Inleiding tot de rechtsfilosofie
Rode draden doorheen cursus:
1. De verhouding van recht en moraal (en godsdienst) en de
verschillende filosofische opvattingen die hierover ontwikkeld
worden
Moet het recht moreel juist zijn? En speelt godsdienst daarin een rol?
Twee klassieke opvattingen:
1. Natuurrecht
- Recht en moraal zijn onlosmakelijk verbonden
- Een wet die moreel onrechtvaardig is, is eigenlijk geen echte wet
- Moraal kan komen uit:
o de menselijke rede (bv. Aristoteles)
o God / goddelijke orde (bv. Thomas van Aquino)
- Voorbeeld: slavernij is onrechtmatig, ook al was het ooit wettelijk
toegestaan.
2. Rechtspositivisme
- Recht en moraal zijn gescheiden
- Een wet is geldig omdat ze volgens de juiste procedure tot stand kwam,
niet omdat ze moreel goed is
- Bekende denkers: Hobbes, Austin, Kelsen
- Voorbeeld: een wet kan moreel fout zijn, maar juridisch toch geldig
2. De legitimatie van de staatsmacht en de verschillende modellen
die hierover ontwikkeld werden
Waarom mogen staten macht uitoefenen over burgers? Bv.
1. Goddelijke legitimatie
- Macht komt van God
- De vorst regeert “bij de gratie Gods”
- Typisch voor absolute monarchieën
- Vandaag: nauwelijks nog aanvaard
2. Natuurrechtelijke legitimatie
- Macht is gelegitimeerd als ze het algemeen welzijn en natuurlijke
rechten beschermt
- Denk aan Locke: leven, vrijheid, eigendom
3. Sociaal contract
- Burgers geven vrijwillig macht aan de staat
- Variaties:
o Hobbes: sterke staat voor veiligheid
o Locke: staat beschermt rechten, mag beperkt worden
o Rousseau: volkssoevereiniteit
1
,3. De normatieve grondslagen van de democratische rechtsstaat
en de binding van machtsuitoefening aan recht
Normatief = zegt hoe het hoort, niet alleen hoe het is
Grondslagen = de fundamentele waarden en principes waarop iets steunt
Binding van machtsuitoefening aan recht
Overheidsmacht is:
- niet onbeperkt,
- niet arbitrair,
- maar juridisch begrensd en toetsbaar.
Bv. Scheiding der machten, mensenrechten
4. Het moderne recht als een relatief autonoom en functioneel
gedifferentieerd maatschappelijk deelsysteem waarin normen
primair procedureel gelegitimeerd worden en niet meer berusten
op een universele
Vroeger Nu
Recht, moraal, religie en politiek liepen door De samenleving is pluralistisch.
elkaar.
Er was (verondersteld) consensus over het Mensen denken fundamenteel
“goede leven”. verschillend over moraal en
levensbeschouwing.
Gevolgen voor het recht:
1. Relatieve autonomie
- Het recht volgt zijn eigen logica (wetten, procedures, rechters)
- Niet rechtstreeks afhankelijk van religie of moraal
2. Functionele differentiatie
- Recht is één maatschappelijk subsysteem, naast politiek, economie,
wetenschap, religie. Elk heeft eigen regels en doelen.
3. Procedurele legitimatie
- Normen zijn geldig omdat ze democratisch tot stand zijn gekomen
volgens correcte procedures
- Niet omdat iedereen het inhoudelijk eens is
2
,Deel I Historische ontwikkeling rechtsfilosofie van de
middeleeuwen tot 20e E (les 1-6)
College 1: Wat is rechtsfilosofie + middeleeuwen (God & recht)
Panorama der rechtsfilosofen: problemen die zij proberen op te lossen zijn nog
steeds actueel + hun visies op de wereld zijn nog altijd relevant
1. Wat is rechtsfilosofie?
Wat is recht?
Juristen: intern perspectief Sociologen: extern perspectief
Geheel van regels die neerslag vinden in Gaat niet om de vraag wat geldend
de bronnen van het recht (algemene recht is
principes, wetten, gewoonten etc.)
Deze regels vinden toepassing in de Recht als sociaal fenomeen (geheel
praktijk van rechtspraak en rechtsleer van collectieve gedragingen en
normen die het sociale leven
structureren)
Met die regels kan de jurist een probleem Vb. in hoeverre is een bepaald
oplossen probleem (zoals euthanasie)
juridisch reguleerbaar in de
maatschappelijke praktijk
Zoektocht binnen dit systeem naar meest
adequate juridische oplossing van een
bepaald probleem
vb. welke rechtsregels bestaan er rond
euthanasie (NIET: is euthanasie moreel
correct)
Filosofen
Dubbele betekenis van woord ‘recht’ (≠ law):
1. Morele recht-vaardigheid: noodzakelijk verband tussen recht en moraliteit
natuurrechtleer
2. Recht-matigheid: een juridische ordening die feitelijk effectief is binnen een
bepaald grondgebied (bepaald door macht). Ordenende functie van recht, ook
bij onrechtvaardigheid rechtspositivisme
Wat is rechtsfilosofie?
- Definities onbevredigend: sommige te breed, anderen te specifiek
- Analogie met schilderkunst: je kunt natuurlijk definiëren:
o Schilderkunst = verf op doek te mager
o Schilderkunst = licht en kleur uitdrukken impressionistisch
o Schilderkunst = werkelijkheid weergeven realistisch
- Elke definitie sluit iets uit, of is zo algemeen dat ze niets zegt
- Als iemand schilderkunst wil begrijpen, neem je hem mee naar een
museum en niet naar een boek met definities maar naar voorbeelden
- Rechtsfilosofie leer je op dezelfde manier: niet door 1 sluitende definitie
maar door:
o Echte filosofische teksten te lezen
3
, o Uiteenlopende vragen, argumenten en denkwijzen te zien
o Zelf te beoordelen welke perspectieven overtuigen
- Doel van het vak: globaal idee van veld krijgen, zien wat rechtsfilosofie
doet i.p.v. wat het ‘zou moeten doen’
Grondvragen van het recht:
- In hoeverre houdt recht verband met moraal en rechtvaardigheid?
- In hoeverre is recht louter een machtsinstrument?
- Hoe kun je juridische dwang rechtvaardigen?
- Wanneer moeten mensen aan het recht gehoorzamen?
- Tot welke grens mag de overheid zich met het leven van haar burgers
bemoeien?
Nut van rechtsfilosofie:
- Juristen BUITEN het kader
o Strafrechter: is het strafrecht wel de geschikte manier om mensen te
bewegen regels na te leven?
o Wetgevingsjurist: welke zaken moeten wel en niet door de overheid
geregeld worden?
o Rechter: moet ik wetten toepassen die fundamenteel onrechtvaardig
zijn of tot een onrechtvaardige uitkomst leiden?
Deze vragen zijn niet beantwoordbaar binnen het recht zelf
De filosofische benadering
- Geen ander onderwerp dan juristen: vb. ook nadenken over recht en
milieu, euthanasie, alternatieve straffen
- Wel andere benadering en ander perspectief
o Niet alleen een intern perspectief, vragen vanuit terrein van het recht
o Maar een extern perspectief van buiten, van een afstand, over het recht
o Zinvol voor juristen om van tijd tot tijd de eigen activiteit kritisch van
afstand te bekijken
Verschillen tussen rechtssociologische en rechtsfilosofische benadering
Filosofie Wetenschap
Bepaalde visie op de wereld Bepaalde stabiele beschrijving en/of
voorstellen en daarvoor verklaring van de werkelijkheid (ook
beargumenteren sociologisch of sociale wetenschap)
Beide extern perspectief
Verschillende benaderingen tussen filosofen
Typisch: debat tussen filosofen en kritiek op andere visies
Filosofie als ‘zoektocht naar grondslagen’
o ethiek: van morele oordelen over goed en kwaad
4
Rode draden doorheen cursus:
1. De verhouding van recht en moraal (en godsdienst) en de
verschillende filosofische opvattingen die hierover ontwikkeld
worden
Moet het recht moreel juist zijn? En speelt godsdienst daarin een rol?
Twee klassieke opvattingen:
1. Natuurrecht
- Recht en moraal zijn onlosmakelijk verbonden
- Een wet die moreel onrechtvaardig is, is eigenlijk geen echte wet
- Moraal kan komen uit:
o de menselijke rede (bv. Aristoteles)
o God / goddelijke orde (bv. Thomas van Aquino)
- Voorbeeld: slavernij is onrechtmatig, ook al was het ooit wettelijk
toegestaan.
2. Rechtspositivisme
- Recht en moraal zijn gescheiden
- Een wet is geldig omdat ze volgens de juiste procedure tot stand kwam,
niet omdat ze moreel goed is
- Bekende denkers: Hobbes, Austin, Kelsen
- Voorbeeld: een wet kan moreel fout zijn, maar juridisch toch geldig
2. De legitimatie van de staatsmacht en de verschillende modellen
die hierover ontwikkeld werden
Waarom mogen staten macht uitoefenen over burgers? Bv.
1. Goddelijke legitimatie
- Macht komt van God
- De vorst regeert “bij de gratie Gods”
- Typisch voor absolute monarchieën
- Vandaag: nauwelijks nog aanvaard
2. Natuurrechtelijke legitimatie
- Macht is gelegitimeerd als ze het algemeen welzijn en natuurlijke
rechten beschermt
- Denk aan Locke: leven, vrijheid, eigendom
3. Sociaal contract
- Burgers geven vrijwillig macht aan de staat
- Variaties:
o Hobbes: sterke staat voor veiligheid
o Locke: staat beschermt rechten, mag beperkt worden
o Rousseau: volkssoevereiniteit
1
,3. De normatieve grondslagen van de democratische rechtsstaat
en de binding van machtsuitoefening aan recht
Normatief = zegt hoe het hoort, niet alleen hoe het is
Grondslagen = de fundamentele waarden en principes waarop iets steunt
Binding van machtsuitoefening aan recht
Overheidsmacht is:
- niet onbeperkt,
- niet arbitrair,
- maar juridisch begrensd en toetsbaar.
Bv. Scheiding der machten, mensenrechten
4. Het moderne recht als een relatief autonoom en functioneel
gedifferentieerd maatschappelijk deelsysteem waarin normen
primair procedureel gelegitimeerd worden en niet meer berusten
op een universele
Vroeger Nu
Recht, moraal, religie en politiek liepen door De samenleving is pluralistisch.
elkaar.
Er was (verondersteld) consensus over het Mensen denken fundamenteel
“goede leven”. verschillend over moraal en
levensbeschouwing.
Gevolgen voor het recht:
1. Relatieve autonomie
- Het recht volgt zijn eigen logica (wetten, procedures, rechters)
- Niet rechtstreeks afhankelijk van religie of moraal
2. Functionele differentiatie
- Recht is één maatschappelijk subsysteem, naast politiek, economie,
wetenschap, religie. Elk heeft eigen regels en doelen.
3. Procedurele legitimatie
- Normen zijn geldig omdat ze democratisch tot stand zijn gekomen
volgens correcte procedures
- Niet omdat iedereen het inhoudelijk eens is
2
,Deel I Historische ontwikkeling rechtsfilosofie van de
middeleeuwen tot 20e E (les 1-6)
College 1: Wat is rechtsfilosofie + middeleeuwen (God & recht)
Panorama der rechtsfilosofen: problemen die zij proberen op te lossen zijn nog
steeds actueel + hun visies op de wereld zijn nog altijd relevant
1. Wat is rechtsfilosofie?
Wat is recht?
Juristen: intern perspectief Sociologen: extern perspectief
Geheel van regels die neerslag vinden in Gaat niet om de vraag wat geldend
de bronnen van het recht (algemene recht is
principes, wetten, gewoonten etc.)
Deze regels vinden toepassing in de Recht als sociaal fenomeen (geheel
praktijk van rechtspraak en rechtsleer van collectieve gedragingen en
normen die het sociale leven
structureren)
Met die regels kan de jurist een probleem Vb. in hoeverre is een bepaald
oplossen probleem (zoals euthanasie)
juridisch reguleerbaar in de
maatschappelijke praktijk
Zoektocht binnen dit systeem naar meest
adequate juridische oplossing van een
bepaald probleem
vb. welke rechtsregels bestaan er rond
euthanasie (NIET: is euthanasie moreel
correct)
Filosofen
Dubbele betekenis van woord ‘recht’ (≠ law):
1. Morele recht-vaardigheid: noodzakelijk verband tussen recht en moraliteit
natuurrechtleer
2. Recht-matigheid: een juridische ordening die feitelijk effectief is binnen een
bepaald grondgebied (bepaald door macht). Ordenende functie van recht, ook
bij onrechtvaardigheid rechtspositivisme
Wat is rechtsfilosofie?
- Definities onbevredigend: sommige te breed, anderen te specifiek
- Analogie met schilderkunst: je kunt natuurlijk definiëren:
o Schilderkunst = verf op doek te mager
o Schilderkunst = licht en kleur uitdrukken impressionistisch
o Schilderkunst = werkelijkheid weergeven realistisch
- Elke definitie sluit iets uit, of is zo algemeen dat ze niets zegt
- Als iemand schilderkunst wil begrijpen, neem je hem mee naar een
museum en niet naar een boek met definities maar naar voorbeelden
- Rechtsfilosofie leer je op dezelfde manier: niet door 1 sluitende definitie
maar door:
o Echte filosofische teksten te lezen
3
, o Uiteenlopende vragen, argumenten en denkwijzen te zien
o Zelf te beoordelen welke perspectieven overtuigen
- Doel van het vak: globaal idee van veld krijgen, zien wat rechtsfilosofie
doet i.p.v. wat het ‘zou moeten doen’
Grondvragen van het recht:
- In hoeverre houdt recht verband met moraal en rechtvaardigheid?
- In hoeverre is recht louter een machtsinstrument?
- Hoe kun je juridische dwang rechtvaardigen?
- Wanneer moeten mensen aan het recht gehoorzamen?
- Tot welke grens mag de overheid zich met het leven van haar burgers
bemoeien?
Nut van rechtsfilosofie:
- Juristen BUITEN het kader
o Strafrechter: is het strafrecht wel de geschikte manier om mensen te
bewegen regels na te leven?
o Wetgevingsjurist: welke zaken moeten wel en niet door de overheid
geregeld worden?
o Rechter: moet ik wetten toepassen die fundamenteel onrechtvaardig
zijn of tot een onrechtvaardige uitkomst leiden?
Deze vragen zijn niet beantwoordbaar binnen het recht zelf
De filosofische benadering
- Geen ander onderwerp dan juristen: vb. ook nadenken over recht en
milieu, euthanasie, alternatieve straffen
- Wel andere benadering en ander perspectief
o Niet alleen een intern perspectief, vragen vanuit terrein van het recht
o Maar een extern perspectief van buiten, van een afstand, over het recht
o Zinvol voor juristen om van tijd tot tijd de eigen activiteit kritisch van
afstand te bekijken
Verschillen tussen rechtssociologische en rechtsfilosofische benadering
Filosofie Wetenschap
Bepaalde visie op de wereld Bepaalde stabiele beschrijving en/of
voorstellen en daarvoor verklaring van de werkelijkheid (ook
beargumenteren sociologisch of sociale wetenschap)
Beide extern perspectief
Verschillende benaderingen tussen filosofen
Typisch: debat tussen filosofen en kritiek op andere visies
Filosofie als ‘zoektocht naar grondslagen’
o ethiek: van morele oordelen over goed en kwaad
4
