HET OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK
1. Benaming van het vakgebied
1.1. Heilpedagogiek
Oorspronkelijk Duits
Georgens & Deinhart legden met “Die heilpadagogik mit besonderer berucksichtigung der idiotie und der idiotenanstalten” de basis van de
wetenschappelijke orthopedagogiek
Heilpedagogiek was volgens hen
Enerzijds ‘echte pedagogiek’
Anderzijds een tussengebied tussen geneeskunde en pedagogiek
Object = helen (genezen maar ook morele betekenis) van beperkingen, gedragsproblemen, leerproblemen, …
Zo ook ‘Heilpedagogiek’ (Georgens & Deinhardt (1861): term komt uit Duitsland: 'de bakermat van de orthopedagogiek’, maar ook in Nederland
werd term ‘heilpedagogiek’ gebruikt
= pedagogiek voor abnormale (beperkte) kinderen (cfr. genezing) naast therapeutische pedagogiek voor misdadige kdn (cfr. behandeling)
(Gunning, 1909)
verwijst naar genezen: beperkingen genezen met opvoedkundige maatregelen.
In pastorale kringen verwees heilpedagogiek naar de heilsboodschap voor de minstbedeelden
Internationaal termen die verwijzen naar genezen: remedial teaching, ...
Is zeker het gevolg van de rol die medici hebben gespeeld in de opvoeding van kinderen met een beperking
Kritieken
1. Heilpedagogiek lijkt zo slechts een toegepaste wetenschap, gebaseerd op psychopathologie, en geen autonome wetenschap
2. Vele beperkingen zijn niet te genezen
3. Orthopedagogiek is een opvoedkundige wetenschap, geen paramedische
4. Opvoeden is niet gericht op het genezen gezond maken maar is gericht op groeien en ontwikkelen als mens
a. Opvoeding is eigenlijk niet gericht op een zo goed mogelijk herstel van het individu (zoals dat wel het geval is bij een geneeskundige
behandeling) maar op het toekomstge leven als mens. Opvoeden heeft groeien, zich ontwikkelen op het oog, niet het genezen.
Maar ondanks deze kritieken wordt term Heilpedagogiek in Duitsland nog steeds gebruikt
Heil-erziehung blijft voor de te helen/genezen kinderen (bv. gedragsmoeilijkheden)
Sonder-erziehung voor kinderen met een blijvende beperking
Förder-erziehung voor bijgestuurde gewone ontwikkeling (aanpassingsproblemen, crisissen, ….)
Termen waarschijnlijk niet op examen gevraagd
1.2. Speciale pedagogiek
Naast de term ‘Heilpedagogiek’ werd in Nederland gebruik gemaakt van de termen ‘Orthopedagogiek’ (1949) en ‘Speciale pedagogiek’
(Waterink, 1955): pedagogiek voor kinderen die anders zijn, opvallende kinderen of kinderen met een beperking
⇒ Voordeel dat er geen verwijzing is naar 'genezen’
Engelstalige landen: ‘Special education’ blijft immers beperkt tot de school. Met ‘education’ wordt meestal uitsluitend de formeel
geïnstitutionaliseerde opvoeding in de school bedoeld. Recentelijk wordt voor opvoeden in het gezin de term ‘parenting’ gehanteerd.
Kritieken
Zijn kinderen met een beperking anders (bv. kinderen met een leerstoornis)?
Te sterke nadruk op het speciale. Opvoeding van ‘kinderen met een handicap’ mogen we niet beschouwen als een andere soort van
opvoeding.
Veel nadruk op het speciale i.p.v. op analogie met gewone (opvoeding van kind met beperking is misschien niet zo anders)
Zijn ‘kinderen met beperking’ het object van Orthopedagogiek?
Andere kinderen (zonder beperking) behoeven misschien ook speciale opvoeding (woonwagen kinderen, depressieve kinderen, …)
1.3. Orthopedagogiek
Het voorvoegsel ‘Ortho’:
verwijst niét naar rechtzetten wat krom is (zoals in de geneeskunde meestal het geval is) want kan niet (cfr niet alles is herstelbaar/geneesbaar)
⇒ verwijst wèl naar ‘aangepast aan’ (maw. een aangepaste vorm van opvoeding)
Sinds 1949 in alle talen geïntroduceerd, maar is internationaal niet ingeburgerd geraakt
Is de term ‘orthopedagogiek’ of ‘orthopedagogy’ een internationaal gebruikte en aanvaarde term? Verschillende namen zijn in omloop:
HET OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK 1
, Heilpedagogiek
Speciale pedagogiek
Special education/remedial teaching
Education spéciale
Ortho-agogiek
Orthopedagogiek
Meerdere benamingen hebben nadelen en/of doelen op iets anders
In Vlaanderen werd gekozen voor Orthopedagogiek
1.4. Orthoagogiek
De term ‘Orthopedagogiek' voor context kinderen en de term ‘Ortho-agogiek' voor context volwassenen?
De naam ‘orthoagogiek' zou te rechtvaardigen zijn op basis van het feit dat het werkterrein van de orthopedagoog zich uitstrekt tot de
volwassenen met een handicap.
Enerzijds … te verrechtvaardigen daar agogiek = begeleiding/vorming van kinderen en volwassenen. Anderzijds … begeleiding van kinderen is
kwalitatief verschillend van die van volw.
⇒ opvoeden noodzakelijk voor kinderen, niet gewenst voor volwassenen
⇒ andere disciplines maken ook het onderscheid
echter:
In Nederland zelfs ‘Orthopedagogiek' ook als het begeleiding van volwassenen betreft
Ook in Vlaanderen werken orthopedagogen in begeleiding van bvb ‘volwassen personen met een handicap
1. 1.5. Speciale educatiewetenschappen
Broekaert (1997) schrijft dat we de orthopedagogiek dan speciale educatiewetenschappen zouden moeten noemen. Het onderscheid tussen
orthopedagogiek (kind) en orthoagogiek (volwassene) zou vanzelf wegvallen. Educatie heeft immers zowel betrekking op kinderen als op
volwassenen.
1.6. Orthopedagogiek in andere landen
Huidige benamingen vakgebied (NTK)
Nederland, Vlaanderen en Zuid-Afrika: orthopedagogiek
Engelstalige landen: special education (verwijst echter naar 'school en onderwijs', en niet naar opvoeding (parenting, …)).
Duitstalige landen: Heilpedagogiek
Frankrijk (ook spanje): éducation spéciale of éducation spécialisé
Canada: orthopédagogie
2. De grondleggers van de orthopedagogiek
2.1. De wortels van de orthopedagogiek
Oorsprong ligt niet één vakgebied, maar in een drievoudige oorsprong: Belangrijk voor examen
Vb examenvraag: welke vd 4 hoort niet bij de drievoudige oorsprong?
1. Vakgebied Onderwijs, aan kdn met een beperking
2. Vakgebied Residentiële zorg, voor verwaarloosde kdn en jeugdige delinquenten
3. Vakgebied Ambulante hulpverlening, aan ouders en kdn om een uithuisplaatsing te voorkomen
a. Kwam nadien
1. Vakgebied Onderwijs, aan kdn met een beperking
onderwijs aan kinderen met een beperking (1545: Pedro Ponce de Leon: onderwijs voor dove kdn uit adellijke families) vooral uit sociale
bewogenheid ontstaan (…) en niet op basis van pedagogische deskundigheid.
Vooral dove kinderen (16de eeuw)
Ontwikkeling onderwijs aan kdn met beperking (NTK)
1545: Pedro Ponce de Leon: doven
1762: M.T. de Brabandère (Meulebeke): doofstommen
1770: Charles Michel de l’Epée (Parijs): doofstommen
1784: Valentin Haüy (Parijs): blinden
19e eeuw: Itard (1774-1838): de wilde van Aveyron
1837: Séguin (Parijs): eerste school verstandelijk beperkten
HET OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK 2
, Geneesheren interesseerden zich ook voor beperkingen: Itard, Séguin, Montessori, … vanuit wetenschappelijke hoek
2. Vakgebied Residentiele zorg, voor verwaarloosde kinderen en jeugdige delinquenten
Richting 19de eeuw, dit is wat later. Pas nu is er meer aandacht voor verwaarloosde kinderen
⇒ Opnieuw georganiseerd door sociaal bewogen mensen
Ook psychiaters interesseerden zich wetenschappelijk voor deze kinderen met afwijkend gedrag en psychiatrische problemen
De oorzaak van het gedrag wordt vooral in het kind gesitueerd zie: “Die pädagogische Pathologie oder die lehre von den Fehlern der Kinder”
(Strümpel 1890). Dit werk bevat ook een pedagogische therapie (heilerziehung) om delinquente kdn te genezen
Men ging er dus van uit dat een aangepaste opvoeding (‘Heilerziehung’) - later vervangen door de termen behandeling, pedotherapie,
psychotherapie - sommigen zou kunnen helen.
3. Ambulante hulpverlening, aan ouders en kinderen om een uithuisplaatsing te voorkomen
USA - child guidance clinics (omstreeks 1909)
1928 in Nederland reeds een Medisch Opvoedkundig Bureau (MOB)
Hier waren voornamelijk psychiaters en kinderpsychologen werkzaam.
De psychoanalytische benadering overheerste er
1. Onderwijs, aan kdn met een beperking => Buitengewoon Onderwijs
2.Residentiële zorg, voor verwaarloosde kdn en jeugdige delinquenten => Residentiële hulpverlening
3.Ambulante hulpverlening, aan ouders en kdn om een uithuisplaatsing te voorkomen => Ambulante en mobiele orthopedagogische
hulpverlening
dus:
niet alleen opvoeding buiten het gewone milieu van de kdn
niet alleen over opvoeding van kdn met een beperking
2.2. Eerste aanzetten tot theorievorming in de orthopedagogiek
Orthopedagogiek als wetenschap evolueerde historisch in drie fasen
1. opvoeding van het afwijkende kind
=> accent ligt op het kind met tekorten, afwijkende kind, ontwikkelingsbelemmeringen, …
2. hulp aan het kind in opvoedingsnood
=> accent ligt op moeilijkheden bij het opvoeden van het kind met een tekort, en de oorzaak ligt nog grotendeels bij het kind met zijn tekort
3. hulp in de problematische opvoedingssituatie
=> opvoeden is dialogisch, dus opvoedingsproblemen hebben niet alleen te maken met het kind
1. opvoeding van het afwijkende kind:
Pedagogiek speelde oorspronkelijk een passieve rol, terwijl andere disciplines een belangrijke rol speelden
activiteiten van artsen (neurologen en psychiaters), en nieuwe inzichten psychologie waren cruciaal voor het ontstaan van
orthopedagogiek.
pedagogiek nog zeer nauw verbonden met de theologie en filosofie,en eerder charitatieve bemoeienissen
Orthopedagogiek niet dadelijk ‘pedagogiek’ en tot 1960 gedomineerd door medisch model
Het opvoedingsgedeelte was te filosofisch, het was meer gefocust op het medisch model
Artsen vertoonden een wetenschappelijke interesse in afwijkingen, waardoor algauw een medische oriëntatie op (dus geen
pedagogische)
‘Pedagogiek’: te geesteswetenschappelijk/filosofisch
bood weinig houvast
Idealistisch (afwijkingen kregen er geen plaats)
Harmoniedenken
Belangrijkste referenties: Hanselmann (1885-1960) en Paul Moor (1899-1977)
2.3. Orthopedagogiek als opvoeding van het afwijkende kind
2.3.1. Heinrich Hanselmann (1885-1960)
Grondlegger wetenschappelijke orthopedagogiek
1930: Einfuhrung in die Heilpadagogiek (zijn hoofdwerk) ntk
1931: eerste hoogleraar Heilpadagogiek in Zurich ntk
Hij benadrukt dat de orthopedagogiek gegevens betrekt uit uiteenlopende gebieden: geneeskunde, psychologie, filosofie, ...
Accent op kind met tekorten:
HET OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK 3
, "Heilpedagogiek is de leer over de opvoeding, het onderwijs en de maatschappelijke zorg mbt alle kinderen van wie de lichamelijk-psychische
ontwikkeling blijvend wordt belemmerd en dit door zowel individuele als sociale factoren” (Hanselmann, 1930)
=> ‘ontwikkelingsbelemmering’ = centrale categorie volgens hem, kind met een probleem is belangrijk
=>in 1941 verschenen verdere theoretische uitwerking, maakt Hanselmann duidelijk dat hij ontwikkeling veel meer in biologische dan in
pedagogische zin opvat.
2.3.2. Paul Moor (1899- 16/8/1977)
Volgt Hanselmann op in 1951, maar heeft kritiek op Hanselmann: ontwikkeling is meer dan ontplooiing volgens genetisch programma
Doel van de opvoeding is volgens hem het bieden van een innerlijke houvast.
Doel van opvoeding is : “bieden van innerlijk houvast”: een evenwicht tussen "wat kan ik", "wat wil ik" en "wat drijft me" - ontstaat niet
vanzelf maar moet worden ontwikkeld
Orthopedagogen stellen zich de vraag: 'Wat kunnen we voor het kind doen?' en zijn dus minder gericht op het defect maar wel op ontwikkeling
Aarzelt soms of orthopedagogiek autonoom moet zijn en bepleit een binding met de pedagogiek
“orthopedagogiek is pedagogiek en niets anders” (P. Moor):orthopedagogiek is verdiepte pedagogiek, en dus deel van pedagogiek
Hiermee is duidelijk dat orthopedagogiek in de visie van Moor een sub-discipline is binnen de pedagogiek
Object van de ‘Heilpedagogiek’ is de opvoeding van het kind met ontwikkelingsbelemmeringen (maar nog geen problemen bij het
opvoeden)
2.3.3. Kanttekeningen
Beiden:
Ze vonden het moeilijk om duidelijk te maken wat dat ‘eigen karakter’ precies was. Zowel Hanselmann als (in mindere mate) Moor vertrokken
toch vanuit het idee van een kind met een tekort. Net als veel andere orthopedagogen in die tijd konden ze weinig doen met pedagogische
theorie.
Die theorieën waren vaak te abstract en filosofisch, waardoor ze geen concrete tips gaven voor het werken met ‘probleemkinderen’. Bovendien
was er in die theorieën weinig aandacht voor deze kinderen.
Daar komt nog bij dat de heilpedagogiek sterk medisch gericht was, in opleiding en manier van denken. Kortom: de pedagogiek bood weinig
houvast, en orthopedagogen zochten hun antwoorden vooral in de medische hoek.
1. Kunnen moeilijk het specifieke van de orthopedagogiek aangeven
2. Vertrekken van kind met problemen
3. hadden moeite om aan te sluiten bij pedagogische theorie (wegens 'pedagogiek' te abstract en te weinig klinisch en 'Heilpedagogiek' te
medisch)
De pedagogische theorie in die tijd was vooral abstract en speculatief. Er werd weinig empirisch onderzoek gedaan.
Daardoor kon de praktijk van de orthopedagogische hulpverlening er niet genoeg concrete informatie uit halen. De theorie ging vooral over
algemene, filosofische vragen — zoals het doel van opvoeding of wat opvoeding eigenlijk is — maar gaf geen duidelijke richtlijnen over hoe
je kinderen (met een handicap) concreet moet aanpakken.
Met andere woorden: er was te weinig aandacht voor de praktische, “klinische” kant.
Daarom richtte de orthopedagogiek zich in het begin vooral op de medische wetenschap, want daar was die praktische, klinische aanpak wél
aanwezig. Een duidelijke breuk met die medische traditie zie je later bij het werk van Vliegenthart.
2.4. Methodische hulpverlening aan het kind in opvoedingsnood
Accent ligt op moeilijkheden bij het opvoeden van het kind met een tekort (oorzaak ligt nog grotendeels bij het kind met zijn tekort)
Belemmeringen in de opvoeding/het in zijn opvoedbaarheid belemmerde kind
richt zich op (moeilijkere) opvoeding van afwijkende/opvallende kdn/kdn met een beperking
2.4.1. Willem E. Vliegenthart (1904-1976)
Orthopedagogiek is bij Vliegenthart primair pedagogiek
“Het gaat om "de opvoeding van al die kinderen in wie door zeer verschillende oorzaken blijvend of gedurende lange tijd zo ernstige
belemmeringen in het verloop der opvoeding aanwezig zijn of te voorzien zijn dat de in de cultuurgemeenschap voor de grote massa van de
jeugd gebruikelijke opvoedingsvormen niet tot een voor het kind en/of gemeenschap acceptabel resultaat voeren”.
Bepleit een verbinding tussen theorie en praktijk
Orthopedagogiek is een specialisatie van de Pedagogiek
Beperkingen impliceren geen opvoedingsbelemmering
Soms wordt een ‘complete volwassen bestaansvorm’ niet bereikt.
Maakt onderscheid tussen ‘objectieve’ en ‘subjectieve’ factoren => wanneer een objectief tekort niet resulteert in een subjectief probleem:
misschien geen orthopedagogiek (uitz.: diepzwakzinnigen)
Vliegenthart spreekt van kinderen ‘in wie’ een belemmering in opvoeding aanwezig is.
= kinderen met een organische stoornis
het is duidelijk dat hij de oorzaak van de problemen voor het grootste deel bij het kind legt
HET OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK 4
1. Benaming van het vakgebied
1.1. Heilpedagogiek
Oorspronkelijk Duits
Georgens & Deinhart legden met “Die heilpadagogik mit besonderer berucksichtigung der idiotie und der idiotenanstalten” de basis van de
wetenschappelijke orthopedagogiek
Heilpedagogiek was volgens hen
Enerzijds ‘echte pedagogiek’
Anderzijds een tussengebied tussen geneeskunde en pedagogiek
Object = helen (genezen maar ook morele betekenis) van beperkingen, gedragsproblemen, leerproblemen, …
Zo ook ‘Heilpedagogiek’ (Georgens & Deinhardt (1861): term komt uit Duitsland: 'de bakermat van de orthopedagogiek’, maar ook in Nederland
werd term ‘heilpedagogiek’ gebruikt
= pedagogiek voor abnormale (beperkte) kinderen (cfr. genezing) naast therapeutische pedagogiek voor misdadige kdn (cfr. behandeling)
(Gunning, 1909)
verwijst naar genezen: beperkingen genezen met opvoedkundige maatregelen.
In pastorale kringen verwees heilpedagogiek naar de heilsboodschap voor de minstbedeelden
Internationaal termen die verwijzen naar genezen: remedial teaching, ...
Is zeker het gevolg van de rol die medici hebben gespeeld in de opvoeding van kinderen met een beperking
Kritieken
1. Heilpedagogiek lijkt zo slechts een toegepaste wetenschap, gebaseerd op psychopathologie, en geen autonome wetenschap
2. Vele beperkingen zijn niet te genezen
3. Orthopedagogiek is een opvoedkundige wetenschap, geen paramedische
4. Opvoeden is niet gericht op het genezen gezond maken maar is gericht op groeien en ontwikkelen als mens
a. Opvoeding is eigenlijk niet gericht op een zo goed mogelijk herstel van het individu (zoals dat wel het geval is bij een geneeskundige
behandeling) maar op het toekomstge leven als mens. Opvoeden heeft groeien, zich ontwikkelen op het oog, niet het genezen.
Maar ondanks deze kritieken wordt term Heilpedagogiek in Duitsland nog steeds gebruikt
Heil-erziehung blijft voor de te helen/genezen kinderen (bv. gedragsmoeilijkheden)
Sonder-erziehung voor kinderen met een blijvende beperking
Förder-erziehung voor bijgestuurde gewone ontwikkeling (aanpassingsproblemen, crisissen, ….)
Termen waarschijnlijk niet op examen gevraagd
1.2. Speciale pedagogiek
Naast de term ‘Heilpedagogiek’ werd in Nederland gebruik gemaakt van de termen ‘Orthopedagogiek’ (1949) en ‘Speciale pedagogiek’
(Waterink, 1955): pedagogiek voor kinderen die anders zijn, opvallende kinderen of kinderen met een beperking
⇒ Voordeel dat er geen verwijzing is naar 'genezen’
Engelstalige landen: ‘Special education’ blijft immers beperkt tot de school. Met ‘education’ wordt meestal uitsluitend de formeel
geïnstitutionaliseerde opvoeding in de school bedoeld. Recentelijk wordt voor opvoeden in het gezin de term ‘parenting’ gehanteerd.
Kritieken
Zijn kinderen met een beperking anders (bv. kinderen met een leerstoornis)?
Te sterke nadruk op het speciale. Opvoeding van ‘kinderen met een handicap’ mogen we niet beschouwen als een andere soort van
opvoeding.
Veel nadruk op het speciale i.p.v. op analogie met gewone (opvoeding van kind met beperking is misschien niet zo anders)
Zijn ‘kinderen met beperking’ het object van Orthopedagogiek?
Andere kinderen (zonder beperking) behoeven misschien ook speciale opvoeding (woonwagen kinderen, depressieve kinderen, …)
1.3. Orthopedagogiek
Het voorvoegsel ‘Ortho’:
verwijst niét naar rechtzetten wat krom is (zoals in de geneeskunde meestal het geval is) want kan niet (cfr niet alles is herstelbaar/geneesbaar)
⇒ verwijst wèl naar ‘aangepast aan’ (maw. een aangepaste vorm van opvoeding)
Sinds 1949 in alle talen geïntroduceerd, maar is internationaal niet ingeburgerd geraakt
Is de term ‘orthopedagogiek’ of ‘orthopedagogy’ een internationaal gebruikte en aanvaarde term? Verschillende namen zijn in omloop:
HET OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK 1
, Heilpedagogiek
Speciale pedagogiek
Special education/remedial teaching
Education spéciale
Ortho-agogiek
Orthopedagogiek
Meerdere benamingen hebben nadelen en/of doelen op iets anders
In Vlaanderen werd gekozen voor Orthopedagogiek
1.4. Orthoagogiek
De term ‘Orthopedagogiek' voor context kinderen en de term ‘Ortho-agogiek' voor context volwassenen?
De naam ‘orthoagogiek' zou te rechtvaardigen zijn op basis van het feit dat het werkterrein van de orthopedagoog zich uitstrekt tot de
volwassenen met een handicap.
Enerzijds … te verrechtvaardigen daar agogiek = begeleiding/vorming van kinderen en volwassenen. Anderzijds … begeleiding van kinderen is
kwalitatief verschillend van die van volw.
⇒ opvoeden noodzakelijk voor kinderen, niet gewenst voor volwassenen
⇒ andere disciplines maken ook het onderscheid
echter:
In Nederland zelfs ‘Orthopedagogiek' ook als het begeleiding van volwassenen betreft
Ook in Vlaanderen werken orthopedagogen in begeleiding van bvb ‘volwassen personen met een handicap
1. 1.5. Speciale educatiewetenschappen
Broekaert (1997) schrijft dat we de orthopedagogiek dan speciale educatiewetenschappen zouden moeten noemen. Het onderscheid tussen
orthopedagogiek (kind) en orthoagogiek (volwassene) zou vanzelf wegvallen. Educatie heeft immers zowel betrekking op kinderen als op
volwassenen.
1.6. Orthopedagogiek in andere landen
Huidige benamingen vakgebied (NTK)
Nederland, Vlaanderen en Zuid-Afrika: orthopedagogiek
Engelstalige landen: special education (verwijst echter naar 'school en onderwijs', en niet naar opvoeding (parenting, …)).
Duitstalige landen: Heilpedagogiek
Frankrijk (ook spanje): éducation spéciale of éducation spécialisé
Canada: orthopédagogie
2. De grondleggers van de orthopedagogiek
2.1. De wortels van de orthopedagogiek
Oorsprong ligt niet één vakgebied, maar in een drievoudige oorsprong: Belangrijk voor examen
Vb examenvraag: welke vd 4 hoort niet bij de drievoudige oorsprong?
1. Vakgebied Onderwijs, aan kdn met een beperking
2. Vakgebied Residentiële zorg, voor verwaarloosde kdn en jeugdige delinquenten
3. Vakgebied Ambulante hulpverlening, aan ouders en kdn om een uithuisplaatsing te voorkomen
a. Kwam nadien
1. Vakgebied Onderwijs, aan kdn met een beperking
onderwijs aan kinderen met een beperking (1545: Pedro Ponce de Leon: onderwijs voor dove kdn uit adellijke families) vooral uit sociale
bewogenheid ontstaan (…) en niet op basis van pedagogische deskundigheid.
Vooral dove kinderen (16de eeuw)
Ontwikkeling onderwijs aan kdn met beperking (NTK)
1545: Pedro Ponce de Leon: doven
1762: M.T. de Brabandère (Meulebeke): doofstommen
1770: Charles Michel de l’Epée (Parijs): doofstommen
1784: Valentin Haüy (Parijs): blinden
19e eeuw: Itard (1774-1838): de wilde van Aveyron
1837: Séguin (Parijs): eerste school verstandelijk beperkten
HET OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK 2
, Geneesheren interesseerden zich ook voor beperkingen: Itard, Séguin, Montessori, … vanuit wetenschappelijke hoek
2. Vakgebied Residentiele zorg, voor verwaarloosde kinderen en jeugdige delinquenten
Richting 19de eeuw, dit is wat later. Pas nu is er meer aandacht voor verwaarloosde kinderen
⇒ Opnieuw georganiseerd door sociaal bewogen mensen
Ook psychiaters interesseerden zich wetenschappelijk voor deze kinderen met afwijkend gedrag en psychiatrische problemen
De oorzaak van het gedrag wordt vooral in het kind gesitueerd zie: “Die pädagogische Pathologie oder die lehre von den Fehlern der Kinder”
(Strümpel 1890). Dit werk bevat ook een pedagogische therapie (heilerziehung) om delinquente kdn te genezen
Men ging er dus van uit dat een aangepaste opvoeding (‘Heilerziehung’) - later vervangen door de termen behandeling, pedotherapie,
psychotherapie - sommigen zou kunnen helen.
3. Ambulante hulpverlening, aan ouders en kinderen om een uithuisplaatsing te voorkomen
USA - child guidance clinics (omstreeks 1909)
1928 in Nederland reeds een Medisch Opvoedkundig Bureau (MOB)
Hier waren voornamelijk psychiaters en kinderpsychologen werkzaam.
De psychoanalytische benadering overheerste er
1. Onderwijs, aan kdn met een beperking => Buitengewoon Onderwijs
2.Residentiële zorg, voor verwaarloosde kdn en jeugdige delinquenten => Residentiële hulpverlening
3.Ambulante hulpverlening, aan ouders en kdn om een uithuisplaatsing te voorkomen => Ambulante en mobiele orthopedagogische
hulpverlening
dus:
niet alleen opvoeding buiten het gewone milieu van de kdn
niet alleen over opvoeding van kdn met een beperking
2.2. Eerste aanzetten tot theorievorming in de orthopedagogiek
Orthopedagogiek als wetenschap evolueerde historisch in drie fasen
1. opvoeding van het afwijkende kind
=> accent ligt op het kind met tekorten, afwijkende kind, ontwikkelingsbelemmeringen, …
2. hulp aan het kind in opvoedingsnood
=> accent ligt op moeilijkheden bij het opvoeden van het kind met een tekort, en de oorzaak ligt nog grotendeels bij het kind met zijn tekort
3. hulp in de problematische opvoedingssituatie
=> opvoeden is dialogisch, dus opvoedingsproblemen hebben niet alleen te maken met het kind
1. opvoeding van het afwijkende kind:
Pedagogiek speelde oorspronkelijk een passieve rol, terwijl andere disciplines een belangrijke rol speelden
activiteiten van artsen (neurologen en psychiaters), en nieuwe inzichten psychologie waren cruciaal voor het ontstaan van
orthopedagogiek.
pedagogiek nog zeer nauw verbonden met de theologie en filosofie,en eerder charitatieve bemoeienissen
Orthopedagogiek niet dadelijk ‘pedagogiek’ en tot 1960 gedomineerd door medisch model
Het opvoedingsgedeelte was te filosofisch, het was meer gefocust op het medisch model
Artsen vertoonden een wetenschappelijke interesse in afwijkingen, waardoor algauw een medische oriëntatie op (dus geen
pedagogische)
‘Pedagogiek’: te geesteswetenschappelijk/filosofisch
bood weinig houvast
Idealistisch (afwijkingen kregen er geen plaats)
Harmoniedenken
Belangrijkste referenties: Hanselmann (1885-1960) en Paul Moor (1899-1977)
2.3. Orthopedagogiek als opvoeding van het afwijkende kind
2.3.1. Heinrich Hanselmann (1885-1960)
Grondlegger wetenschappelijke orthopedagogiek
1930: Einfuhrung in die Heilpadagogiek (zijn hoofdwerk) ntk
1931: eerste hoogleraar Heilpadagogiek in Zurich ntk
Hij benadrukt dat de orthopedagogiek gegevens betrekt uit uiteenlopende gebieden: geneeskunde, psychologie, filosofie, ...
Accent op kind met tekorten:
HET OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK 3
, "Heilpedagogiek is de leer over de opvoeding, het onderwijs en de maatschappelijke zorg mbt alle kinderen van wie de lichamelijk-psychische
ontwikkeling blijvend wordt belemmerd en dit door zowel individuele als sociale factoren” (Hanselmann, 1930)
=> ‘ontwikkelingsbelemmering’ = centrale categorie volgens hem, kind met een probleem is belangrijk
=>in 1941 verschenen verdere theoretische uitwerking, maakt Hanselmann duidelijk dat hij ontwikkeling veel meer in biologische dan in
pedagogische zin opvat.
2.3.2. Paul Moor (1899- 16/8/1977)
Volgt Hanselmann op in 1951, maar heeft kritiek op Hanselmann: ontwikkeling is meer dan ontplooiing volgens genetisch programma
Doel van de opvoeding is volgens hem het bieden van een innerlijke houvast.
Doel van opvoeding is : “bieden van innerlijk houvast”: een evenwicht tussen "wat kan ik", "wat wil ik" en "wat drijft me" - ontstaat niet
vanzelf maar moet worden ontwikkeld
Orthopedagogen stellen zich de vraag: 'Wat kunnen we voor het kind doen?' en zijn dus minder gericht op het defect maar wel op ontwikkeling
Aarzelt soms of orthopedagogiek autonoom moet zijn en bepleit een binding met de pedagogiek
“orthopedagogiek is pedagogiek en niets anders” (P. Moor):orthopedagogiek is verdiepte pedagogiek, en dus deel van pedagogiek
Hiermee is duidelijk dat orthopedagogiek in de visie van Moor een sub-discipline is binnen de pedagogiek
Object van de ‘Heilpedagogiek’ is de opvoeding van het kind met ontwikkelingsbelemmeringen (maar nog geen problemen bij het
opvoeden)
2.3.3. Kanttekeningen
Beiden:
Ze vonden het moeilijk om duidelijk te maken wat dat ‘eigen karakter’ precies was. Zowel Hanselmann als (in mindere mate) Moor vertrokken
toch vanuit het idee van een kind met een tekort. Net als veel andere orthopedagogen in die tijd konden ze weinig doen met pedagogische
theorie.
Die theorieën waren vaak te abstract en filosofisch, waardoor ze geen concrete tips gaven voor het werken met ‘probleemkinderen’. Bovendien
was er in die theorieën weinig aandacht voor deze kinderen.
Daar komt nog bij dat de heilpedagogiek sterk medisch gericht was, in opleiding en manier van denken. Kortom: de pedagogiek bood weinig
houvast, en orthopedagogen zochten hun antwoorden vooral in de medische hoek.
1. Kunnen moeilijk het specifieke van de orthopedagogiek aangeven
2. Vertrekken van kind met problemen
3. hadden moeite om aan te sluiten bij pedagogische theorie (wegens 'pedagogiek' te abstract en te weinig klinisch en 'Heilpedagogiek' te
medisch)
De pedagogische theorie in die tijd was vooral abstract en speculatief. Er werd weinig empirisch onderzoek gedaan.
Daardoor kon de praktijk van de orthopedagogische hulpverlening er niet genoeg concrete informatie uit halen. De theorie ging vooral over
algemene, filosofische vragen — zoals het doel van opvoeding of wat opvoeding eigenlijk is — maar gaf geen duidelijke richtlijnen over hoe
je kinderen (met een handicap) concreet moet aanpakken.
Met andere woorden: er was te weinig aandacht voor de praktische, “klinische” kant.
Daarom richtte de orthopedagogiek zich in het begin vooral op de medische wetenschap, want daar was die praktische, klinische aanpak wél
aanwezig. Een duidelijke breuk met die medische traditie zie je later bij het werk van Vliegenthart.
2.4. Methodische hulpverlening aan het kind in opvoedingsnood
Accent ligt op moeilijkheden bij het opvoeden van het kind met een tekort (oorzaak ligt nog grotendeels bij het kind met zijn tekort)
Belemmeringen in de opvoeding/het in zijn opvoedbaarheid belemmerde kind
richt zich op (moeilijkere) opvoeding van afwijkende/opvallende kdn/kdn met een beperking
2.4.1. Willem E. Vliegenthart (1904-1976)
Orthopedagogiek is bij Vliegenthart primair pedagogiek
“Het gaat om "de opvoeding van al die kinderen in wie door zeer verschillende oorzaken blijvend of gedurende lange tijd zo ernstige
belemmeringen in het verloop der opvoeding aanwezig zijn of te voorzien zijn dat de in de cultuurgemeenschap voor de grote massa van de
jeugd gebruikelijke opvoedingsvormen niet tot een voor het kind en/of gemeenschap acceptabel resultaat voeren”.
Bepleit een verbinding tussen theorie en praktijk
Orthopedagogiek is een specialisatie van de Pedagogiek
Beperkingen impliceren geen opvoedingsbelemmering
Soms wordt een ‘complete volwassen bestaansvorm’ niet bereikt.
Maakt onderscheid tussen ‘objectieve’ en ‘subjectieve’ factoren => wanneer een objectief tekort niet resulteert in een subjectief probleem:
misschien geen orthopedagogiek (uitz.: diepzwakzinnigen)
Vliegenthart spreekt van kinderen ‘in wie’ een belemmering in opvoeding aanwezig is.
= kinderen met een organische stoornis
het is duidelijk dat hij de oorzaak van de problemen voor het grootste deel bij het kind legt
HET OBJECT VAN DE ORTHOPEDAGOGIEK 4
