GASTCOLLEGE
LES 1 – INTRODUCTIE – CRIMINOLOGISCHE PSYCHOLOGIE – ONTWIKKELING VAN ANTISOCIAAL
GEDRAG ........................................................................................................................................... 12
1. Forensische psychologie: een introductie ................................................................................ 12
1.1. Forensische psychologie ≠ ................................................................................................... 12
1.2. Forensische psychologie = ................................................................................................... 12
o ≠ Auteurs/≠ definities: ........................................................................................... 13
o Definitie American Psychological Association’s specialty guidelines for Forensic
psychologists: ................................................................................................................ 13
o Definitie VVKP:....................................................................................................... 13
o Psychologische kennis toegepast op specifieke subwerkvelden binnen de forensische sector
14
o Criminologische psychologie versus rechtspsychologie................................................. 15
1.3. Psychologie & Recht ............................................................................................................ 15
Casus Tom ......................................................................................................................... 15
Casus Hans ........................................................................................................................ 16
Psychologie & recht: spanningsvelden........................................................................................ 17
1) Verschillen in training: Taalverschillen? Training? ..................................................... 17
2) Verschillen in attitude: bescherming versus hulp ..................................................... 17
3) Evidence-based toepassing van gedragswetenschappen in justitiële context: .............. 17
4) Verschillen in paradigma’s..................................................................................... 18
1.4. Forensische Psychologie in beweging ..................................................................................... 19
o Wijzigingen binnen het recht: .................................................................................. 19
o Evoluties binnen algemene psychologie: .................................................................... 19
o Sociale omwentelingen ............................................................................................ 19
o Ontwikkelingen binnen justitie en psychologie:........................................................... 20
o Nieuwe ‘afzetmarkt’ v/d forensische psychologie: ....................................................... 20
o Training – professionalisering: .................................................................................. 20
2. De ontwikkeling van antisociaal gedrag .................................................................................. 21
2.1. De aard en het voorkomen van jeugddelinquentie ................................................................... 21
o Cijfers (België): ...................................................................................................... 21
o % Gewelddadige delicten ........................................................................................ 22
o Evolutie ................................................................................................................. 22
o Kanttekening ......................................................................................................... 22
2.2. De psychiatrische visie ........................................................................................................ 23
Gedragsproblemen: what’s in the name? ............................................................................... 23
DSM 5: Psychiatrische visie op gedragsstoornissen ...................................................................... 24
Oppositionele-opstandige stoornis (ODD) ............................................................................... 25
Periodieke explosieve stoornis .............................................................................................. 26
Normoverschrijdende gedragsstoornis ................................................................................... 27
2.3. Theorieën ontwikkeling antisociaal gedrag .............................................................................. 28
Theorieën over de ontwikkeling van antisociaal gedrag ................................................................ 28
Theorieën: uitgangspunten ....................................................................................................... 29
1) Ontwikkeling ≠ statisch gegeven ........................................................................... 29
2) Erkenning diverse vormen van crimineel gedrag & diverse ontwikkelingspaden............ 29
3) Resultaat van diverse bio-psycho-sociale invloeden: ................................................ 29
4) Risicofactoren versus causale factoren: .................................................................. 29
5) Risicofactoren & protectieve factoren ..................................................................... 29
“Wetmatigheden” .................................................................................................................... 30
1) Equifinaliteit ........................................................................................................ 30
2) Multifinaliteit ....................................................................................................... 30
3) Ontwikkeling versus aanhouden versus verergering ................................................. 30
4) Individu is geen passief object .............................................................................. 30
, 5) Lange termijn invloeden & situationele factoren....................................................... 30
2.4. Het bio-psycho-sociaal model ............................................................................................... 31
Bio-psycho-sociaal model ......................................................................................................... 31
Drie niveaus van factoren: ....................................................................................................... 31
o Voorbeschikkende factoren ...................................................................................... 31
o Uitlokkende factoren ............................................................................................... 31
o Onderhoudende factoren ......................................................................................... 31
Grafiek .............................................................................................................................. 32
Effecten van stress .................................................................................................................. 32
2.5. Ontwikkelingstheorieën antisociaal gedrag ............................................................................. 33
2.5.1. De Moffitt Theorie ....................................................................................................... 33
o Uitgangspunt: ........................................................................................................ 33
o Conclusies o.b.v. grafiek .......................................................................................... 33
o Type1: Vroege starters (“Life course-persistent offenders”) ......................................... 34
o Type 2: De late starters (“Adolescent-limited offenders”) ............................................. 36
o ≠ tussen AL & LCP-groep......................................................................................... 37
o Nagin & Land (1995)............................................................................................... 37
o Basis MOFFITT-theorie ............................................................................................ 37
o MOFFITT-theorie samengevat: ................................................................................. 37
o Patterson............................................................................................................... 37
2.5.2. Het model van Patterson ............................................................................................. 38
‘The coercion developmental model’ .......................................................................................... 38
o Wat? ..................................................................................................................... 38
o Risicoperiode? ........................................................................................................ 39
o Risicogroep? .......................................................................................................... 39
o Vroege en late starters: .......................................................................................... 39
o Oudervaardigheden = kunnen ervoor zorgen dat antisociaal gedrag ontstaat ................. 39
o Bedenkingen: ........................................................................................................ 39
2.5.3. Algemene empirische vaststellingen .............................................................................. 40
2.6. Protectieve factoren ............................................................................................................ 41
Diverse factoren, diverse rollen ................................................................................................. 41
SAPROF – Jeugdversie (DE VRIES ROBBÉ, GEERS, STAPEL, HILTERMAN, & DE VOGEL, 2014) ........... 42
Risicoscreener Jeugd (DE VRIES & KLEEVEN, 2025)..................................................................... 42
Een complex verhaal ............................................................................................................... 43
LES 2 – PSYCHOPATHIE ................................................................................................................... 44
1. Psychopathie: een omkadering ............................................................................................... 44
1.1. Relevantie voor het forensisch werkveld................................................................................. 44
o Eén van de meest onderzochte persoonlijkheidsconstructen ......................................... 44
o ≠ Mythes over psychopathie .................................................................................... 44
o Robuuste relatie met geweld en recidive .................................................................... 44
o Impact op behandeling ............................................................................................ 45
o Relevant in forensisch en niet-forensisch werkveld ...................................................... 45
1.2. Psychopathie vanuit een geschiedkundig kader ....................................................................... 45
1.3. De basis: Hervey Cleckley .................................................................................................... 46
o 16 kenmerken: ...................................................................................................... 46
o Oorzaak: affectief deficit ......................................................................................... 46
o Crimineel gedrag? .................................................................................................. 47
1.4. Prevalentie ......................................................................................................................... 48
o Binnen de TBS: ...................................................................................................... 48
o Binnen detentie:..................................................................................................... 48
o Algemene bevolking: .............................................................................................. 48
2. De meting van psychopathie ................................................................................................... 48
2.1. DSM 5: Antisociale persoonlijkheidsstoornis ........................................................................... 49
“Antisociale Persoonlijkheidsstoornis”......................................................................................... 49
DSM: “Psychopathie” bij minderjarigen ...................................................................................... 50
2.2. De Psychopathy Checklist-Revised......................................................................................... 51
Robert Hare ............................................................................................................................ 51
PCL-R = 20 items – 4 facetten .............................................................................................. 52
1
, 2.3. Alternatieve instrumenten .................................................................................................... 55
3. De ontwikkeling van psychopathie .......................................................................................... 56
3.1. Risicofactoren ..................................................................................................................... 56
3.1.1. Genen ....................................................................................................................... 56
3.1.2. Neurobiologie ............................................................................................................. 56
3.1.3. Omgeving .................................................................................................................. 58
3.2. Verklaringsmodellen: Een affectief/cognitief deficit .................................................................. 59
Fearlessness model ................................................................................................................. 59
Respons modulatie theorie ....................................................................................................... 60
3.3. Psychopathie en crimineel/gewelddadig gedrag ....................................................................... 61
4. Behandelbaarheid ................................................................................................................... 62
4.1. Klinisch pessimisme ............................................................................................................ 62
Therapeutisch pessimisme als vertrekpunt ................................................................................. 62
Onderzoek Rice et al................................................................................................................ 63
PCL-R-scores zijn voorspellend voor: ......................................................................................... 64
o Slechte behandelrespons en hoge uitval .................................................................... 65
o Zwakkere therapeutische werkalliantie ...................................................................... 65
o Minder behandelvoortgang ...................................................................................... 65
o Gedragsmatige behandelverstoringen ....................................................................... 65
o Tegenoverdracht bij behandelaars............................................................................. 65
4.2. Wat werkt?......................................................................................................................... 67
Bij kinderen/minderjarigen ....................................................................................................... 67
o Wat? ..................................................................................................................... 67
o Effecten: ............................................................................................................... 67
Bij volwassenen ...................................................................................................................... 67
1) De RNR-principes als basis .................................................................................... 67
2) Het twee-componentenmodel van Wong ................................................................. 68
4.3. Juridisch pessimisme ........................................................................................................... 69
Casus ................................................................................................................................ 69
Literatuur ............................................................................................................................... 70
LES 3 - PARTNERGEWELD ................................................................................................................ 71
1. Definiëring & prevalentie ........................................................................................................ 71
1.1. Definiëring partnergeweld .................................................................................................... 71
o Intrafamiliaal (huiselijk) geweld ............................................................................... 71
o Partnergeweld ........................................................................................................ 71
1.2. Geweldsvormen .................................................................................................................. 71
o Fysieke mishandeling .............................................................................................. 71
o Seksuele mishandeling ............................................................................................ 72
o Psychische of emotionele mishandeling ..................................................................... 72
o Fysieke verwaarlozing ............................................................................................. 72
o Psychische of emotionele verwaarlozing .................................................................... 72
o Financiële uitbuiting ................................................................................................ 72
o Meest voorkomende? .............................................................................................. 72
1.3. Partnergeweld in cijfers ....................................................................................................... 73
Internationale cijfers ............................................................................................................... 73
Partnergeweld & kindermishandeling ......................................................................................... 73
o Partnergeweld gaat vaak samen met geweld tegen kinderen: ...................................... 73
o Kinderen getuige van partnergeweld: ........................................................................ 73
o Gevolgen voor kinderen: ......................................................................................... 73
Partnergeweld & dierenmishandeling ......................................................................................... 74
Partnergeweld in cijfers............................................................................................................ 74
o Intiem geweld ........................................................................................................ 74
o Absolute cijfers: ..................................................................................................... 74
o % mannelijke slachtoffers = % vrouwelijke slachtoffers? ............................................. 74
o Prevalentie studies: ................................................................................................ 74
1.4. Gevolgen van partnergeweld ................................................................................................ 75
o Fysiek trauma ........................................................................................................ 75
2
, o Psychologisch trauma/stress .................................................................................... 75
o Angst & controle..................................................................................................... 75
1.5. Allemaal gerelateerd ........................................................................................................... 76
2. Typologie partnergeweld......................................................................................................... 77
2.1. Typologie partnergeweldenaars ............................................................................................ 77
Subtypes ............................................................................................................................... 77
Prevalentie subtypes ........................................................................................................... 78
2.2. Typologie partnergeweld ...................................................................................................... 79
Feministisch versus family violence perspectief ........................................................................... 79
Typologie van Johnson ............................................................................................................. 79
2.3. Typologie dynamiek ............................................................................................................. 80
3. Partnergeweld: een complex gegeven ..................................................................................... 81
3.1. Cyclisch verloop .................................................................................................................. 81
Videofragment .................................................................................................................... 83
3.2. Risicofactoren ..................................................................................................................... 84
3.3. Partnergeweld als dyadisch proces ........................................................................................ 85
3.4. Genest ecologisch model ...................................................................................................... 86
3.5. Doorbreken van cyclisch verloop ........................................................................................... 87
Videofragment .................................................................................................................... 87
Waarom is het doorbreken v/d geweldcyclus zo moeilijk? ............................................................. 87
o Stockholmsyndroom ............................................................................................... 87
o Cognitieve dissonantie ............................................................................................ 87
o Angst .................................................................................................................... 87
o Gebrek aan zelfvertrouwen ...................................................................................... 87
o Afhankelijkheid ...................................................................................................... 87
Als je eens wist … ................................................................................................................... 87
LES 4 - STALKING ............................................................................................................................ 88
1. Stalking: definiëring en prevalentie ........................................................................................ 89
1.1. Stalking: de juridische visie .................................................................................................. 89
Juridische definitie (art. 442bis) ................................................................................................ 89
Art 237 SW Belaging (8/04/2026) ............................................................................................. 90
Internationale definitie ............................................................................................................. 90
Basiskenmerken v/d internationale definitie: .......................................................................... 90
1) Intentioneel patroon ............................................................................................ 90
2) Patroon van herhaaldelijk intrusief en hinderlijk gedrag ............................................ 90
3) Gericht tegen een specifieke persoon of personen .................................................... 90
4) Ongewenst ......................................................................................................... 90
5) Het slachtoffer voelt zich angstig, onrustig en/of bedreigd ........................................ 90
1.2. Stalking: de psychosociale visie ............................................................................................ 91
1.3. Stalkingsgedrag .................................................................................................................. 91
Videofragment .................................................................................................................... 91
≠ Gedragingen ................................................................................................................... 91
1.4. Het slachtoffer .................................................................................................................... 92
1.5. Prevalentie ......................................................................................................................... 93
2. Een typologie voor stalkers ..................................................................................................... 94
Typologie van Mullen ............................................................................................................... 94
CASUS GERALD .................................................................................................................. 95
CASUS ALBERT ................................................................................................................... 95
CASUS SUSAN .................................................................................................................... 96
CASUS DENNIS................................................................................................................... 96
Casus Alan ......................................................................................................................... 97
Videofragment .................................................................................................................... 97
3. Theoretische modellen: geweld en persistentie....................................................................... 98
3.1. Relational Goal Pursuit Theory .............................................................................................. 98
o Centraal = het nastreven van relationele doelen ......................................................... 98
3
, o Bij stalkers: ........................................................................................................... 98
o Gevolgen: ............................................................................................................. 98
o Behandeling: ......................................................................................................... 99
3.2. Controle & macht ................................................................................................................ 99
o Financiële controle .................................................................................................. 99
o Controle sociaal leven ............................................................................................. 99
o Psychologische controle ........................................................................................... 99
o Controle a.d.h.v. fysiek geweld............................................................................... 100
o Het betrekken v/d kinderen ................................................................................... 100
3.3. Integrated theoretical model of stalking violence .................................................................. 100
Stalking & gewelddadig gedrag ............................................................................................... 100
o Sterk uiteenlopende bevindingen over prevalentiecijfers ............................................ 100
o Risicofactoren voor fysiek geweld? .......................................................................... 100
Integrated theoretical model of stalking violence (Thompson, 2009) ............................................ 101
4. Risico’s, risicofactoren en risicotaxatie ..................................................................................102
4.1. Stalking Risk Profile........................................................................................................... 102
Stalking risk profile: de risico’s ............................................................................................... 102
Stalking risk profile: the smoking gun ...................................................................................... 102
4.2. Stalking Assessment Management (SAM) ............................................................................. 103
Podcast-tip: .......................................................................................................................... 103
LES 5 & 6 - ZEDENDELINQUENTIE ..................................................................................................104
1. Inleiding.................................................................................................................................104
Context: toegenomen aandacht voor seksueel geweld ........................................................... 104
De kloof tussen wetenschap en maatschappij ....................................................................... 104
Het paradoxale effect van stigmatisering .............................................................................. 104
o Drempel voor hulpzoeken: ..................................................................................... 104
o Belemmering van resocialisatie: ............................................................................. 104
Professionals en beleidsmakers zijn evenmin immuun............................................................ 105
o Beleidsniveau....................................................................................................... 105
o Hulpverlening....................................................................................................... 105
o Rechtspraak: ....................................................................................................... 105
2. Definities & prevalentie ..........................................................................................................105
2.1. Een definiëring ................................................................................................................. 105
Evolutie van de visie op seksueel geweld.................................................................................. 105
o Griekse Oudheid ................................................................................................... 105
o Jaren ‘70 ............................................................................................................. 105
o Recent ................................................................................................................ 105
o Technologische evoluties ....................................................................................... 106
Seksueel deviant gedrag = ??? ........................................................................................... 106
Sexual violence = ............................................................................................................. 106
Dé zedendelinquent bestaat niet ............................................................................................. 106
Casus David ..................................................................................................................... 107
Casus Karel ...................................................................................................................... 107
Casus Kristof .................................................................................................................... 107
Heterogeniteit .................................................................................................................. 107
o Aard v/h delict ..................................................................................................... 107
o Aard v/d relatie met het slachtoffer ........................................................................ 107
o Achterliggende problemen op psychiatrisch, seksueel en/of psychosociaal vlak ............ 107
2.2. Psychiatrische visie ........................................................................................................... 108
o DSM-I ................................................................................................................. 108
o DSM-II ................................................................................................................ 108
o DSM-III ............................................................................................................... 108
o DSM-IV ............................................................................................................... 108
o DSM-V ................................................................................................................ 108
DSM-V: ................................................................................................................................ 109
o Paraphilia ............................................................................................................ 109
o A paraphilic disorder ............................................................................................. 109
4
, o 2 groepen: .......................................................................................................... 109
o DSM-V: parafiliën ................................................................................................. 110
o Pedophilia (DSM-V) ............................................................................................... 111
Aflevering rond pedofilie .................................................................................................... 112
Recentere visie: chronophilieën ............................................................................................... 113
Zijn alle delictplegers seksueel “gestoord”? .............................................................................. 114
o Seksuele deviante interesses vormen een kwetsbaarheid voor seksueel delictgedrag .. 114
o De aanwezigheid van seksuele deviante interesses ≠ volledige verklaring seksueel
delictgedrag ................................................................................................................. 114
1) Parafiele interesses zonder dat dit noodzakelijk leidt tot seksueel delictgedrag ........ 114
2) Er wordt niet bij iedereen die een zedendelict pleegt, een parafiele interesse of stoornis
vastgesteld. ............................................................................................................. 114
o Focus behandeling ................................................................................................ 114
2.3. Prevalentie ....................................................................................................................... 115
2.3.1. Prevalentie: parafilie ................................................................................................. 115
2.3.2. Prevalentie: pedofilie................................................................................................. 115
2.3.3. Prevalentie: seksueel geweld ..................................................................................... 116
2.3.4. Prevalentie: minderjarigen ......................................................................................... 116
o Minderjarigen? ..................................................................................................... 116
o “Eens een seksueel delinquent, altijd een seksueel delinquent?” ................................. 116
o Het plegen van seksueel grensoverschrijdend gedrag in kindertijd = goede voorspeller? 117
2.3.5. Prevalentie: vrouwelijke plegers ................................................................................. 117
o Prevalentie vrouwelijke plegers: ............................................................................. 117
o Assumpties (mythes): ........................................................................................... 117
3. Theoretische modellen ...........................................................................................................118
3.1. Niveau I: microtheorieën ................................................................................................... 118
3.1.1. Typologie verkrachting................................................................................................... 118
Casus Laurence ................................................................................................................ 119
3.1.2. Typologie kindermisbruik: FBI-typologie .......................................................................... 119
3.1.3. Beperkingen v/e typologie ......................................................................................... 120
Beperkingen in de praktijk: ................................................................................................ 120
o Heterogeniteit ...................................................................................................... 120
o Is er wel sprake van specialisatie? .......................................................................... 120
o Bestaande classificatieschema’s zijn gebaseerd op beperkte en selecte steekproeven .... 120
o Inzichten naar behandeling of risico-inschattingen toe .............................................. 120
Categoriale versus dimensionele visie .................................................................................. 120
3.2. Niveau II: unifactoriële theorieën ........................................................................................ 121
3.2.1. Cognitieve distorties ................................................................................................. 121
Wat?.................................................................................................................................... 121
o Delictondersteunende opvattingen .......................................................................... 121
o Seksueel delict? ................................................................................................... 121
Rol?..................................................................................................................................... 122
o Faciliterende factoren ............................................................................................ 122
o Instandhoudende factoren ..................................................................................... 122
o Causale factoren .................................................................................................. 122
Meest voorkomende cognitieve distorties ................................................................................. 122
Voorbeelden ..................................................................................................................... 123
Behandeling ......................................................................................................................... 124
3.2.2. Zelfregulatiemodel (Ward & Hudson, 1998) .................................................................. 125
Zelfregulatiemodel van seksuele delictpleging ........................................................................... 125
o “Mensen zijn doelgerichte wezens.” ......................................................................... 125
o Drie zelfregulatieproblemen: .................................................................................. 125
o Delictroutes & zelfregulatie .................................................................................... 126
Casus Bart ....................................................................................................................... 127
Casus Laura ..................................................................................................................... 127
Casus Jos ......................................................................................................................... 127
Casus Jack ....................................................................................................................... 127
Figuur .................................................................................................................................. 128
3.3. Niveau III: multifactoriële theorieën .................................................................................... 129
3.3.1. Finkelhor’s precondition model ................................................................................... 129
3.3.2. The motivation-facilitation model of sexual offending (Seto, 2008, 2019)............................. 130
5
,4. Recidive .................................................................................................................................131
Eens zedendelinquent altijd zedendelinquent?........................................................................... 131
Casus Leo ........................................................................................................................ 131
Casus Daan ...................................................................................................................... 131
4.1. Recidivecijfers .................................................................................................................. 131
Recidivecijfers in België ..................................................................................................... 132
4.2. Risicofactoren ................................................................................................................... 133
4.2.1. Welke factoren zijn gerelateerd aan seksuele recidive? .................................................. 133
4.2.2. Risicotaxatie-instrumenten ........................................................................................ 133
4.2.3. Risicofactoren: statisch ............................................................................................. 133
Static-99R........................................................................................................................ 133
4.2.4. Risicofactoren: dynamisch ......................................................................................... 134
Stable-2007 ..................................................................................................................... 134
Acute-2007 ...................................................................................................................... 134
Literatuur ............................................................................................................................. 134
LES 7 – PSYCHISCHE STOORNISSEN EN CRIMINEEL GEDRAG .........................................................135
1. Ontoerekeningsvatbaarheid ...................................................................................................135
1.1. (On)toerekeningsvatbaarheid ............................................................................................. 135
o Juridisch begrip .................................................................................................... 135
o Adviserende rol van de deskundige, maar juridisch oordeel........................................ 135
o Uitgangspunt strafrecht:........................................................................................ 135
o Uitzondering: ontoerekeningsvatbaarheid ................................................................ 135
1.2. Internering....................................................................................................................... 135
o Wet van 5 mei 2014 betreffende de internering van personen (Titel I. Art. 2.) ............. 135
o Dubbele finaliteit: ................................................................................................. 136
1.3. Rechterlijke beslissingen tot internering ............................................................................... 136
o Hoofdstuk II. Art. 9. ............................................................................................. 136
1.4. Het forensisch psychiatrisch deskundigenonderzoek .............................................................. 137
o Titel III. Hoofdstuk 1. Art. 5................................................................................... 137
o Bedenkingen: ...................................................................................................... 137
o 4 mogelijke situaties ............................................................................................. 137
1.5. Complexe realiteit ............................................................................................................. 138
Casus .............................................................................................................................. 138
Prevalentie mentale stoornissen .......................................................................................... 138
Causaal verband? .................................................................................................................. 138
Drie mogelijke situaties waarin er een causaal verband kan vastgesteld worden (?) .................. 138
DSM-5: schizofreniespectrum- en andere psychotische stoornissen (~spectrum) ...................... 139
Schizofrenie ..................................................................................................................... 139
o Heterogeen klinisch syndroom ............................................................................... 139
o 4 groepen symptomen: ......................................................................................... 139
Videofragment .................................................................................................................. 140
Causale verbanden ............................................................................................................ 140
o Aanwezigheid symptomen ≠ motivatie delictgedrag .................................................. 140
Culpa in casu.................................................................................................................... 140
Complexe realiteit: Aan- of afwezig? ................................................................................... 141
2. Risicotaxatie en -management ...............................................................................................142
2.1. Het Risk-Need-Responsivity-model ...................................................................................... 142
Achtergrond ..................................................................................................................... 142
RNR-Model ....................................................................................................................... 142
2.2. Het risicoprincipe .............................................................................................................. 143
2.2.1. Het risicoprincipe: wat? ............................................................................................. 143
o Risicoprincipe: Wie behoeft voornamelijk begeleiding/ (gespecialiseerde) behandeling? . 143
o Risicotaxatie: Wat? ............................................................................................... 143
2.2.2. Het risicoprincipe: 3 benaderingen .............................................................................. 144
2.2.3. Het risicoprincipe: risicotaxatie ................................................................................... 144
Inleiding .......................................................................................................................... 144
o Ongestructureerd klinisch ...................................................................................... 145
o Actuariële methode ............................................................................................... 145
6
, o Gestructureerd klinisch oordeel .............................................................................. 145
Illustratie actuarieel instrument: STATIC-99R ....................................................................... 145
Gestructureerd klinisch instrument: HCR-20 ......................................................................... 146
Wat betekent een hoog/laag risicoprofiel? ........................................................................... 146
Actuarieel of (gestructureerd) klinisch? ................................................................................ 146
Risicotaxatie: doelstellingen ............................................................................................... 147
o Risicotaxatie: wat? ............................................................................................... 148
o Finaliteit risicotaxatie ............................................................................................ 148
2.3. Het behoefteprincipe ......................................................................................................... 148
Waarop focussen? ............................................................................................................. 148
Criminogene noden (centrale 8) .......................................................................................... 149
Relevantie aanpak verschillende criminogene noden .............................................................. 149
2.4. Het responsiviteitsprincipe ................................................................................................. 150
2.5. Risicomanagement ............................................................................................................ 152
Bijkomende literatuur ........................................................................................................ 153
LES 8 – KWETSBARE VERDACHTEN .................................................................................................154
Intro – Rechterlijke dwalingen ............................................................................................ 154
1. In de verhoorkamer: Valse bekentenissen & Kwetsbaarheden ...............................................155
1.1. Het politieverhoor ............................................................................................................. 155
o Doel politieverhoor: .............................................................................................. 155
o Informatie bekentenis ....................................................................................... 155
o The introduction of a confession makes the other aspects of a trial in court superfluous 155
Videofragment Pano: Carlo................................................................................................. 155
1.2. De valse bekentenis .......................................................................................................... 156
o Valse bekentenis .................................................................................................. 156
o Vals = ? .............................................................................................................. 156
o Prevalentie? ......................................................................................................... 156
o Hoger risico op valse bekentenissen? ...................................................................... 157
1.3. De aard van valse bekentenissen ........................................................................................ 157
1.3.1. Vrijwillige valse bekentenissen........................................................................................ 157
o Redenen? ............................................................................................................ 157
o BVB The Black Dahlia ............................................................................................ 158
1.3.2. ‘Gedwongen’ valse bekentenis waarin verdachte zelf niet gelooft ........................................ 158
Wat? ............................................................................................................................... 158
o Redenen: ............................................................................................................ 158
o BVB Central Park Jogger Case in 1989..................................................................... 158
1.3.3. ‘Gedwongen’ valse bekentenis waarin verdachte zelf gelooft............................................... 159
Wat? ............................................................................................................................... 159
o Redenen: ............................................................................................................ 159
o BVB De gespleten persoonlijkheid van Michael Crowe (14 jaar) .................................. 159
Valse bekentenissen in het labo Crash-experiment ............................................................. 160
1.4. De kwetsbaarheden van het verhoorproces .......................................................................... 160
1.5. De kwetsbaarheid van de ondervraagde ............................................................................... 162
o 2 kwetsbare groepen: ........................................................................................... 162
Het probleem in de praktijk ................................................................................................ 162
o Kwetsbaarheden en justitie Gebrek aan erkenning ................................................. 162
o Moeilijke identificatie ............................................................................................ 162
o Inadequate aanpassing van handelen: .................................................................... 162
Definitie van psychologische kwetsbaarheid.......................................................................... 163
o Psychologische kwetsbaarheid ................................................................................ 163
o Kwetsbaar = ? ..................................................................................................... 163
o Gevolgen? ........................................................................................................... 163
Casus Carlo ...................................................................................................................... 164
Vier psychische kwetsbaarheden ......................................................................................... 164
o Persoonlijkheidskenmerken: .................................................................................. 164
o Afwijkende mentale toestand ................................................................................. 164
o Intellectueel functioneren ...................................................................................... 164
o Mentale stoornissen/ontwikkelingsstoornissen .......................................................... 165
7
,2. Meegaandheid & Suggestibiliteit ............................................................................................165
2.1.1. Compliance .............................................................................................................. 165
Wat? ............................................................................................................................... 165
Redenen .......................................................................................................................... 165
o Drang tot behagen (“acquiescence”) ....................................................................... 165
o Vermijding van conflict en confrontatie .................................................................... 166
o Afweging beloning korte termijn ............................................................................. 166
o Verhoortechnieken die meegaandheid uitlokken ....................................................... 166
Wie = vatbaar? ................................................................................................................. 166
2.1.2. Suggestibiliteit ......................................................................................................... 167
Wat? ............................................................................................................................... 167
o Kenmerken: ......................................................................................................... 167
Wie = vatbaar? ................................................................................................................. 167
o Verhoorcontext .................................................................................................... 167
o Leeftijd ............................................................................................................... 167
o Intelligentie ......................................................................................................... 167
o Accuraatheid van herinnering (‘memory discrepancy’) ............................................... 167
o Lichamelijke en geestelijke conditie ........................................................................ 168
o Verwachtingen ..................................................................................................... 168
o Compliance & Suggestibiliteit correlatie ................................................................ 168
Suggesties: de valkuilen .................................................................................................... 168
o Correct/incorrect .................................................................................................. 168
o Suggesties kunnen verbaal & non-verbaal zijn ......................................................... 168
o Informatie waarvan de vanzelfsprekendheid in vraag kan gesteld worden .................... 168
o Open Gesloten vragen ....................................................................................... 168
o Herhalen van een vraag ........................................................................................ 168
o Impact van verhoortechnieken ............................................................................... 169
o Duur van ondervraging.......................................................................................... 169
o Isolatie................................................................................................................ 169
o Valse bewijzen/Foutieve informatie ......................................................................... 169
Making a murderer ............................................................................................................ 170
2.1.3. In de praktijk ........................................................................................................... 170
Literatuurtips ........................................................................................................................ 171
LES 9 - GEHEUGEN & HERINNERINGEN ...........................................................................................172
1. Het belang van het geheugen in de rechtbank .......................................................................172
Beltway sniper attacks of D.C. sniper attacks rond Washington, D.C.. ...................................... 172
1.1. Gerechtelijke dwalingen: identificatie................................................................................... 173
Belangrijkste oorzaken van gerechtelijke dwalingen: ............................................................. 173
o Ooggetuigen ........................................................................................................ 173
o Valse verklaringen ................................................................................................ 173
o Informanten ........................................................................................................ 173
o Inaccuraatheid forensisch onderzoek....................................................................... 173
Kennis over het geheugenproces is beperkt .......................................................................... 174
o Stellingen ............................................................................................................ 174
o Waarde van ooggetuigen?...................................................................................... 174
1.2. Waarom herkennen we?..................................................................................................... 175
≠ Factoren spelen een rol .................................................................................................. 175
o Overeenstemming met geheugen ........................................................................... 175
o Verwachtingen van politie ...................................................................................... 175
o Verlangen om te helpen ........................................................................................ 175
o Druk ................................................................................................................... 175
Een voorbeeld: vind de dief ................................................................................................ 175
2. Het geheugen: een betrouwbare videorecorder? ....................................................................176
Whodunnit ....................................................................................................................... 176
2.1. Perceptie ......................................................................................................................... 176
o Aandacht ............................................................................................................. 176
o Implicaties: ......................................................................................................... 177
o Schema’s en verwachtingen ................................................................................... 177
8
, o Omgevingsfactoren ............................................................................................... 177
o Emotie ................................................................................................................ 177
2.2. Retentie ........................................................................................................................... 178
o Tijd ..................................................................................................................... 178
o Externe invloeden ................................................................................................. 178
2.3. Reproductie ...................................................................................................................... 178
o Formulering vragen .............................................................................................. 178
o Output order effect: .............................................................................................. 179
o Feedback & herhaling ............................................................................................ 179
o Emotie ................................................................................................................ 179
2.4. Additionele, situationele factoren ........................................................................................ 180
o Leeftijd ............................................................................................................... 180
o Alcohol & drugs .................................................................................................... 180
o Aantrekkelijkheid.................................................................................................. 180
o Veranderingen in uiterlijk....................................................................................... 180
3. Herkenning in de verhoorkamer .............................................................................................180
3.1. Composities ..................................................................................................................... 180
3.2. Mug shots ........................................................................................................................ 181
3.3. Line-up ............................................................................................................................ 181
o Keuzeproces ooggetuigen?..................................................................................... 181
o Oplossing? ........................................................................................................... 181
o Juiste boodschap .................................................................................................. 181
o Invloed van politieagent ........................................................................................ 181
o Overtuiging ooggetuige ......................................................................................... 182
o Tijd tot herkenning ............................................................................................... 182
Welke persoon werd in deze les getoond? ............................................................................ 182
Literatuur ............................................................................................................................. 182
LES 10 – LEZING MEESTER SANNE DE CLERCK ................................................................................183
1. Toestemming - De grote grijze zone.......................................................................................184
Wet versus realiteit ............................................................................................................... 184
Toestemming .................................................................................................................... 184
.................................................................................................................................. 184
o Complexe realiteit: ............................................................................................... 184
o Wet .................................................................................................................... 184
o ‘Seks’ .................................................................................................................. 184
o De strafwet vraagt om heldere begrippen terwijl de realiteit vaak minder eenduidig is. . 184
Niet bewezen ≠ niet gebeurd .................................................................................................. 185
Ongepast ≠ misdrijf, spijt ≠ strafbaarheid ................................................................................ 185
o Ongepast versus misdrijf ....................................................................................... 185
o Spijt versus strafbaarheid ...................................................................................... 185
Tijdsgeest & communicatie ..................................................................................................... 185
o Tijdsgeest............................................................................................................ 185
o Communicatie ...................................................................................................... 185
Geval per geval, rechter per rechter ........................................................................................ 186
Toestemming als kernbegrip ................................................................................................... 186
Geldige toestemming in de wet ............................................................................................... 186
Twijfel.................................................................................................................................. 186
Bedreiging, geweld, dwang, verrassing, list .......................................................................... 187
o Fundamenteel? .................................................................................................... 187
o Jezelf mooier voorstellen ....................................................................................... 187
o BVB Tinder-zaak ................................................................................................... 187
o Contrast: misleiding die wél verkrachting was .......................................................... 187
Leeftijd ............................................................................................................................ 188
o Het wettelijk kader: .............................................................................................. 188
o Sexting: .............................................................................................................. 188
o Het juridisch risico bij jeugdbewegingen: ................................................................. 188
o De leeftijdsschatting: ............................................................................................ 189
Alcohol en verdovende middelen ......................................................................................... 189
9