Samenvatting
Politieke Communicatie — Lessen 1, 2, 3, 5 & 6,7,8
Cursus 007440 | Jan Zienkowski | 2025–2026
Les 1 – Introductie in een interdisciplinair veld
A. Wat is Politieke Communicatie?
Politieke communicatie is een breed veld dat vanuit meerdere invalshoeken gedefinieerd
wordt. Enkele kernomschrijvingen uit de literatuur:
Chaffee (1975) PC gaat over 'de rol van communicatie in het politieke proces'.
Norris (2001) PC is een interactief proces van informatieoverdracht tussen politici,
nieuwsmedia en het publiek.
Graber (2005) Constructie, verzending, ontvangst en verwerking van boodschappen
met een directe of indirecte impact op politiek.
McNair (2017) 'Purposeful communication about politics' – benadrukt intentionaliteit.
Omvat alle communicatie door, gericht aan en over politieke actoren.
Sanders (2009) PC als praktijk en studiegebied gerelateerd aan menselijke activiteit
die betrekking heeft op de verdeling van schaarse en gewaardeerde
hulpbronnen.
Politieke communicatie is geen monopolie van partijpolitici. Journalisten, intellectuelen,
burgers en middenveldorganisaties bepalen mee de contouren van het debat. PC gaat
fundamenteel over (de)legitimering en (de)politisering van maatschappelijke keuzes m.b.t. de
verdeling van sociaal, economisch en cultureel kapitaal — een strijd om betekenis, definities
en agenda's.
B. De Studie van Politieke Communicatie
PC is een interdisciplinair onderzoeksdomein met wortels in psychoanalyse, psychologie,
politieke wetenschappen, sociologie, filosofie en communicatiewetenschappen. Karen
Sanders (2009) onderscheidt drie grote paradigma's:
Positivisme Kritische Theorie Hermeneutiek
, Empiricisme, kwantitatieve Materialisme, ideologiekritiek, Interpretatieve benaderingen,
methoden (inhoudsanalyse, politieke economie van media discoursanalyse,
surveys, experimenten) receptieonderzoek
Agenda-setting, framing, Manufacturing of consent, Media events, moral panics,
priming, cultivatie, uses & ideologie & hegemonie, politieke identiteiten, audience
gratifications propaganda studies
Deze paradigma's vervangen elkaar niet maar coëxisteren, concurreren en vullen elkaar soms
aan. De historische context beïnvloedt welk paradigma dominant is: in crisistijden wint de
vraag naar media-effecten aan kracht.
C. Vier Tijdperken van Politieke Communicatie
Blumler & Kavanagh (1999) en Aeron Davis (2016/2019) onderscheiden meerdere tijdperken
in de evolutie van politieke communicatie:
Tijdperk 1 – Het gouden tijdperk van politieke partijen (~1945–1965)
• Partijen en politici bepalen de agenda; sterk partijloyalisme en verzuiling.
• Politieke boodschappen zijn inhoudelijk en ideologisch van aard.
• Paradox: inhoudelijk debat, maar loyaliteit domineert (verzuilde samenleving).
Tijdperk 2 – Het gouden tijdperk van nationale televisie (jaren 1960–1990)
• Televisie als dominant medium; minder partijloyaliteit (ontzuiling).
• TV-nieuws bepaalt de taal, agenda en stijl van politiek.
• Professionalisering van politieke communicatie (soundbites, campagnes, spin).
• Paradox: meer open publiek, maar hollere politieke communicatie.
Tijdperk 3 – Overvloed en alomtegenwoordigheid van media (jaren 1990–2000)
• Multiplicatie van kanalen en 24/7-nieuwscyclus. Politiek als permanente campagne.
• Politici worden afhankelijk van spin doctors en politieke marketing.
• Centrifugale diversificatie: nichemedia en niche-publieken (voorlopers van filter
bubbles).
• Opkomst populisme als reactie op perceptie van kloof met de burger.
Tijdperk 4 – Crisis van democratische communicatiesystemen (Davis 2016)
• Erosie van legacy media-verdienmodellen; sociale media als nieuwsbronnen.
• Toenemend wantrouwen in politici, experts en instituties.
• Micro-targeting, algoritmen en filter bubbles; sterk volatiel electoraat.
• Ideologische fragmentering, identitaire breuken en gepolariseerde publieken.
• Elk van deze fenomenen heeft een destabiliserend effect op democratische politieke
communicatiesystemen (Davis 2016).
D. Mediëring & Mediatisering van Politieke Communicatie
Jesper Strömbäck maakt een essentieel onderscheid:
Mediëring Media fungeren als kanaal/doorgeefluik tussen burgers en politieke
instituties. Politiek wordt gecommuniceerd via media. Dit is geen
recent fenomeen.
, Mediatisering Systemisch proces waarbij de logica van de media de overhand krijgt
op de politieke logica: nieuwswaarden, storytelling-technieken en
commerciële belangen bepalen hoe politiek functioneert. Media
transcenderen hun doorgeefluikfunctie en worden zelf actoren.
De medialogica manifesteert zich via: simplificatie, polarisering, personalisatie, visualisering,
stereotypering, en framing van politiek als spel of wedstrijd. Strömbäck onderscheidt vier fases
van mediatisering na WOII:
• Fase 1: Mediëring wint aan belang; interpersoonlijke contacten en eigen ervaringen
worden minder doorslaggevend.
• Fase 2: Media worden onafhankelijk van overheden; journalistieke
professionalisering en commercialisering.
• Fase 3: Sociale actoren moeten zich aanpassen aan de media, niet omgekeerd.
News management, spinning en framing worden cruciale vaardigheden.
• Fase 4: De gemedieerde realiteit doet er meer toe dan de 'objectieve' realiteit. De
medialogica wordt geïnternaliseerd door politieke actoren.
E. Media-effecten: Van Sterke naar Genuanceerde Effecten
Traditioneel onderzoek vertrekt van een stimulus-respons model (magic bullet / hypodermic
needle). Klapper (1960) stelde dat massamedia zelden een noodzakelijke of voldoende
oorzaak zijn van effecten. Subtielere effecten werden wel vastgesteld:
• Agenda-setting: media bepalen niet wat mensen denken, maar waarover.
• Framing: hoe iets gepresenteerd wordt beïnvloedt de interpretatie.
• Spiral of silence, cultivatie, priming.
• Negotiated media influence: publieken zijn actief in de interpretatie van
boodschappen.
Bennett & Iyengar (2008) en Aeron Davis (2019) stellen dat de vierde fase van het digitale
tijdperk een nieuw debat vereist. Partisan reinforcement — de versterking van bestaande
standpunten — wordt een steeds dominanter media-effect in een gepolariseerde
mediaomgeving.
, Les 2 – Propaganda en Democratie: a match made in
heaven or hell?
A. Wat is Propaganda? Kernomschrijvingen
Propaganda is historisch verweven met de studie van politieke communicatie en
mediasystemen. Twee noties leven op gespannen voet met elkaar:
• Propaganda als rationele educatie en informatie in het democratisch algemeen
belang.
• Propaganda als manipulatie en desinformatie die inspeelt op irrationaliteit ten
behoeve van particuliere belangen.
Jowett & 'The deliberate, systematic attempt to shape perceptions, manipulate
O'Donnell (2015) cognitions, and direct behavior to achieve a response that furthers the
desired intent of the propagandist.' Zij reserveren de term voor
misleidende communicatie.
Jonas Staal (2019) Propaganda als 'performance of power': zowel elite- als populaire
propaganda zijn mogelijk. Staal spreekt van 'propaganda struggles' en
een 'neglected history of democratic propaganda'. Propaganda heeft
een micro- en macro-performatieve dimensie.
Niet alle propaganda streeft naar overtuiging. Moderne informatieoperaties focussen ook op
het zaaien van verwarring, wantrouwen en cynisme — een belangrijk onderscheid met
klassieke propaganda.
B. Het vroege 20ste-eeuwse propagandadenken
Psychologische grondslagen
Vroege propagandatheorieën steunden op psychoanalyse (Freud) en behaviorisme
(Watson/Pavlov). Beiden schetsen een beeld van een potentieel passief individu.
Gecombineerd met vrees voor 'de massa' leidde dit tot stimulus-respons-modellen: media als
magic bullets die ideeën rechtstreeks injecteren.
• Freuds model: Id (basisdriften), Ego (rationaliteit), Superego (geïnternaliseerde
normen). Media die het Id aanspreken, omzeilen het Ego.
• Behaviorisme: geconditioneerde reflexen op stimuli als basis voor propaganda-
technieken.
Het Committee for Public Information (CPI) – WWI
President Wilson creëerde de CPI om publieke steun voor de oorlog te mobiliseren.
Progressieve journalist George Creel noemde het een 'house of truth', maar er werden ook
xenofobe beeldvorming en surveillance-technieken ingezet. De CPI introduceerde
gesofisticeerde propaganda-mechanismen: Division of News, 4 Minute Men, Division of Films,
advertentiecampagnes.
Lippmann, Bernays en Lasswell: 'Democratisch Realisme'
Drie sleutelfiguren ontwikkelden een elitaire, paternalistische visie op propaganda en
democratie:
Politieke Communicatie — Lessen 1, 2, 3, 5 & 6,7,8
Cursus 007440 | Jan Zienkowski | 2025–2026
Les 1 – Introductie in een interdisciplinair veld
A. Wat is Politieke Communicatie?
Politieke communicatie is een breed veld dat vanuit meerdere invalshoeken gedefinieerd
wordt. Enkele kernomschrijvingen uit de literatuur:
Chaffee (1975) PC gaat over 'de rol van communicatie in het politieke proces'.
Norris (2001) PC is een interactief proces van informatieoverdracht tussen politici,
nieuwsmedia en het publiek.
Graber (2005) Constructie, verzending, ontvangst en verwerking van boodschappen
met een directe of indirecte impact op politiek.
McNair (2017) 'Purposeful communication about politics' – benadrukt intentionaliteit.
Omvat alle communicatie door, gericht aan en over politieke actoren.
Sanders (2009) PC als praktijk en studiegebied gerelateerd aan menselijke activiteit
die betrekking heeft op de verdeling van schaarse en gewaardeerde
hulpbronnen.
Politieke communicatie is geen monopolie van partijpolitici. Journalisten, intellectuelen,
burgers en middenveldorganisaties bepalen mee de contouren van het debat. PC gaat
fundamenteel over (de)legitimering en (de)politisering van maatschappelijke keuzes m.b.t. de
verdeling van sociaal, economisch en cultureel kapitaal — een strijd om betekenis, definities
en agenda's.
B. De Studie van Politieke Communicatie
PC is een interdisciplinair onderzoeksdomein met wortels in psychoanalyse, psychologie,
politieke wetenschappen, sociologie, filosofie en communicatiewetenschappen. Karen
Sanders (2009) onderscheidt drie grote paradigma's:
Positivisme Kritische Theorie Hermeneutiek
, Empiricisme, kwantitatieve Materialisme, ideologiekritiek, Interpretatieve benaderingen,
methoden (inhoudsanalyse, politieke economie van media discoursanalyse,
surveys, experimenten) receptieonderzoek
Agenda-setting, framing, Manufacturing of consent, Media events, moral panics,
priming, cultivatie, uses & ideologie & hegemonie, politieke identiteiten, audience
gratifications propaganda studies
Deze paradigma's vervangen elkaar niet maar coëxisteren, concurreren en vullen elkaar soms
aan. De historische context beïnvloedt welk paradigma dominant is: in crisistijden wint de
vraag naar media-effecten aan kracht.
C. Vier Tijdperken van Politieke Communicatie
Blumler & Kavanagh (1999) en Aeron Davis (2016/2019) onderscheiden meerdere tijdperken
in de evolutie van politieke communicatie:
Tijdperk 1 – Het gouden tijdperk van politieke partijen (~1945–1965)
• Partijen en politici bepalen de agenda; sterk partijloyalisme en verzuiling.
• Politieke boodschappen zijn inhoudelijk en ideologisch van aard.
• Paradox: inhoudelijk debat, maar loyaliteit domineert (verzuilde samenleving).
Tijdperk 2 – Het gouden tijdperk van nationale televisie (jaren 1960–1990)
• Televisie als dominant medium; minder partijloyaliteit (ontzuiling).
• TV-nieuws bepaalt de taal, agenda en stijl van politiek.
• Professionalisering van politieke communicatie (soundbites, campagnes, spin).
• Paradox: meer open publiek, maar hollere politieke communicatie.
Tijdperk 3 – Overvloed en alomtegenwoordigheid van media (jaren 1990–2000)
• Multiplicatie van kanalen en 24/7-nieuwscyclus. Politiek als permanente campagne.
• Politici worden afhankelijk van spin doctors en politieke marketing.
• Centrifugale diversificatie: nichemedia en niche-publieken (voorlopers van filter
bubbles).
• Opkomst populisme als reactie op perceptie van kloof met de burger.
Tijdperk 4 – Crisis van democratische communicatiesystemen (Davis 2016)
• Erosie van legacy media-verdienmodellen; sociale media als nieuwsbronnen.
• Toenemend wantrouwen in politici, experts en instituties.
• Micro-targeting, algoritmen en filter bubbles; sterk volatiel electoraat.
• Ideologische fragmentering, identitaire breuken en gepolariseerde publieken.
• Elk van deze fenomenen heeft een destabiliserend effect op democratische politieke
communicatiesystemen (Davis 2016).
D. Mediëring & Mediatisering van Politieke Communicatie
Jesper Strömbäck maakt een essentieel onderscheid:
Mediëring Media fungeren als kanaal/doorgeefluik tussen burgers en politieke
instituties. Politiek wordt gecommuniceerd via media. Dit is geen
recent fenomeen.
, Mediatisering Systemisch proces waarbij de logica van de media de overhand krijgt
op de politieke logica: nieuwswaarden, storytelling-technieken en
commerciële belangen bepalen hoe politiek functioneert. Media
transcenderen hun doorgeefluikfunctie en worden zelf actoren.
De medialogica manifesteert zich via: simplificatie, polarisering, personalisatie, visualisering,
stereotypering, en framing van politiek als spel of wedstrijd. Strömbäck onderscheidt vier fases
van mediatisering na WOII:
• Fase 1: Mediëring wint aan belang; interpersoonlijke contacten en eigen ervaringen
worden minder doorslaggevend.
• Fase 2: Media worden onafhankelijk van overheden; journalistieke
professionalisering en commercialisering.
• Fase 3: Sociale actoren moeten zich aanpassen aan de media, niet omgekeerd.
News management, spinning en framing worden cruciale vaardigheden.
• Fase 4: De gemedieerde realiteit doet er meer toe dan de 'objectieve' realiteit. De
medialogica wordt geïnternaliseerd door politieke actoren.
E. Media-effecten: Van Sterke naar Genuanceerde Effecten
Traditioneel onderzoek vertrekt van een stimulus-respons model (magic bullet / hypodermic
needle). Klapper (1960) stelde dat massamedia zelden een noodzakelijke of voldoende
oorzaak zijn van effecten. Subtielere effecten werden wel vastgesteld:
• Agenda-setting: media bepalen niet wat mensen denken, maar waarover.
• Framing: hoe iets gepresenteerd wordt beïnvloedt de interpretatie.
• Spiral of silence, cultivatie, priming.
• Negotiated media influence: publieken zijn actief in de interpretatie van
boodschappen.
Bennett & Iyengar (2008) en Aeron Davis (2019) stellen dat de vierde fase van het digitale
tijdperk een nieuw debat vereist. Partisan reinforcement — de versterking van bestaande
standpunten — wordt een steeds dominanter media-effect in een gepolariseerde
mediaomgeving.
, Les 2 – Propaganda en Democratie: a match made in
heaven or hell?
A. Wat is Propaganda? Kernomschrijvingen
Propaganda is historisch verweven met de studie van politieke communicatie en
mediasystemen. Twee noties leven op gespannen voet met elkaar:
• Propaganda als rationele educatie en informatie in het democratisch algemeen
belang.
• Propaganda als manipulatie en desinformatie die inspeelt op irrationaliteit ten
behoeve van particuliere belangen.
Jowett & 'The deliberate, systematic attempt to shape perceptions, manipulate
O'Donnell (2015) cognitions, and direct behavior to achieve a response that furthers the
desired intent of the propagandist.' Zij reserveren de term voor
misleidende communicatie.
Jonas Staal (2019) Propaganda als 'performance of power': zowel elite- als populaire
propaganda zijn mogelijk. Staal spreekt van 'propaganda struggles' en
een 'neglected history of democratic propaganda'. Propaganda heeft
een micro- en macro-performatieve dimensie.
Niet alle propaganda streeft naar overtuiging. Moderne informatieoperaties focussen ook op
het zaaien van verwarring, wantrouwen en cynisme — een belangrijk onderscheid met
klassieke propaganda.
B. Het vroege 20ste-eeuwse propagandadenken
Psychologische grondslagen
Vroege propagandatheorieën steunden op psychoanalyse (Freud) en behaviorisme
(Watson/Pavlov). Beiden schetsen een beeld van een potentieel passief individu.
Gecombineerd met vrees voor 'de massa' leidde dit tot stimulus-respons-modellen: media als
magic bullets die ideeën rechtstreeks injecteren.
• Freuds model: Id (basisdriften), Ego (rationaliteit), Superego (geïnternaliseerde
normen). Media die het Id aanspreken, omzeilen het Ego.
• Behaviorisme: geconditioneerde reflexen op stimuli als basis voor propaganda-
technieken.
Het Committee for Public Information (CPI) – WWI
President Wilson creëerde de CPI om publieke steun voor de oorlog te mobiliseren.
Progressieve journalist George Creel noemde het een 'house of truth', maar er werden ook
xenofobe beeldvorming en surveillance-technieken ingezet. De CPI introduceerde
gesofisticeerde propaganda-mechanismen: Division of News, 4 Minute Men, Division of Films,
advertentiecampagnes.
Lippmann, Bernays en Lasswell: 'Democratisch Realisme'
Drie sleutelfiguren ontwikkelden een elitaire, paternalistische visie op propaganda en
democratie:
