijking, spirituele
- Op de gelovige gerichte architectuur (relatief kleinschalig maar overweldigend, belang
van retoriek en symbolen)
, Judith en Holofernes, atelier Tintoretto Judith en Holofernes, Caravaggio
ca 1597
Renaissance : moord wordt niet Barok : moord wordt letterlijk afgebeeld,
afgebeeld maar gesuggereerd, zachte Harde, sprekende kleuren
kleuren
Context: Wetenschappelijke ontwikkelingen
- filosofische traktaten handelend over de zintuigelijke ervaring en de wisselwerking
tussen rede en gevoel
- snelle en radicale ontwikkelingen op allerhande wetenschappelijke disciplines, die elk
hun stempel gaan drukken op de architectuur en de geloofsbeleving: astronomie (Galilei
en Kepler), optica, studie van het licht, mechanica (vuurwerk, automaten….)
Nieuwe geometrische basisvormen: ellips, ovaal, complexe mathematische vormen
Trompe l’oeil
Lichteffecten
Rijk kleur- en materiaalpalet
Invloed van het theater
Context Rome als theatrum mundi
De Barok speelt in op de emoties om de spirituele betrokkenheid van de gelovige te
maximaliseren:
- Gesamtkunst: alle kunstvormen worden samen ingezet in één totaalproject, alle
zintuigen worden aangesproken: architectuur, schilderkunst, beeldhouwkunst, drama,
muziek
- Materiële pracht en praal: rijkelijke materialen, rijk kleurenpalet
- Compacter grondplan
- Overweldigende retoriek: complex, spectaculair, dramatisch
De geïdealiseerde humanistische wereld ruimt plaats voor de bikkelharde realiteit van de strijd
om het geloof, waarin de aanhoudende spanningsverhoudingen tussen rede en emotie, tussen
intellect en zintuigelijke waarneming centraal staan. Het draait niet meer om juiste verhoudingen
maar om retorische overtuigingskracht.
Ecclesia Militans: de “Jezuiëtenstijl”
Nieuwe eisen voor het kerkgebouw door concilie van trente:
- duidelijk zichtbare en leesbare gevel (decorum (tempelfront en ordes) en functionaliteit
(op altaar gericht))
- vereenvoudigd basilikaal grondplan, als referentie aan de eerste christenen en voor
betrokkenheid gelovige
Classicisme
Inleiding: etymologie en context
Etymologie
- Portugees: Barroco (Gian Pietro Bellori,1642)
- Onderstreept het afwijkende, bizarre karakter van de Barok i.v.m. de klassieke norm
afwijken van de canon
nieuwe vormen (ellips, ovaal, curve, getorste zuilen…)
theatraal (realisme, dramatiek)
overschrijdt grenzen van kunstdisciplines: Gesamtkunst > malerische architektur
(sculpturale kwaliteit -> levendig, scheppend, volumineus
Cfr. Term Gotiek (pejoratieve connotatie)
Context: Contra-reformatie
- Reactie op 1517: protestantse Reformatie (religieus) en
1527: Sacco di Roma (politiek) = inval op Rome door troepen keizer Karel V
- Contra-reformatie: Concilie van Trente (1545-1563): reactie op protestantste reformatie
Ecclesia Militans et Triumphans (nieuwe religieuze ordes en hervorming cfr.
Jezuïeten)
Bevestigen van de dogma’s (Maagd maria, Transsubstantiatie) en de pauselijke
macht
Directe betrokkenheid van de gelovige: participatie, een op de mens gerichte kerk
Belangrijke rol van de kunsten: onderricht (waarheidsgetrouw) en emoties (extase) ~
mens = rede + zintuigelijke waarneming + emoties
Laatste sessie van concilie van trente
- Religieuze kunst moet het onderrichten van de gelovige ondersteunen
- Realistische voorstellingen: vele Bijbelse verhalen gaan over martelaren.
brutaliteit en horror van deze verhalen wordt in Barok levendig voorgesteld <->
geïdealiseerde Renaissance taferelen
- emotionele stimulans bij de geloofsbelevenis: waarheidsgetrouwe voorstellingen waarbij
gruwel, pijn, leed tot in details getoond werden moest het inlevingsvermogen van de
gelovige aanspreken.
- barok is gericht op het wereldlijke, de zintuigelijke ervaring en het menselijke (drama)
- overdreven realisme ipv perfectie, verheerlijking, spirituele
- Op de gelovige gerichte architectuur (relatief kleinschalig maar overweldigend, belang
van retoriek en symbolen)
, Judith en Holofernes, atelier Tintoretto Judith en Holofernes, Caravaggio
ca 1597
Renaissance : moord wordt niet Barok : moord wordt letterlijk afgebeeld,
afgebeeld maar gesuggereerd, zachte Harde, sprekende kleuren
kleuren
Context: Wetenschappelijke ontwikkelingen
- filosofische traktaten handelend over de zintuigelijke ervaring en de wisselwerking
tussen rede en gevoel
- snelle en radicale ontwikkelingen op allerhande wetenschappelijke disciplines, die elk
hun stempel gaan drukken op de architectuur en de geloofsbeleving: astronomie (Galilei
en Kepler), optica, studie van het licht, mechanica (vuurwerk, automaten….)
Nieuwe geometrische basisvormen: ellips, ovaal, complexe mathematische vormen
Trompe l’oeil
Lichteffecten
Rijk kleur- en materiaalpalet
Invloed van het theater
Context Rome als theatrum mundi
De Barok speelt in op de emoties om de spirituele betrokkenheid van de gelovige te
maximaliseren:
- Gesamtkunst: alle kunstvormen worden samen ingezet in één totaalproject, alle
zintuigen worden aangesproken: architectuur, schilderkunst, beeldhouwkunst, drama,
muziek
- Materiële pracht en praal: rijkelijke materialen, rijk kleurenpalet
- Compacter grondplan
- Overweldigende retoriek: complex, spectaculair, dramatisch
De geïdealiseerde humanistische wereld ruimt plaats voor de bikkelharde realiteit van de strijd
om het geloof, waarin de aanhoudende spanningsverhoudingen tussen rede en emotie, tussen
intellect en zintuigelijke waarneming centraal staan. Het draait niet meer om juiste verhoudingen
maar om retorische overtuigingskracht.
Ecclesia Militans: de “Jezuiëtenstijl”
Nieuwe eisen voor het kerkgebouw door concilie van trente:
- duidelijk zichtbare en leesbare gevel (decorum (tempelfront en ordes) en functionaliteit
(op altaar gericht))
- vereenvoudigd basilikaal grondplan, als referentie aan de eerste christenen en voor
betrokkenheid gelovige
