Politiestudies
1 INHOUD
2 Hoofdstuk 3: De maatschappelijke opdracht van de politie als terugkerend vraagstuk ................ 15
2.1 Inleiding ................................................................................................................................ 15
2.2 Het einde van de politie?...................................................................................................... 16
2.3 De maatschappelijke opdracht van de politie ...................................................................... 16
2.3.1 Op zoek naar identiteit..................................................................................................... 17
2.3.2 De opdracht in vier dimensies.......................................................................................... 18
2.3.2.1 De unieke competentie van de politie => Monopolie van geweld ........ 20
2.3.2.2 Politie als morele instantie .............................................................. 21
2.3.2.3 Probleemgerichtheid ...................................................................... 21
2.3.2.4 (Nood aan) Legitimiteit ................................................................... 22
2.4 Verandering van politie, verandering van opdracht? ........................................................... 23
3 Hoofdstuk 21: De relatie bevolking – politie .................................................................................. 24
3.1 Inleiding en situering van het onderwerp ............................................................................ 24
3.2 Bevolking en politie: een wederzijdse afhankelijkheid ......................................................... 24
3.3 Bevolking en politie: een ambivalente en complexe relatie ................................................. 25
3.4 Mandaat, rol en taken van de politie ................................................................................... 25
3.4.1 De visie van Bittner .......................................................................................................... 25
3.4.2 De drie dimensies van Monjardet .................................................................................... 26
3.4.2.1 De politie als een machtsinstrument waaraan bevelen en opdrachten
worden gegeven ........................................................................................... 27
3.4.2.2 De politie als openbare dienst ......................................................... 27
3.4.2.3 De politie als een beroep, een organisatie die haar eigen belangen
ontwikkelt.................................................................................................... 27
3.4.3 Vrijheid, samenleving en de politie .................................................................................. 27
3.4.4 Politierol ........................................................................................................................... 29
1
Politiestudies Samenvatting
, 3.5 ‘Oh nee, dit zou niet mogen gebeuren! doe a.u.b. nu iets!’ ................................................. 29
3.5.1 Conflicten tussen mensen en meldingen van problemen ................................................ 29
3.5.2 Reactief en proactief politiewerk ..................................................................................... 30
3.5.3 Verhoudingen criminaliteitsbestrijding versus ordehandhaving ...................................... 31
3.6 Legitimiteit, gezag en politionele ‘speelruimte’ ................................................................... 31
3.6.1 Discretionaire bevoegdheid ............................................................................................. 31
3.7 Kenmerken die de relatie met de politie beïnvloeden ......................................................... 32
3.7.1 Individuele demografische kenmerken ............................................................................ 32
3.7.1.1 Etniciteit (+) ................................................................................... 32
3.7.1.2 Leeftijd (++).................................................................................... 32
3.7.1.3 Geslacht (-) .................................................................................... 32
3.7.1.4 Migratiestatus en -geschiedenis (+).................................................. 32
3.7.1.5 Socio-economische status of klasse (+) ........................................... 33
3.7.2 Buurtcontext en socio-economische status ..................................................................... 33
3.7.3 Andere kenmerken .......................................................................................................... 33
3.7.3.1 Contactgeschiedenis (++) ............................................................... 33
3.7.3.2 Persoonlijke netwerken en verhalen (+) ............................................ 33
3.7.3.3 Populaire cultuur en media (++) ....................................................... 33
3.8 Contrasterende beeldvorming over de politie ..................................................................... 34
3.8.1 Het cruciale verschil tussen het micro- en macroniveau ................................................. 34
3.8.2 Street-level bureaucrats................................................................................................... 35
3.9 En toen kwam de politie binnen… Over symbolen ............................................................... 35
3.10 Wat verwacht de burger eigenlijk van de politie? ................................................................ 36
3.10.1 Verkeer ........................................................................................................................ 39
3.10.2 Informeren en communiceren..................................................................................... 39
3.10.3 Criminaliteitsbestrijding ............................................................................................... 40
3.10.4 ‘Urgent’ politiewerk ..................................................................................................... 40
3.10.5 Contacten met de politie ............................................................................................. 40
3.10.6 Verwachtingen in functie van leeftijd en woonplaats.................................................. 40
2
Politiestudies Samenvatting
, 3.11 Beelden van de politie over de bevolking en scheve interactiepatronen ............................. 40
4 Hoofdstuk 1: Van politie van de miserie tot miserie van de politie: een beknopte geschiedenis van
het Belgische politiebestel tot de aanloop naar de politiehervorming .................................................. 43
4.1 Ter inleiding .......................................................................................................................... 43
4.1.1 Chronologie of contingentie ............................................................................................ 44
4.1.2 Breuklijnen en sleutelmomenten ..................................................................................... 44
4.1.3 Centraal versus decentraal .............................................................................................. 45
4.1.4 Arbeid versus kapitaal ...................................................................................................... 45
4.1.5 Functie, bestel, organisatie en taak (perspectieven) ....................................................... 45
4.1.6 (De)kolonisering ............................................................................................................... 46
4.2 De Franse en Nederlandse tijd ............................................................................................. 46
4.2.1 De Franse en Nederlandse tijd (voor 1830) ..................................................................... 46
4.2.2 Tweedeling (1795)! .......................................................................................................... 47
4.2.3 Van Maanen ..................................................................................................................... 49
4.3 De ontwikkeling van politiefuncties in België ....................................................................... 50
4.3.1 De Belgische politiediensten bij de onafhankelijkheid van België in 1830 - 1870 ............ 50
4.3.1.1 Gemeentepolitie en landelijke politie (veldwachters) ........................ 50
4.3.1.2 Gendarmerie (na WO I ook Rijkswacht) ............................................ 51
4.3.1.3 Het leger als toeverlaat ................................................................... 52
4.3.1.4 Staatsveiligheid.............................................................................. 52
4.3.1.5 Burgerwacht (Garde Bourgeoise) als ‘volkspolitie’? ........................... 53
4.3.2 Politie van de miserie (1870-1914) .................................................................................. 53
4.3.2.1 Gemeentepolitie ............................................................................ 54
4.3.2.2 Gendarmerie of opmars van Rijkswacht ........................................... 54
4.3.2.3 Neergang voor het leger? ................................................................ 55
4.3.2.4 Openbare veiligheid (staatsveiligheid) of eerder onveiligheid? ........... 55
4.3.2.5 Een ‘geneutraliseerde’ en gemilitariseerde burgermilitie .................... 56
4.3.2.6 Gerechtelijke politie ....................................................................... 56
4.3.3 Oorlogen, bezettingen en verzet (1914 – 1945) .............................................................. 57
3
Politiestudies Samenvatting
, 4.3.3.1 De Eerste Wereldoorlog: naar modernisering en (voorlopige)
centralisering? ............................................................................................. 57
4.3.3.2 Interbellum: de Belgische politie tussen democratische en autoritaire
krachten 58
4.3.3.3 1940 – 1945: nieuwe orde bij de politie of een politie voor de ‘Nieuwe
orde’? 59
4.3.3.4 1942 .............................................................................................. 59
4.3.4 Van een ‘koude oorlog’ naar een ‘politieoorlog’ (1945 tot 1990) .................................... 60
4.3.4.1 Rijkswacht ..................................................................................... 60
4.3.4.2 De zaak Lahaut .............................................................................. 61
4.3.4.3 Les Trente Glorieuses ..................................................................... 61
4.3.4.4 De zaak Francois ............................................................................ 62
4.3.4.5 Schandalen rond politieke inlichtingen ............................................ 62
4.3.4.6 1985 .............................................................................................. 63
4.3.4.7 Politie in beweging (?) ..................................................................... 63
4.4 Conclusie .............................................................................................................................. 64
5 Hoofdstuk 2: De weg naar een nieuw politiebestel (1988 – 1998): de totstandkoming van één
geïntegreerde politie gestructureerd op twee niveaus ......................................................................... 65
5.1 Ter inleiding .......................................................................................................................... 65
5.1.1 3 politiediensten .............................................................................................................. 66
5.1.2 Eerste maatregelen regering Martens VII ........................................................................ 66
5.2 Het Pinksterplan: het begin van een wending ...................................................................... 67
5.2.1 Politie wordt een politiek probleem................................................................................. 67
5.2.1.1 Voornaamste vaststellingen commissie Bourgeois (30 april 1990) ..... 68
5.2.2 Het antwoordt van de regering: Het Pinksterplan ........................................................... 68
5.2.2.1 Het begin van een wending ............................................................. 69
5.2.2.2 Decentralisatie/Centralisatie/Deconcentratie .................................. 69
5.2.2.3 Demilitarisering van de rijkswacht ................................................... 70
5.2.2.4 Herwaardering van de functie van de gemeentepolitie ...................... 71
5.2.2.5 Het vijfhoeksoverleg ....................................................................... 73
5.2.2.6 Wet op het Politieambt (1992) ......................................................... 73
4
Politiestudies Samenvatting
1 INHOUD
2 Hoofdstuk 3: De maatschappelijke opdracht van de politie als terugkerend vraagstuk ................ 15
2.1 Inleiding ................................................................................................................................ 15
2.2 Het einde van de politie?...................................................................................................... 16
2.3 De maatschappelijke opdracht van de politie ...................................................................... 16
2.3.1 Op zoek naar identiteit..................................................................................................... 17
2.3.2 De opdracht in vier dimensies.......................................................................................... 18
2.3.2.1 De unieke competentie van de politie => Monopolie van geweld ........ 20
2.3.2.2 Politie als morele instantie .............................................................. 21
2.3.2.3 Probleemgerichtheid ...................................................................... 21
2.3.2.4 (Nood aan) Legitimiteit ................................................................... 22
2.4 Verandering van politie, verandering van opdracht? ........................................................... 23
3 Hoofdstuk 21: De relatie bevolking – politie .................................................................................. 24
3.1 Inleiding en situering van het onderwerp ............................................................................ 24
3.2 Bevolking en politie: een wederzijdse afhankelijkheid ......................................................... 24
3.3 Bevolking en politie: een ambivalente en complexe relatie ................................................. 25
3.4 Mandaat, rol en taken van de politie ................................................................................... 25
3.4.1 De visie van Bittner .......................................................................................................... 25
3.4.2 De drie dimensies van Monjardet .................................................................................... 26
3.4.2.1 De politie als een machtsinstrument waaraan bevelen en opdrachten
worden gegeven ........................................................................................... 27
3.4.2.2 De politie als openbare dienst ......................................................... 27
3.4.2.3 De politie als een beroep, een organisatie die haar eigen belangen
ontwikkelt.................................................................................................... 27
3.4.3 Vrijheid, samenleving en de politie .................................................................................. 27
3.4.4 Politierol ........................................................................................................................... 29
1
Politiestudies Samenvatting
, 3.5 ‘Oh nee, dit zou niet mogen gebeuren! doe a.u.b. nu iets!’ ................................................. 29
3.5.1 Conflicten tussen mensen en meldingen van problemen ................................................ 29
3.5.2 Reactief en proactief politiewerk ..................................................................................... 30
3.5.3 Verhoudingen criminaliteitsbestrijding versus ordehandhaving ...................................... 31
3.6 Legitimiteit, gezag en politionele ‘speelruimte’ ................................................................... 31
3.6.1 Discretionaire bevoegdheid ............................................................................................. 31
3.7 Kenmerken die de relatie met de politie beïnvloeden ......................................................... 32
3.7.1 Individuele demografische kenmerken ............................................................................ 32
3.7.1.1 Etniciteit (+) ................................................................................... 32
3.7.1.2 Leeftijd (++).................................................................................... 32
3.7.1.3 Geslacht (-) .................................................................................... 32
3.7.1.4 Migratiestatus en -geschiedenis (+).................................................. 32
3.7.1.5 Socio-economische status of klasse (+) ........................................... 33
3.7.2 Buurtcontext en socio-economische status ..................................................................... 33
3.7.3 Andere kenmerken .......................................................................................................... 33
3.7.3.1 Contactgeschiedenis (++) ............................................................... 33
3.7.3.2 Persoonlijke netwerken en verhalen (+) ............................................ 33
3.7.3.3 Populaire cultuur en media (++) ....................................................... 33
3.8 Contrasterende beeldvorming over de politie ..................................................................... 34
3.8.1 Het cruciale verschil tussen het micro- en macroniveau ................................................. 34
3.8.2 Street-level bureaucrats................................................................................................... 35
3.9 En toen kwam de politie binnen… Over symbolen ............................................................... 35
3.10 Wat verwacht de burger eigenlijk van de politie? ................................................................ 36
3.10.1 Verkeer ........................................................................................................................ 39
3.10.2 Informeren en communiceren..................................................................................... 39
3.10.3 Criminaliteitsbestrijding ............................................................................................... 40
3.10.4 ‘Urgent’ politiewerk ..................................................................................................... 40
3.10.5 Contacten met de politie ............................................................................................. 40
3.10.6 Verwachtingen in functie van leeftijd en woonplaats.................................................. 40
2
Politiestudies Samenvatting
, 3.11 Beelden van de politie over de bevolking en scheve interactiepatronen ............................. 40
4 Hoofdstuk 1: Van politie van de miserie tot miserie van de politie: een beknopte geschiedenis van
het Belgische politiebestel tot de aanloop naar de politiehervorming .................................................. 43
4.1 Ter inleiding .......................................................................................................................... 43
4.1.1 Chronologie of contingentie ............................................................................................ 44
4.1.2 Breuklijnen en sleutelmomenten ..................................................................................... 44
4.1.3 Centraal versus decentraal .............................................................................................. 45
4.1.4 Arbeid versus kapitaal ...................................................................................................... 45
4.1.5 Functie, bestel, organisatie en taak (perspectieven) ....................................................... 45
4.1.6 (De)kolonisering ............................................................................................................... 46
4.2 De Franse en Nederlandse tijd ............................................................................................. 46
4.2.1 De Franse en Nederlandse tijd (voor 1830) ..................................................................... 46
4.2.2 Tweedeling (1795)! .......................................................................................................... 47
4.2.3 Van Maanen ..................................................................................................................... 49
4.3 De ontwikkeling van politiefuncties in België ....................................................................... 50
4.3.1 De Belgische politiediensten bij de onafhankelijkheid van België in 1830 - 1870 ............ 50
4.3.1.1 Gemeentepolitie en landelijke politie (veldwachters) ........................ 50
4.3.1.2 Gendarmerie (na WO I ook Rijkswacht) ............................................ 51
4.3.1.3 Het leger als toeverlaat ................................................................... 52
4.3.1.4 Staatsveiligheid.............................................................................. 52
4.3.1.5 Burgerwacht (Garde Bourgeoise) als ‘volkspolitie’? ........................... 53
4.3.2 Politie van de miserie (1870-1914) .................................................................................. 53
4.3.2.1 Gemeentepolitie ............................................................................ 54
4.3.2.2 Gendarmerie of opmars van Rijkswacht ........................................... 54
4.3.2.3 Neergang voor het leger? ................................................................ 55
4.3.2.4 Openbare veiligheid (staatsveiligheid) of eerder onveiligheid? ........... 55
4.3.2.5 Een ‘geneutraliseerde’ en gemilitariseerde burgermilitie .................... 56
4.3.2.6 Gerechtelijke politie ....................................................................... 56
4.3.3 Oorlogen, bezettingen en verzet (1914 – 1945) .............................................................. 57
3
Politiestudies Samenvatting
, 4.3.3.1 De Eerste Wereldoorlog: naar modernisering en (voorlopige)
centralisering? ............................................................................................. 57
4.3.3.2 Interbellum: de Belgische politie tussen democratische en autoritaire
krachten 58
4.3.3.3 1940 – 1945: nieuwe orde bij de politie of een politie voor de ‘Nieuwe
orde’? 59
4.3.3.4 1942 .............................................................................................. 59
4.3.4 Van een ‘koude oorlog’ naar een ‘politieoorlog’ (1945 tot 1990) .................................... 60
4.3.4.1 Rijkswacht ..................................................................................... 60
4.3.4.2 De zaak Lahaut .............................................................................. 61
4.3.4.3 Les Trente Glorieuses ..................................................................... 61
4.3.4.4 De zaak Francois ............................................................................ 62
4.3.4.5 Schandalen rond politieke inlichtingen ............................................ 62
4.3.4.6 1985 .............................................................................................. 63
4.3.4.7 Politie in beweging (?) ..................................................................... 63
4.4 Conclusie .............................................................................................................................. 64
5 Hoofdstuk 2: De weg naar een nieuw politiebestel (1988 – 1998): de totstandkoming van één
geïntegreerde politie gestructureerd op twee niveaus ......................................................................... 65
5.1 Ter inleiding .......................................................................................................................... 65
5.1.1 3 politiediensten .............................................................................................................. 66
5.1.2 Eerste maatregelen regering Martens VII ........................................................................ 66
5.2 Het Pinksterplan: het begin van een wending ...................................................................... 67
5.2.1 Politie wordt een politiek probleem................................................................................. 67
5.2.1.1 Voornaamste vaststellingen commissie Bourgeois (30 april 1990) ..... 68
5.2.2 Het antwoordt van de regering: Het Pinksterplan ........................................................... 68
5.2.2.1 Het begin van een wending ............................................................. 69
5.2.2.2 Decentralisatie/Centralisatie/Deconcentratie .................................. 69
5.2.2.3 Demilitarisering van de rijkswacht ................................................... 70
5.2.2.4 Herwaardering van de functie van de gemeentepolitie ...................... 71
5.2.2.5 Het vijfhoeksoverleg ....................................................................... 73
5.2.2.6 Wet op het Politieambt (1992) ......................................................... 73
4
Politiestudies Samenvatting
