Criminaliteit en samenleving
Samenvatting
Kato Kerremans
2024-2025
Professor: Kristof Verfaillie
Recht en criminologie
Pleinlaan 2 1050 Brussel Tel. +32 (0)2 629 21 11 BTW BE 0449 012 406 www.vub.ac.b
,Inhoud
Hoofdstuk 1 – Criminaliteit als maatschappelijk vraagstuk ..................................................................... 4
1. Drie populaire misvattingen over de oorzaken van criminaliteit (HOC 1) .................................. 4
1.1. Criminaliteit als manifestatie van het kwaad..................................................................... 4
1.2. Criminaliteit als ziekte........................................................................................................ 7
1.3. Rationele individu .............................................................................................................. 8
2. Normen en waarden (HOC 2) ................................................................................................... 10
2.1. Samenvatting vorige les ................................................................................................... 10
2.2. Hoe is sociale orde mogelijk? .......................................................................................... 10
2.3. Hoe verklaart dit perspectief criminaliteit? ..................................................................... 12
2.4. Alternatieve normen en waarden? .................................................................................. 15
3. De Mens als Homo Narrans (HOC 3) ........................................................................................ 17
3.1. Samenvatting vorige les ................................................................................................... 17
3.2. Regels volgen? ................................................................................................................. 17
3.3. De Homo Narrans ............................................................................................................ 18
3.4. Mensen interageren met elkaar ...................................................................................... 21
4. Interactieprocessen (HOC 4 + 5) ............................................................................................... 23
4.1. Samenvatting vorige les ................................................................................................... 23
4.2. Een steeds kleinere wereld .............................................................................................. 24
5. Macht (HOC 6) .......................................................................................................................... 29
5.1. Samenvatting vorige les ................................................................................................... 29
5.2. Macht maakt intrinsiek deel uit van menselijk handelen ................................................ 29
5.3. Masterstatus .................................................................................................................... 30
6. De gesitueerde biografie (HOC 7) ............................................................................................. 33
6.1. Samenvatting vorige les ................................................................................................... 33
6.2. De levensloop criminologie ............................................................................................. 33
Hoofdstuk 2 – Terrorisme en radicalisering ........................................................................................... 37
1. Terrorisme (HOC 7) ................................................................................................................... 37
1.1. Terrorisme als individualiseerbaar probleem? ................................................................ 37
2. Terrorisme (HOC 8) ................................................................................................................... 42
2.1. Terrorisme als maatschappelijk fenomeen ...................................................................... 42
3. Terrorisme (HOC 9) ................................................................................................................... 46
3.1. Samenvatting vorige les ................................................................................................... 46
3.2. “De tijd en plaats waarin we ons bevinden” ................................................................... 46
3.3. Enkele begrippen ............................................................................................................. 49
2
, 3.4. Incels ................................................................................................................................ 51
Hoofdstuk 3 – Georganiseerde criminaliteit (HOC 11) .......................................................................... 55
1. Georganiseerde criminaliteit (HOC 10) .................................................................................... 55
1.1. Samenvatting vorige les ................................................................................................... 55
1.2. Georganiseerde criminaliteit definiëren .......................................................................... 56
1.3. Dominante denkbeelden over georganiseerde criminaliteit ........................................... 56
1.4. Groepen ........................................................................................................................... 60
1.5. Georganiseerde criminaliteit is maatschappelijk verankerd............................................ 61
1.6. Europese uitdagingen ...................................................................................................... 61
Hoofdstuk 4 – Cybercriminaliteit (HOC 12) ........................................................................................... 63
1. Cybercriminaliteit ..................................................................................................................... 63
1.1. Kinderpornografie............................................................................................................ 63
1.2. Online fraude ................................................................................................................... 64
1.3. Cyberafhankelijke criminaliteit ........................................................................................ 65
1.4. Routineactiviteitentheorie ............................................................................................... 67
1.5. Rationele keuzetheorie .................................................................................................... 68
1.6. Het cyborg crimeperspecitief .......................................................................................... 68
Gastles Christophe Bush – De duivel in elk van ons .............................................................................. 70
1. Inleiding .................................................................................................................................... 70
2. Onderzoek Holocaust ............................................................................................................... 71
3
,Hoofdstuk 1 – Criminaliteit als maatschappelijk vraagstuk
1. Drie populaire misvattingen over de oorzaken van criminaliteit (HOC 1)
Veelvoorkomende opvatting
“Criminaliteit wordt vaak gezien als een individueel handeling, gepleegd door mensen die ofwel “ziek”
of “slechts” zijn (abnormaal), ofwel gepleegd door mensen die een weloverwogen keuze, een
kostenbaten analyse, hebben gemaakt (normaal).”
- Enerzijds: ofwel gezien als een ziekte of een manifestatie van het kwade
- Anderzijds: ofwel gepleegd door individuen die erg gelijklopen met wie wij zijn, mensen die
rationele keuzes maken
Drie populaire misvattingen
1. Criminaliteit als manifestatie van het kwaad
2. Criminaliteit is een ziekte
3. Criminaliteit is een berekende keuze
1.1. Criminaliteit als manifestatie van het kwaad
Manifestatie van het kwaad
- Idee: Het gaat om individuen die weinig met de SL te maken hebben
- De SL moet zich tegen hen beschermen
- Mensen waar iets “mis” mee is
- Bv. Dutroux. Spreek tot deze verbeelding, vooral de feiten op zich en ook de maatschappelijke
invloed die hij had
Andrej Romanovitsj Tsjikatilo
= “De slager van Rostov”
- Verantwoordelijk voor moord op 50 jonge vrouwen en meisjes
- Gepaard met genitaliënverminking en kannibalisme
- Gepleegd in Sovjet rond ’70-’80
- Toen werden moorden gezien als iets westers, uiting van die westerse SL
- In die beeldvorming gaat er veel geruchten rond
- Geruchten dat er sprake zou zijn van problemen die zijn ontstaan in kannibalisme op zijn
broer door op te groeien in extreme omstandigheden van Sovjet-Unie
- Spreekt tot verbeelding hoe abnormaal de situatie van die persoon in kwestie is
- Verhaal van een jeugd, een opgroeien die heel abnormaal is
Ted Bundy
- Spreekt ook enorm tot verbeelding
- Gewelddadig tav vrouwen
- Soms ook terugkeerde naar de plaats waar hij mensen begaafde, sprake van necrofilie
- Spreekt tot verbeelding omdat je niet past binnen het verwachtingsbeeld
- Genoot van zijn proces, media-aandacht
- Beantwoord niet aan het beeld van dat abnormale monster
Jeffrey Dahmer
- Spreekt erg tot verbeelding omwille van manier waarop hij zijn daden heeft gepleegd
- Altijd op dezelfde manier te werk
- Niet alleen moorden en verkrachting, maar experimenteerde met seksslaven
- Kannibalisme, bijhouden van trofeeën, mishandelen van mensen…
- Beeldvorming die bijdraagt aan iedere van abnormale monster
4
,Richard Ramirez (“The night stalker”)
- Antwoord aan het beeld van dat abnormale monster
- Beeld van totale willekeur die elk moment kan overvallen
- Zit geen patroon in
- Gepaard met satanistische beeldvorming
- Idee van Duivelse bezetenheid
- Opnieuw dat idee van iets of iemand die totaal buiten de SL staat, die niet is zoals wij
“Het misleidende kwaad” (Hitler en Stalin)
- Verschil met anderen, gaat hier om ideologieën
- Idee van soort abnormaal individu is hier wel relevant
- Idee bestaat dat enkele mensen het kwade belichamen en de rest van de SL heeft misleid
- Populaire opvatting: elimineer deze mensen en dat ze de SL bevrijdt van het kwade
Boek: Lord of the flies
= Idee van een soort menselijke natuur die kwaadaardig is
- Conflict tussen 2 tegengestelde krachten
Normconform gedrag VS geweld, macht en verlangens bevredigen
- Zodra maatschappelijke structuren wegvallen, vervallen mensen in geweld en primeert de
primitieve, gewelddadige natuur van de mens
- Het conflict dat je in mensen hebt om de regels of hun natuur te volgen
- Idee dat beschaving maar een laagje vernis is, en dat mensen van hun natuur volzitten met
verlangens
Thomas Hobbes
- Natuurtoestand
- Mensen zijn van nature niet geneigd tot democratie en orde
Liber and milites templi de laude novae militiae (Bernard van Clairvaux, +- 1136)
= Christelijke militaire orde
- Begonnen als escorte voor pelgrims op kruistocht, uitgegroeid tot machtige militaire orde
- Strijd tegen vlees en bloed en tegen geestelijke legermachten van het kwaad in de hemelen
- Homicide VS malicide
- Maar in hun evolutie op een gegeven moment een legitimeringen nodig
- Dus grootmeester vraagt aan gezaghebbende geestelijke om een soort geschrift te maken om
het belang van die tempeliersorde in verf te zetten
= Liber ad milites tempi de laude novae militae
- Er is een strijd aan de hand tussen goed en kwaad
- Strijd met kwade die we meoten aangaan, maar er is een SL waarin er goede en slechten zijn
Zien we nog steeds in onze culturele beeldvorming – superhelden en slechteriken
Homicide Zonde van het doden van een mens
Malicide Het doden van het kwaad zelf, iets wat God alleen kan
aanmoedigen.
Liber ad milites tempi de Hele geschrift met legitimeringen waarom een christelijke
laude novae militae geestelijke orde geweld zou mogen gebruiken.
5
,1.1.1. Vooronderstellingen
➔ Als we kijken naar criminaliteit als manifestatie van het kwade, zien we 3 veronderstellingen:
1. Criminaliteit is een bewuste morele keuze
2. Criminaliteit is een onveranderlijke eigenschap van bepaalde mensen
3. Criminaliteit is zichtbaar
1. Criminaltieit is een bewuste morele keuze
“Criminelen kiezen bewust voor het kwaad”
- Dader wil het kwade doen omdat hij slecht, zodanig of immoreel is
- Verkiest het kwade boven het goede
- Gaat om een keuze, dus moeten ze streng gestraft worden
- Er is een kwaliteit in u dat maakt dat je het slechte wil doen
= vrije wil variant
2. Criminaliteit is een onveranderlijke eigenschap van bepaalde mensen
“Criminelen zijn onverbeterlijk slecht”
- Een onveranderlijke eigenschap in ons dat we het kwade kunnend oen
- We kunnen niet anders, het is wie we zijn
= Deterministische variant
3. Criminaliteit is zichtbaar
“Fysieke kenmerken als bewijs voor morele verdorvenheid of kwaadaardigheid”
- Iets dan we kunnen zien
- Fysieke kenmerken die getuigen dat er iets in jou zit dat maakt dat je het kwade gaat doen
- Je wordt door iets bezeten en je merkt dat fysiek aan een persoon
- Belangrijke vooronderstelling
- Bv. Buurtinterview, vragen worden gesteld vanuit het idee dat er iets abnormaals is aan
seriemoordenaars
! Dualistische visie: Je kan de SL opdelen in goede en slechten, en je kan jezelf opdelen in 1 van de
categorieën !
Gevolg van die veronderstelling
- Als je het bekijk als manifestatie van het kwade, dan is eliminatie de enige oplossing
- Kwade moet geëlimineerd worden, we voeren een oorlog tegen iets
- Streng straffen linken we aan die morele wil
- Je hebt het zelf gekozen, dus moeten we je straffen
Kritieken
1. Normatieve beoordeling van gedrag, maar geen verklaring voor gedrag
Ofwel individueel vrije keuze die niet kan worden verklaard, ofwel het gevolg van een
eigenschap (kwade) die niet kan worden verklaard
2. Daderschap vertaalt zich niet in fysieke kenmerken
3. Een dualistische visie die de wereld opdeelt in goed en kwaad, en doet dat steeds in functie
van een specifieke ideologie of wereldbeeld
6
,1.2. Criminaliteit als ziekte
Vooronderstellingen
1. Criminaliteit heeft een pathologische basis
2. Criminaliteit is een duidelijke identificeerbare individuele eigenschap die gedrag stuurt
3. Dualistische visie: er zijn gezonde en criminele individuen en beide zijn duidelijk te
onderscheiden van elkaar
Pathologische Er is een idee over hoe gezonde normale mensen eruitzien en
basis afwijkingen van dat normale gezonde model, zorgen voor die
abnormaliteit. Afwijking ervan maakt mensen abnormaal en in die
afwijkingen ligt de oorzaak van criminaliteit.
Dualistische SL die je kan opdelen in normalen en abnormalen. Mensen die gezond
visie zijn en zij die niet gezond zijn.
Kritieken
1. Reductionisme
2. Problematisch opvatting over causaliteit
3. Een dualistische visie
Kritiek 1 – Reductionisme
= Ontbreken van een maatschappelijke context
- Gedrag gereduceerd tot abnormale lichamelijke kwaliteiten
- Ganse gedrag wordt gereduceerd tot een bepaalde kwaliteit
- De maatschappelijke invloed is erg belangrijk
- Er is steeds een wisselwerking met een maatschappelijke context
- Kritiek model: Het idee van een directe causale link van een kwaliteit die overgaat tot gedrag.
Het is niet omdat we een bepaalde samenhang zien, dat het een lineair verband is
Kritiek 2 – Problematische opvatting over causaliteit
- Causaliteit zet aan tot plegen van criminele gedragingen
Kritiek 3 – Dualistische visie
- Visie die de wereld opdeelt in goed en kwaad doet dat steeds in functie van een specifieke
ideologie of wereldbeeld
- Goed en kwaad binnen de visie van gezond en niet-gezond
- Niet zo dat we duidelijk kunnen zeggen welke concrete kwaliteiten of eigenschappen een
persoon heeft waardoor die kan overgaan tot criminaliteit
Conclusie
- Ook een maatschappelijke discussie, zou mensen ontslaan van hun verantwoordelijkheid
- Dit beantwoordt niet aan meer recente inzichten en modellen over hoe we vandaag
menselijk gedrag moeten begrijpen
- Dus we kunnen nooit zeggen: “Ik heb die aandoening en die heeft gezorgd dat ik feiten heb
gepleegd.”
7
,1.3. Rationele individu
➔ Discours dat we vaak aantreffen wanneer het gaat om aanpakken van verkeerscriminaliteit, gaat
om mensen die zijn zoals wij
Gary Becker (1930-2014)
- Econoom en socioloog
- Toepassing van economische inzichten op het verklaren van menselijk gedrag
- Mensen doen wat ze doen op basis van een hele specifieke redenering
- Mensen maken een kosten-baten analyse
- Keuze maken in functie van een afweging: ‘Wat gaat mij dit kosten’ VS ‘Wat gaat mij dit
opleveren’
- Wel aken allemaal dat soort berekeningen, dus in die zin zijn mensen die criminele feiten
plegen niet anders als wij
- Er is geen abnormale kwaliteit, is geen kwaadaardige aanzet, maar een redeneringen
verklaart waarom gebeurt wat er gebeurt
Het rationeel individu
= Criminaliteit is “normaal” (rationele keuze)
- Criminaliteit is niet de uitkomst van biologische verschillen, socialisatieprocessen of sociaal
leergedrag, maar moet begrepen worden in functie van gedragsmogelijkheden en -
beperkingen
- Samenleving is een ruimte die gelegenheden biedt
- In criminologie is dat model vertaald naar een driehoek, criminaliteit ontstaat omdat:
1. Er een gelegenheid is
2. Gebrek aan toezicht is
3. Een gemotiveerde dader
Routine activiteit theorie
➔ We kunnen die samenvatten in een aantal principes:
1. Gelegenheid speelt een rol
2. Gelegenheden tot crimi zijn zeer specifiek
3. Gelegenheden tot crimi kennen concentraties in tijd en ruimte
4. Gelegenheden tot crimi worden bepaald door alledaagse activiteiten
5. Criminele gebeurtenis veroorzaakt weer de gelegenheid tot andere criminele gebeurtenis
6. Bepaalde producten bieden betere mogelijkheden voor criminaliteit dan anderen
7. Sociale en technologische veranderingen veroorzaken nieuwe mogelijkheden voor crimi
8. Crimi kan worden bestreden door gelegenheidsbeperkende maatregelen
9. Gelegenheidsbeperkende maatregelen leiden niet noodzakelijk tot een verplaatsing van het
probleem
10. Gerichte maatregelen kunnen zelfs nog een grotere criminaltieitsreductie veroorzaken
Essentie van criminaliteit
= Feit dat er een gelegenheid is. Geen gelegenheid, geen criminaliteit
“Concentraties in tijd en ruimte”
- Crimi doet zich altijd voor op specifieke plaatsen en tijdstippen
- Plaats en ruimte zijn dus ongelijk verdeeld
- Bepaalde plaatsen en tijdstippen die interessanter zijn voor misdadigers
8
,“Bepaald door alledaagse activiteiten”
- In alledaagse stroom der dingen dat we SO worden van criminaliteit
- Het is in onze alledaagse activiteiten dat er gelegenheden ontstaan
- Zowel voor dader als SO
Gelegenheidsbeperkende maatregelen
- Als gelegenheid de essentie is moeten we zorgen dat die zo goed mogelijk worden
afgeschermd
- Zorgen dat het moeilijk wordt dat er een gelegenheid gezien of gebruik wordt
- Gelegenheden afschermen, onmogelijk maken om gelegenheden te gaan benutten
Kritieken op model
1. Circulaire redenering
2. Model houdt geen rekening met emotie
3. Model sluit niet aan bij de basisopvatting die gehanteerd wordt, homo-economicus
➔ Eigenlijk moeten we menselijk gedrag niet begrijpen, Market gewoon onmogelijk manie om
crimineel gedrag te laten plegen
9
, 2. Normen en waarden (HOC 2)
Deze les: Reeks verklaringen die nadrukkelijk wel die SL gaan betrekken, meer sociologisch
verklaringen. Gaan duidelijk maken dat die SL wel degelijk een rol speelt in het begrijpen van delinquent
gedrag:
- Daders van criminele feiten maken wel degelijk keuzes. We stellen niet in vraag of mensen
keuzes maken, maar we moeten beter begrijpen wat ‘keuzes maken’ inhoudt
- Keuzes zijn altijd verbonden aan normen en waarden
- Subcultuurtheorieën hebben een hele specifieke propositie
Je hebt de SL die een aantal normen en waarden hanteert, en dat deviantie verklaart moet
worden door het volgen van alternatieve normen en waarden
2.1. Samenvatting vorige les
3 Populaire veronderstellingen
- Zie je vaak terugkomen in maatschappelijk debat
- Leiden tot concrete beleidsvoorstellingen
- Deze foutieve veronderstellingen komen terug bij
- Afhankelijk van het fenomeen zal ene wat meer rol spelen dan anderen
- Bv. Bij cybercrime en georganiseerde criminaliteit die ‘rationele actor’ meer dominant
Wat delen ze alle drie?
- Het feit dat het altijd gaan om zeer individuele zaken
- Normatieve oordelen
- Ofwel gedetermineerd (kwaliteit of eigenschap hebben) ofwel kiezen voor het kwade
- We begrijpen de kwaliteit niet goed
Rationele keuze denken
- Daar zijn 2 modellen:
o Routine activiteit
o Rationele keuzetheorie
- Mensbeeld (homo economicus) is niet meer wetenschappelijk
- Idee van homo economicus is een opvatting over menselijk gedrag die gangbaar was in
economie
- Maar nu andere opvattingen over menselijk gedrag die beter zullen verklaren
2.2. Hoe is sociale orde mogelijk?
➔ Hoe is het mogelijk dat wij, vaak mensen die elkaar nog nooit hebben gezien, toch interageren
met elkaar op een heel ordelijke, gecoördineerde manier?
Heeft in eerste plaats te maken met die normen en waarden
Normen en waarden
- Waarden zijn idealen opvattingen over wat wenselijk is
- Normen zijn gedragsregels (verbiedend of prescriptief)
- Conformiteit: Wanneer we de gedragsregels naleven
Doen we dat niet, zijn we deviant
- Verhouding tussen beide begrippen
- Zaken in een SL die wij delen, we streven bepaalde opvattingen na en er is een consensus
over de manier waarop wij moeten gedragen, de invulling van die normen en waarden
10
Samenvatting
Kato Kerremans
2024-2025
Professor: Kristof Verfaillie
Recht en criminologie
Pleinlaan 2 1050 Brussel Tel. +32 (0)2 629 21 11 BTW BE 0449 012 406 www.vub.ac.b
,Inhoud
Hoofdstuk 1 – Criminaliteit als maatschappelijk vraagstuk ..................................................................... 4
1. Drie populaire misvattingen over de oorzaken van criminaliteit (HOC 1) .................................. 4
1.1. Criminaliteit als manifestatie van het kwaad..................................................................... 4
1.2. Criminaliteit als ziekte........................................................................................................ 7
1.3. Rationele individu .............................................................................................................. 8
2. Normen en waarden (HOC 2) ................................................................................................... 10
2.1. Samenvatting vorige les ................................................................................................... 10
2.2. Hoe is sociale orde mogelijk? .......................................................................................... 10
2.3. Hoe verklaart dit perspectief criminaliteit? ..................................................................... 12
2.4. Alternatieve normen en waarden? .................................................................................. 15
3. De Mens als Homo Narrans (HOC 3) ........................................................................................ 17
3.1. Samenvatting vorige les ................................................................................................... 17
3.2. Regels volgen? ................................................................................................................. 17
3.3. De Homo Narrans ............................................................................................................ 18
3.4. Mensen interageren met elkaar ...................................................................................... 21
4. Interactieprocessen (HOC 4 + 5) ............................................................................................... 23
4.1. Samenvatting vorige les ................................................................................................... 23
4.2. Een steeds kleinere wereld .............................................................................................. 24
5. Macht (HOC 6) .......................................................................................................................... 29
5.1. Samenvatting vorige les ................................................................................................... 29
5.2. Macht maakt intrinsiek deel uit van menselijk handelen ................................................ 29
5.3. Masterstatus .................................................................................................................... 30
6. De gesitueerde biografie (HOC 7) ............................................................................................. 33
6.1. Samenvatting vorige les ................................................................................................... 33
6.2. De levensloop criminologie ............................................................................................. 33
Hoofdstuk 2 – Terrorisme en radicalisering ........................................................................................... 37
1. Terrorisme (HOC 7) ................................................................................................................... 37
1.1. Terrorisme als individualiseerbaar probleem? ................................................................ 37
2. Terrorisme (HOC 8) ................................................................................................................... 42
2.1. Terrorisme als maatschappelijk fenomeen ...................................................................... 42
3. Terrorisme (HOC 9) ................................................................................................................... 46
3.1. Samenvatting vorige les ................................................................................................... 46
3.2. “De tijd en plaats waarin we ons bevinden” ................................................................... 46
3.3. Enkele begrippen ............................................................................................................. 49
2
, 3.4. Incels ................................................................................................................................ 51
Hoofdstuk 3 – Georganiseerde criminaliteit (HOC 11) .......................................................................... 55
1. Georganiseerde criminaliteit (HOC 10) .................................................................................... 55
1.1. Samenvatting vorige les ................................................................................................... 55
1.2. Georganiseerde criminaliteit definiëren .......................................................................... 56
1.3. Dominante denkbeelden over georganiseerde criminaliteit ........................................... 56
1.4. Groepen ........................................................................................................................... 60
1.5. Georganiseerde criminaliteit is maatschappelijk verankerd............................................ 61
1.6. Europese uitdagingen ...................................................................................................... 61
Hoofdstuk 4 – Cybercriminaliteit (HOC 12) ........................................................................................... 63
1. Cybercriminaliteit ..................................................................................................................... 63
1.1. Kinderpornografie............................................................................................................ 63
1.2. Online fraude ................................................................................................................... 64
1.3. Cyberafhankelijke criminaliteit ........................................................................................ 65
1.4. Routineactiviteitentheorie ............................................................................................... 67
1.5. Rationele keuzetheorie .................................................................................................... 68
1.6. Het cyborg crimeperspecitief .......................................................................................... 68
Gastles Christophe Bush – De duivel in elk van ons .............................................................................. 70
1. Inleiding .................................................................................................................................... 70
2. Onderzoek Holocaust ............................................................................................................... 71
3
,Hoofdstuk 1 – Criminaliteit als maatschappelijk vraagstuk
1. Drie populaire misvattingen over de oorzaken van criminaliteit (HOC 1)
Veelvoorkomende opvatting
“Criminaliteit wordt vaak gezien als een individueel handeling, gepleegd door mensen die ofwel “ziek”
of “slechts” zijn (abnormaal), ofwel gepleegd door mensen die een weloverwogen keuze, een
kostenbaten analyse, hebben gemaakt (normaal).”
- Enerzijds: ofwel gezien als een ziekte of een manifestatie van het kwade
- Anderzijds: ofwel gepleegd door individuen die erg gelijklopen met wie wij zijn, mensen die
rationele keuzes maken
Drie populaire misvattingen
1. Criminaliteit als manifestatie van het kwaad
2. Criminaliteit is een ziekte
3. Criminaliteit is een berekende keuze
1.1. Criminaliteit als manifestatie van het kwaad
Manifestatie van het kwaad
- Idee: Het gaat om individuen die weinig met de SL te maken hebben
- De SL moet zich tegen hen beschermen
- Mensen waar iets “mis” mee is
- Bv. Dutroux. Spreek tot deze verbeelding, vooral de feiten op zich en ook de maatschappelijke
invloed die hij had
Andrej Romanovitsj Tsjikatilo
= “De slager van Rostov”
- Verantwoordelijk voor moord op 50 jonge vrouwen en meisjes
- Gepaard met genitaliënverminking en kannibalisme
- Gepleegd in Sovjet rond ’70-’80
- Toen werden moorden gezien als iets westers, uiting van die westerse SL
- In die beeldvorming gaat er veel geruchten rond
- Geruchten dat er sprake zou zijn van problemen die zijn ontstaan in kannibalisme op zijn
broer door op te groeien in extreme omstandigheden van Sovjet-Unie
- Spreekt tot verbeelding hoe abnormaal de situatie van die persoon in kwestie is
- Verhaal van een jeugd, een opgroeien die heel abnormaal is
Ted Bundy
- Spreekt ook enorm tot verbeelding
- Gewelddadig tav vrouwen
- Soms ook terugkeerde naar de plaats waar hij mensen begaafde, sprake van necrofilie
- Spreekt tot verbeelding omdat je niet past binnen het verwachtingsbeeld
- Genoot van zijn proces, media-aandacht
- Beantwoord niet aan het beeld van dat abnormale monster
Jeffrey Dahmer
- Spreekt erg tot verbeelding omwille van manier waarop hij zijn daden heeft gepleegd
- Altijd op dezelfde manier te werk
- Niet alleen moorden en verkrachting, maar experimenteerde met seksslaven
- Kannibalisme, bijhouden van trofeeën, mishandelen van mensen…
- Beeldvorming die bijdraagt aan iedere van abnormale monster
4
,Richard Ramirez (“The night stalker”)
- Antwoord aan het beeld van dat abnormale monster
- Beeld van totale willekeur die elk moment kan overvallen
- Zit geen patroon in
- Gepaard met satanistische beeldvorming
- Idee van Duivelse bezetenheid
- Opnieuw dat idee van iets of iemand die totaal buiten de SL staat, die niet is zoals wij
“Het misleidende kwaad” (Hitler en Stalin)
- Verschil met anderen, gaat hier om ideologieën
- Idee van soort abnormaal individu is hier wel relevant
- Idee bestaat dat enkele mensen het kwade belichamen en de rest van de SL heeft misleid
- Populaire opvatting: elimineer deze mensen en dat ze de SL bevrijdt van het kwade
Boek: Lord of the flies
= Idee van een soort menselijke natuur die kwaadaardig is
- Conflict tussen 2 tegengestelde krachten
Normconform gedrag VS geweld, macht en verlangens bevredigen
- Zodra maatschappelijke structuren wegvallen, vervallen mensen in geweld en primeert de
primitieve, gewelddadige natuur van de mens
- Het conflict dat je in mensen hebt om de regels of hun natuur te volgen
- Idee dat beschaving maar een laagje vernis is, en dat mensen van hun natuur volzitten met
verlangens
Thomas Hobbes
- Natuurtoestand
- Mensen zijn van nature niet geneigd tot democratie en orde
Liber and milites templi de laude novae militiae (Bernard van Clairvaux, +- 1136)
= Christelijke militaire orde
- Begonnen als escorte voor pelgrims op kruistocht, uitgegroeid tot machtige militaire orde
- Strijd tegen vlees en bloed en tegen geestelijke legermachten van het kwaad in de hemelen
- Homicide VS malicide
- Maar in hun evolutie op een gegeven moment een legitimeringen nodig
- Dus grootmeester vraagt aan gezaghebbende geestelijke om een soort geschrift te maken om
het belang van die tempeliersorde in verf te zetten
= Liber ad milites tempi de laude novae militae
- Er is een strijd aan de hand tussen goed en kwaad
- Strijd met kwade die we meoten aangaan, maar er is een SL waarin er goede en slechten zijn
Zien we nog steeds in onze culturele beeldvorming – superhelden en slechteriken
Homicide Zonde van het doden van een mens
Malicide Het doden van het kwaad zelf, iets wat God alleen kan
aanmoedigen.
Liber ad milites tempi de Hele geschrift met legitimeringen waarom een christelijke
laude novae militae geestelijke orde geweld zou mogen gebruiken.
5
,1.1.1. Vooronderstellingen
➔ Als we kijken naar criminaliteit als manifestatie van het kwade, zien we 3 veronderstellingen:
1. Criminaliteit is een bewuste morele keuze
2. Criminaliteit is een onveranderlijke eigenschap van bepaalde mensen
3. Criminaliteit is zichtbaar
1. Criminaltieit is een bewuste morele keuze
“Criminelen kiezen bewust voor het kwaad”
- Dader wil het kwade doen omdat hij slecht, zodanig of immoreel is
- Verkiest het kwade boven het goede
- Gaat om een keuze, dus moeten ze streng gestraft worden
- Er is een kwaliteit in u dat maakt dat je het slechte wil doen
= vrije wil variant
2. Criminaliteit is een onveranderlijke eigenschap van bepaalde mensen
“Criminelen zijn onverbeterlijk slecht”
- Een onveranderlijke eigenschap in ons dat we het kwade kunnend oen
- We kunnen niet anders, het is wie we zijn
= Deterministische variant
3. Criminaliteit is zichtbaar
“Fysieke kenmerken als bewijs voor morele verdorvenheid of kwaadaardigheid”
- Iets dan we kunnen zien
- Fysieke kenmerken die getuigen dat er iets in jou zit dat maakt dat je het kwade gaat doen
- Je wordt door iets bezeten en je merkt dat fysiek aan een persoon
- Belangrijke vooronderstelling
- Bv. Buurtinterview, vragen worden gesteld vanuit het idee dat er iets abnormaals is aan
seriemoordenaars
! Dualistische visie: Je kan de SL opdelen in goede en slechten, en je kan jezelf opdelen in 1 van de
categorieën !
Gevolg van die veronderstelling
- Als je het bekijk als manifestatie van het kwade, dan is eliminatie de enige oplossing
- Kwade moet geëlimineerd worden, we voeren een oorlog tegen iets
- Streng straffen linken we aan die morele wil
- Je hebt het zelf gekozen, dus moeten we je straffen
Kritieken
1. Normatieve beoordeling van gedrag, maar geen verklaring voor gedrag
Ofwel individueel vrije keuze die niet kan worden verklaard, ofwel het gevolg van een
eigenschap (kwade) die niet kan worden verklaard
2. Daderschap vertaalt zich niet in fysieke kenmerken
3. Een dualistische visie die de wereld opdeelt in goed en kwaad, en doet dat steeds in functie
van een specifieke ideologie of wereldbeeld
6
,1.2. Criminaliteit als ziekte
Vooronderstellingen
1. Criminaliteit heeft een pathologische basis
2. Criminaliteit is een duidelijke identificeerbare individuele eigenschap die gedrag stuurt
3. Dualistische visie: er zijn gezonde en criminele individuen en beide zijn duidelijk te
onderscheiden van elkaar
Pathologische Er is een idee over hoe gezonde normale mensen eruitzien en
basis afwijkingen van dat normale gezonde model, zorgen voor die
abnormaliteit. Afwijking ervan maakt mensen abnormaal en in die
afwijkingen ligt de oorzaak van criminaliteit.
Dualistische SL die je kan opdelen in normalen en abnormalen. Mensen die gezond
visie zijn en zij die niet gezond zijn.
Kritieken
1. Reductionisme
2. Problematisch opvatting over causaliteit
3. Een dualistische visie
Kritiek 1 – Reductionisme
= Ontbreken van een maatschappelijke context
- Gedrag gereduceerd tot abnormale lichamelijke kwaliteiten
- Ganse gedrag wordt gereduceerd tot een bepaalde kwaliteit
- De maatschappelijke invloed is erg belangrijk
- Er is steeds een wisselwerking met een maatschappelijke context
- Kritiek model: Het idee van een directe causale link van een kwaliteit die overgaat tot gedrag.
Het is niet omdat we een bepaalde samenhang zien, dat het een lineair verband is
Kritiek 2 – Problematische opvatting over causaliteit
- Causaliteit zet aan tot plegen van criminele gedragingen
Kritiek 3 – Dualistische visie
- Visie die de wereld opdeelt in goed en kwaad doet dat steeds in functie van een specifieke
ideologie of wereldbeeld
- Goed en kwaad binnen de visie van gezond en niet-gezond
- Niet zo dat we duidelijk kunnen zeggen welke concrete kwaliteiten of eigenschappen een
persoon heeft waardoor die kan overgaan tot criminaliteit
Conclusie
- Ook een maatschappelijke discussie, zou mensen ontslaan van hun verantwoordelijkheid
- Dit beantwoordt niet aan meer recente inzichten en modellen over hoe we vandaag
menselijk gedrag moeten begrijpen
- Dus we kunnen nooit zeggen: “Ik heb die aandoening en die heeft gezorgd dat ik feiten heb
gepleegd.”
7
,1.3. Rationele individu
➔ Discours dat we vaak aantreffen wanneer het gaat om aanpakken van verkeerscriminaliteit, gaat
om mensen die zijn zoals wij
Gary Becker (1930-2014)
- Econoom en socioloog
- Toepassing van economische inzichten op het verklaren van menselijk gedrag
- Mensen doen wat ze doen op basis van een hele specifieke redenering
- Mensen maken een kosten-baten analyse
- Keuze maken in functie van een afweging: ‘Wat gaat mij dit kosten’ VS ‘Wat gaat mij dit
opleveren’
- Wel aken allemaal dat soort berekeningen, dus in die zin zijn mensen die criminele feiten
plegen niet anders als wij
- Er is geen abnormale kwaliteit, is geen kwaadaardige aanzet, maar een redeneringen
verklaart waarom gebeurt wat er gebeurt
Het rationeel individu
= Criminaliteit is “normaal” (rationele keuze)
- Criminaliteit is niet de uitkomst van biologische verschillen, socialisatieprocessen of sociaal
leergedrag, maar moet begrepen worden in functie van gedragsmogelijkheden en -
beperkingen
- Samenleving is een ruimte die gelegenheden biedt
- In criminologie is dat model vertaald naar een driehoek, criminaliteit ontstaat omdat:
1. Er een gelegenheid is
2. Gebrek aan toezicht is
3. Een gemotiveerde dader
Routine activiteit theorie
➔ We kunnen die samenvatten in een aantal principes:
1. Gelegenheid speelt een rol
2. Gelegenheden tot crimi zijn zeer specifiek
3. Gelegenheden tot crimi kennen concentraties in tijd en ruimte
4. Gelegenheden tot crimi worden bepaald door alledaagse activiteiten
5. Criminele gebeurtenis veroorzaakt weer de gelegenheid tot andere criminele gebeurtenis
6. Bepaalde producten bieden betere mogelijkheden voor criminaliteit dan anderen
7. Sociale en technologische veranderingen veroorzaken nieuwe mogelijkheden voor crimi
8. Crimi kan worden bestreden door gelegenheidsbeperkende maatregelen
9. Gelegenheidsbeperkende maatregelen leiden niet noodzakelijk tot een verplaatsing van het
probleem
10. Gerichte maatregelen kunnen zelfs nog een grotere criminaltieitsreductie veroorzaken
Essentie van criminaliteit
= Feit dat er een gelegenheid is. Geen gelegenheid, geen criminaliteit
“Concentraties in tijd en ruimte”
- Crimi doet zich altijd voor op specifieke plaatsen en tijdstippen
- Plaats en ruimte zijn dus ongelijk verdeeld
- Bepaalde plaatsen en tijdstippen die interessanter zijn voor misdadigers
8
,“Bepaald door alledaagse activiteiten”
- In alledaagse stroom der dingen dat we SO worden van criminaliteit
- Het is in onze alledaagse activiteiten dat er gelegenheden ontstaan
- Zowel voor dader als SO
Gelegenheidsbeperkende maatregelen
- Als gelegenheid de essentie is moeten we zorgen dat die zo goed mogelijk worden
afgeschermd
- Zorgen dat het moeilijk wordt dat er een gelegenheid gezien of gebruik wordt
- Gelegenheden afschermen, onmogelijk maken om gelegenheden te gaan benutten
Kritieken op model
1. Circulaire redenering
2. Model houdt geen rekening met emotie
3. Model sluit niet aan bij de basisopvatting die gehanteerd wordt, homo-economicus
➔ Eigenlijk moeten we menselijk gedrag niet begrijpen, Market gewoon onmogelijk manie om
crimineel gedrag te laten plegen
9
, 2. Normen en waarden (HOC 2)
Deze les: Reeks verklaringen die nadrukkelijk wel die SL gaan betrekken, meer sociologisch
verklaringen. Gaan duidelijk maken dat die SL wel degelijk een rol speelt in het begrijpen van delinquent
gedrag:
- Daders van criminele feiten maken wel degelijk keuzes. We stellen niet in vraag of mensen
keuzes maken, maar we moeten beter begrijpen wat ‘keuzes maken’ inhoudt
- Keuzes zijn altijd verbonden aan normen en waarden
- Subcultuurtheorieën hebben een hele specifieke propositie
Je hebt de SL die een aantal normen en waarden hanteert, en dat deviantie verklaart moet
worden door het volgen van alternatieve normen en waarden
2.1. Samenvatting vorige les
3 Populaire veronderstellingen
- Zie je vaak terugkomen in maatschappelijk debat
- Leiden tot concrete beleidsvoorstellingen
- Deze foutieve veronderstellingen komen terug bij
- Afhankelijk van het fenomeen zal ene wat meer rol spelen dan anderen
- Bv. Bij cybercrime en georganiseerde criminaliteit die ‘rationele actor’ meer dominant
Wat delen ze alle drie?
- Het feit dat het altijd gaan om zeer individuele zaken
- Normatieve oordelen
- Ofwel gedetermineerd (kwaliteit of eigenschap hebben) ofwel kiezen voor het kwade
- We begrijpen de kwaliteit niet goed
Rationele keuze denken
- Daar zijn 2 modellen:
o Routine activiteit
o Rationele keuzetheorie
- Mensbeeld (homo economicus) is niet meer wetenschappelijk
- Idee van homo economicus is een opvatting over menselijk gedrag die gangbaar was in
economie
- Maar nu andere opvattingen over menselijk gedrag die beter zullen verklaren
2.2. Hoe is sociale orde mogelijk?
➔ Hoe is het mogelijk dat wij, vaak mensen die elkaar nog nooit hebben gezien, toch interageren
met elkaar op een heel ordelijke, gecoördineerde manier?
Heeft in eerste plaats te maken met die normen en waarden
Normen en waarden
- Waarden zijn idealen opvattingen over wat wenselijk is
- Normen zijn gedragsregels (verbiedend of prescriptief)
- Conformiteit: Wanneer we de gedragsregels naleven
Doen we dat niet, zijn we deviant
- Verhouding tussen beide begrippen
- Zaken in een SL die wij delen, we streven bepaalde opvattingen na en er is een consensus
over de manier waarop wij moeten gedragen, de invulling van die normen en waarden
10
