Samenvatting Pid 2:
1. Korte herhaling 1e jaar
Psychologie vd individuele verschillen werd vroeger ook wel eens differentiële psychologie
genoemd (niet meer).
Deze vorm van psychologie houdt zich bezig met verschillen:
Tussen mensen (tussen individuen, tussen groepen, tussen...)
Binnen mensen (over de tijd, in verschillende situaties & hoe dit anders is voor
verschillende personen)
algemene psychologie houdt zich bezig met algemene wetten, die voor
iedereen gelden
Pid heeft 2 grote deeldomeinen:
1. Intelligentie, cognitief functioneren
2. Persoonlijkheid
a. Hoe mensen reageren en interageren met hun omgeving, hoe je je omgeving
kiest & vorm geeft
b. Karakter, emoties
Pid heeft 2 grote visies op PERSOONLIJKHEID:
1. (Nomothetische) trekvisie (nomothetisch: op iedereen van toepassing)
a. Mensen verschillen in hun positie op onderliggende, niet zichtbare Ph-dimensies
i. Positie op een trek, die bepaalt je gedrag
ii. Gedrag is redelijk stabiel over de verschillende situaties heen
b. 3 cruciale eigenschappen v/e trek
i. Trekken zijn interne, stabiele eigenschappen v/e individu, die deze van
moment tot moment; situatie tot situatie met zich meedraagt
1. een trek is geen tijdelijke eigenschap maar is iets dat de persoon altijd
meedraagt, geven aanleiding tot consistent patroon van gedrag bv.
haarkleur en haarsnit, agressie vs. mening
ii. Trekken zijn causaal: ze verklaren het gedrag vh individu
1. De interne eigenschappen beinvloeden, bepalen gedrag bv. extraversie
iii. Trekken nemen de vorm aan van (hypothetische) dimensies waarop
Ander Zelfde mensen verschillende plaatsen kunnen innemen
c. Implicaties:
i. Hoofdeffect van persoon is belangrijkste manier om individuele verschillen
in Ph, gedrag op te vatten
ii. Gedrag wordt gekenmerkt door relatief hoge soorten consistentie (Sarah
Hampson)
1. type A consistentie = cross-temporele stabiliteit van (ind versch
Situatie in) gedrag
a. zelfde G, zelfde S
Gedrag
Zelfde Ander 2. type B consistentie = cross-situationele
stabiliteit van (ind versch in) gedrag
A B a. zelfde G, andere S
3. type C-consistentie = cross-
C D
uitingsstabiliteit van (ind versch in) gedrag
a. ander G, zelfde S
4. type D-consistentie = predictie van concreet gedrag op basis van
trekscores
a. ander G, andere S
2. Interactionistische visie
a. Gedrag is afhankelijk vd interactie tssn omgeving en ph trekken
, b. Cruciale assumpties
i. Persoonlijkheid is een systeem van processen dat iemands reactie op
een concrete situatie bepaalt (cfr. CAPS systeem Mischel)
ii. Omdat bepaalde situaties bij een bepaald persoon andere processen
kunnen ontlokken is iemands gedrag een functie van de INTERACTIE
tussen persoon en omgeving
iii. De uitkomst hiervan is dat persoonlijkheid kan beschreven worden in
termen van ALS (bepaalde situatie) DAN (bepaald gedrag)
gedragshandtekeningen
c. Let op: een HE vd situatie wordt niet tegengesproken door het interactionisme,
maar dit is niet belangrijk voor individuele verschillen
d. Belangrijke implicaties
i. Interactie tussen persoon en situatie is belangrijkste manier om
individuele verschillen in persoonlijkheid, gedrag op te vatten
ii. Gedrag wordt gekenmerkt door relatief hoge
1. type A consistentie = cross-temporele stabiliteit van (ind versch
in) gedrag
MAAR door relatief lage
2. type B consistentie = cross-situationele stabiliteit van (ind versch
in) gedrag
3. type C-consistentie = cross-uitingsstabiliteit van (ind versch in)
gedrag
4. type D-consistentie = predictie van concreet gedrag op basis van
trekscores
Wie heeft er nu gelijk?
Aan ene kant:
Trekken zijn relatief cross-temporeel consistent;
Er zijn consistente individuele verschillen in algemene gedragstendenzen
Deze verschillen voorspellen ook belangrijke levensoutcomes
Aan andere kant
Concreet gedrag is weinig consistent van situatie tot situatie
Concrete gedragsuitingen correleren ook niet sterk onderling
En worden slechts in beperkte mate voorspeld door trekken
conclusie:
o Mensen worden gekenmerkt door (individuele verschillen in) gedragstendenzen,
deze tendenzen zijn relatief stabiel, en hebben een voorspellende kracht voor
levensoutcomes
o MAAR deze gedragstendenzen zijn weinig informatief voor de predictie van
concreet gedrag OMDAT dergelijk gedrag mede bepaald wordt in interactie met
de specifieke situatie
In het hedendaagse persoonlijkheidsonderzoek domineert de trekvisie, ondanks dat we weten
dat er ook veel waarheid zit in het interactionisme
Trekvisie domineert
o wijd verspreide empirische theorie van structuur van persoonlijkheid (Big Five,
Hexaco)
o consistent theoretisch kader geeft mogelijkheid tot cumulatieve wetenschap
o makkelijk te onderzoeken (eenvoudige trekvragenlijsten)
Interactionisme
o assumpties worden nochthans algemeen aanvaard
o maar moeilijker te onderzoeken
, o gebrek aan alles omvattende theorie van persoonlijkheid die de voornaamste
processen en structuren met naam noemt
2. Hoofdstuk 6: genen en persoonlijkheid
2.1. Inleiding, begrippen & doelen
Interesse begon met tweelingen die gescheiden werden bij de geboorte. Men merkte dat
ondanks hun andere opvoeding/leven tgv de scheiding, ze tóch veel gelijkenissen, niet enkel
in hun uiterlijk maar ook in gewoonten en ph, (en enkele verschillen) vertoonden.
Grote vraag: is de grote gelijkenis toeval of zijn er biologische factoren die een rol
spelen in je ph, gewoontes, voorkeuren....?
2.1.1. Het menselijke genoom
Genoom = hele verzameling genen dat een organisme bezit
Bestaat uit DNA (desoxyribonucleïnezuur), opgebouwd uit een dubbele helix bestaande
uit nucleotiden, die op hun beurt bestaan uit
o Een fosfaatgroep (zuur), suikers (desoxyribose) en 4 soorten basen (adenine-thymosine
& guanine-cytosine)
o Een gen bestaat uit specifieke combinaties DNA-nucleotiden, die kunnen coderen
voor een specifiek proteïne/eigenschap (gen is dus een deel vh DNA)
Bouw lichaam & functies
Aanleg voor bepaalde aandoeningen
Rol in psychologische eigenschap
Bevat 20.000-25.000 genen op 23 paar chromosomen (helft moeder, helft vader)
Complex geheel
o Veel genen; de manier van coderen kan bovendien sterk variëren; “genetisch
afval” (98% niet codeerbaar) blijkt toch functioneel (bv bepaalt in welke mate
omliggende genen tot expressie komen)
Human Genome Project is opgezet om de sekwentie van het menselijk genoom te
identificeren, nl. de specifieke DNA molecule sekwenties in de mens, en werd succesvol
afgerond in 2003
Maar dit betekent niet dat daarmee de functie van elk gen gekend is
Bovendien worden vele (meeste) eigenschappen niet door een enkel gen maar
door combinatie van vele genen gedetermineerd, en door mate van genexpressie
De meeste genen in het menselijk genoom zijn dezelfde voor iedereen (99+%) (bv
lichaamseigenschappen), MAAR een kleiner aantal genen kan verschillen tssn mensen (tgv
inserties, deleties, vervangingen van DNA), waaronder genen die coderen voor lichamelijke &
psychische trekken (bv oogkleur, extraversie en introversie)
Mensen verschillen dus in genoom (genotype) en hoe dit tot uiting komt, en dit kan
samenhangen met bepaalde verschillen in hoe ze zijn (phenotype)
2.1.2. Doel van gedragsgenetica
De meeste eigenschappen zijn zowel genetisch, als omgevingsbepaald:
1. Hoofdvraag Klassieke gedragsgenetica: Hoeveel vd variantie die we in de
populatie kunnen observeren, is toe te schrijven aan het feit dat mensen een
verschillende genetische achtergrond hebben.
Bepalen hoeveel (in % variantie) van verschillen tussen mensen in een bepaalde
trek toegeschreven kunnen worden aan genetische verschillen en hoeveel aan
omgevingsverschillen
, 2. Hoofdvraag moderne gedragsgenetica: Hoe genen en omgeving interageren en
correleren in het bepalen van (persoonlijkheid)eigenschappen & individuele verschillen
o waar de vraag vandaan komt & hoe die verder gaat op de vorige vraag zie later
3. Bepalen welke omgevings-, en genetische invloeden een invloed hebben op individuele
verschillen kunnen we die identificeren
bv. omgeving: ouders, siblings, peer-groep, unieke invloeden
bv. genetisch: enkele genen, complex van genen, etc…
2.2. Gedragsgenetica
2.2.1. Klassieke gedragsgenetica
Hoofdvraag: cfr doel
dit is een vraag naar overerfbaarheid: Proportie variantie (%) van geobserveerde
verschillen (variantie) in een groep individuen (v/e bepaalde eigenschap, hier ph) die
verklaard of toegeschreven worden aan genetische verschillen (variantie):
Er zijn verschillen, variantie tussen mensen in gedrag, PH..
Er is variantie tussen mensen in genen
Hoe hangen deze samen?
Andere manier om erover te spreken is via phenotype en genotype:
Phenotype: “uiterlijk” voorkomen, eigenschappen van een organisme: gedrag,
fysische kenmerken (oogkleur, lengte, etc…), PH: “eindprodukt” zoals het zich voordoet
Genotype: genetische constellatie van organisme
Erfelijkheid: Welke aspecten van (variatie in) het genotype van personen hangen
samen met aspecten van (variatie in) het phenotype van personen?
= Proportie phenotypische variantie die toegeschreven kan worden aan genotypische
variantie: h2 (heritability)
Proportie verklaarde variantie: gaat over hoeveel variantie in een bepaalde eigenschap is
toe te schrijven/ hangt samen met variantie in een andere eigenschap (misleidende term:
“verklarend” klinkt heel causaal, is het niet het is correlatie)
LET OP: overerfbaarheid ≠ omgevingsbepaaldheid
Omgevingsbepaaldheid (e 2: environmentality) = proportie geobserveerde variantie
in een groep personen die toe te schrijven is aan omgevingsvariantie
o iedereen heeft andere levenservaringen
Volgens assumpties van klassieke gedragsgenetica is deze omgekeerd proportioneel met
mate van overerfbaarheid:
o 1 = h2 + e2
Misvatting over overerfbaarheid:
Erfelijkheid kan niet toegepast worden op 1 individu, enkel op een groep individuen
o idee van omgevingsbepaaldheid en overerfbaarheid kunt ge niet toepassen op de
eigenschappen van 1 enkel individu
o kunt niet zeggen: bv mijn lichaamslengte is 90% overerfbaarheid en 10%
omgevingsbepaaldheid dit kun je enkel zeggen over variantie in een populatie
o bv Cake : je hebt een heel recept waarvoor je boter, bloem, eieren... nodig hebt
je kunt de cake enkel maken als je alle ingrediënten hebt, heeft geen nut om te zeggen
“zoveel % vd cake is bepaald door bloem”
o zelfde bij mensen
je kunt wel doen: 100 cakes bakken warvan sommige meer of minder
bloem/eieren/suiker de verschillen tussen deze cakes kun je x% toeschrijven aan de
variantie in suiker, y% aan de varaintie in bloem...
1. Korte herhaling 1e jaar
Psychologie vd individuele verschillen werd vroeger ook wel eens differentiële psychologie
genoemd (niet meer).
Deze vorm van psychologie houdt zich bezig met verschillen:
Tussen mensen (tussen individuen, tussen groepen, tussen...)
Binnen mensen (over de tijd, in verschillende situaties & hoe dit anders is voor
verschillende personen)
algemene psychologie houdt zich bezig met algemene wetten, die voor
iedereen gelden
Pid heeft 2 grote deeldomeinen:
1. Intelligentie, cognitief functioneren
2. Persoonlijkheid
a. Hoe mensen reageren en interageren met hun omgeving, hoe je je omgeving
kiest & vorm geeft
b. Karakter, emoties
Pid heeft 2 grote visies op PERSOONLIJKHEID:
1. (Nomothetische) trekvisie (nomothetisch: op iedereen van toepassing)
a. Mensen verschillen in hun positie op onderliggende, niet zichtbare Ph-dimensies
i. Positie op een trek, die bepaalt je gedrag
ii. Gedrag is redelijk stabiel over de verschillende situaties heen
b. 3 cruciale eigenschappen v/e trek
i. Trekken zijn interne, stabiele eigenschappen v/e individu, die deze van
moment tot moment; situatie tot situatie met zich meedraagt
1. een trek is geen tijdelijke eigenschap maar is iets dat de persoon altijd
meedraagt, geven aanleiding tot consistent patroon van gedrag bv.
haarkleur en haarsnit, agressie vs. mening
ii. Trekken zijn causaal: ze verklaren het gedrag vh individu
1. De interne eigenschappen beinvloeden, bepalen gedrag bv. extraversie
iii. Trekken nemen de vorm aan van (hypothetische) dimensies waarop
Ander Zelfde mensen verschillende plaatsen kunnen innemen
c. Implicaties:
i. Hoofdeffect van persoon is belangrijkste manier om individuele verschillen
in Ph, gedrag op te vatten
ii. Gedrag wordt gekenmerkt door relatief hoge soorten consistentie (Sarah
Hampson)
1. type A consistentie = cross-temporele stabiliteit van (ind versch
Situatie in) gedrag
a. zelfde G, zelfde S
Gedrag
Zelfde Ander 2. type B consistentie = cross-situationele
stabiliteit van (ind versch in) gedrag
A B a. zelfde G, andere S
3. type C-consistentie = cross-
C D
uitingsstabiliteit van (ind versch in) gedrag
a. ander G, zelfde S
4. type D-consistentie = predictie van concreet gedrag op basis van
trekscores
a. ander G, andere S
2. Interactionistische visie
a. Gedrag is afhankelijk vd interactie tssn omgeving en ph trekken
, b. Cruciale assumpties
i. Persoonlijkheid is een systeem van processen dat iemands reactie op
een concrete situatie bepaalt (cfr. CAPS systeem Mischel)
ii. Omdat bepaalde situaties bij een bepaald persoon andere processen
kunnen ontlokken is iemands gedrag een functie van de INTERACTIE
tussen persoon en omgeving
iii. De uitkomst hiervan is dat persoonlijkheid kan beschreven worden in
termen van ALS (bepaalde situatie) DAN (bepaald gedrag)
gedragshandtekeningen
c. Let op: een HE vd situatie wordt niet tegengesproken door het interactionisme,
maar dit is niet belangrijk voor individuele verschillen
d. Belangrijke implicaties
i. Interactie tussen persoon en situatie is belangrijkste manier om
individuele verschillen in persoonlijkheid, gedrag op te vatten
ii. Gedrag wordt gekenmerkt door relatief hoge
1. type A consistentie = cross-temporele stabiliteit van (ind versch
in) gedrag
MAAR door relatief lage
2. type B consistentie = cross-situationele stabiliteit van (ind versch
in) gedrag
3. type C-consistentie = cross-uitingsstabiliteit van (ind versch in)
gedrag
4. type D-consistentie = predictie van concreet gedrag op basis van
trekscores
Wie heeft er nu gelijk?
Aan ene kant:
Trekken zijn relatief cross-temporeel consistent;
Er zijn consistente individuele verschillen in algemene gedragstendenzen
Deze verschillen voorspellen ook belangrijke levensoutcomes
Aan andere kant
Concreet gedrag is weinig consistent van situatie tot situatie
Concrete gedragsuitingen correleren ook niet sterk onderling
En worden slechts in beperkte mate voorspeld door trekken
conclusie:
o Mensen worden gekenmerkt door (individuele verschillen in) gedragstendenzen,
deze tendenzen zijn relatief stabiel, en hebben een voorspellende kracht voor
levensoutcomes
o MAAR deze gedragstendenzen zijn weinig informatief voor de predictie van
concreet gedrag OMDAT dergelijk gedrag mede bepaald wordt in interactie met
de specifieke situatie
In het hedendaagse persoonlijkheidsonderzoek domineert de trekvisie, ondanks dat we weten
dat er ook veel waarheid zit in het interactionisme
Trekvisie domineert
o wijd verspreide empirische theorie van structuur van persoonlijkheid (Big Five,
Hexaco)
o consistent theoretisch kader geeft mogelijkheid tot cumulatieve wetenschap
o makkelijk te onderzoeken (eenvoudige trekvragenlijsten)
Interactionisme
o assumpties worden nochthans algemeen aanvaard
o maar moeilijker te onderzoeken
, o gebrek aan alles omvattende theorie van persoonlijkheid die de voornaamste
processen en structuren met naam noemt
2. Hoofdstuk 6: genen en persoonlijkheid
2.1. Inleiding, begrippen & doelen
Interesse begon met tweelingen die gescheiden werden bij de geboorte. Men merkte dat
ondanks hun andere opvoeding/leven tgv de scheiding, ze tóch veel gelijkenissen, niet enkel
in hun uiterlijk maar ook in gewoonten en ph, (en enkele verschillen) vertoonden.
Grote vraag: is de grote gelijkenis toeval of zijn er biologische factoren die een rol
spelen in je ph, gewoontes, voorkeuren....?
2.1.1. Het menselijke genoom
Genoom = hele verzameling genen dat een organisme bezit
Bestaat uit DNA (desoxyribonucleïnezuur), opgebouwd uit een dubbele helix bestaande
uit nucleotiden, die op hun beurt bestaan uit
o Een fosfaatgroep (zuur), suikers (desoxyribose) en 4 soorten basen (adenine-thymosine
& guanine-cytosine)
o Een gen bestaat uit specifieke combinaties DNA-nucleotiden, die kunnen coderen
voor een specifiek proteïne/eigenschap (gen is dus een deel vh DNA)
Bouw lichaam & functies
Aanleg voor bepaalde aandoeningen
Rol in psychologische eigenschap
Bevat 20.000-25.000 genen op 23 paar chromosomen (helft moeder, helft vader)
Complex geheel
o Veel genen; de manier van coderen kan bovendien sterk variëren; “genetisch
afval” (98% niet codeerbaar) blijkt toch functioneel (bv bepaalt in welke mate
omliggende genen tot expressie komen)
Human Genome Project is opgezet om de sekwentie van het menselijk genoom te
identificeren, nl. de specifieke DNA molecule sekwenties in de mens, en werd succesvol
afgerond in 2003
Maar dit betekent niet dat daarmee de functie van elk gen gekend is
Bovendien worden vele (meeste) eigenschappen niet door een enkel gen maar
door combinatie van vele genen gedetermineerd, en door mate van genexpressie
De meeste genen in het menselijk genoom zijn dezelfde voor iedereen (99+%) (bv
lichaamseigenschappen), MAAR een kleiner aantal genen kan verschillen tssn mensen (tgv
inserties, deleties, vervangingen van DNA), waaronder genen die coderen voor lichamelijke &
psychische trekken (bv oogkleur, extraversie en introversie)
Mensen verschillen dus in genoom (genotype) en hoe dit tot uiting komt, en dit kan
samenhangen met bepaalde verschillen in hoe ze zijn (phenotype)
2.1.2. Doel van gedragsgenetica
De meeste eigenschappen zijn zowel genetisch, als omgevingsbepaald:
1. Hoofdvraag Klassieke gedragsgenetica: Hoeveel vd variantie die we in de
populatie kunnen observeren, is toe te schrijven aan het feit dat mensen een
verschillende genetische achtergrond hebben.
Bepalen hoeveel (in % variantie) van verschillen tussen mensen in een bepaalde
trek toegeschreven kunnen worden aan genetische verschillen en hoeveel aan
omgevingsverschillen
, 2. Hoofdvraag moderne gedragsgenetica: Hoe genen en omgeving interageren en
correleren in het bepalen van (persoonlijkheid)eigenschappen & individuele verschillen
o waar de vraag vandaan komt & hoe die verder gaat op de vorige vraag zie later
3. Bepalen welke omgevings-, en genetische invloeden een invloed hebben op individuele
verschillen kunnen we die identificeren
bv. omgeving: ouders, siblings, peer-groep, unieke invloeden
bv. genetisch: enkele genen, complex van genen, etc…
2.2. Gedragsgenetica
2.2.1. Klassieke gedragsgenetica
Hoofdvraag: cfr doel
dit is een vraag naar overerfbaarheid: Proportie variantie (%) van geobserveerde
verschillen (variantie) in een groep individuen (v/e bepaalde eigenschap, hier ph) die
verklaard of toegeschreven worden aan genetische verschillen (variantie):
Er zijn verschillen, variantie tussen mensen in gedrag, PH..
Er is variantie tussen mensen in genen
Hoe hangen deze samen?
Andere manier om erover te spreken is via phenotype en genotype:
Phenotype: “uiterlijk” voorkomen, eigenschappen van een organisme: gedrag,
fysische kenmerken (oogkleur, lengte, etc…), PH: “eindprodukt” zoals het zich voordoet
Genotype: genetische constellatie van organisme
Erfelijkheid: Welke aspecten van (variatie in) het genotype van personen hangen
samen met aspecten van (variatie in) het phenotype van personen?
= Proportie phenotypische variantie die toegeschreven kan worden aan genotypische
variantie: h2 (heritability)
Proportie verklaarde variantie: gaat over hoeveel variantie in een bepaalde eigenschap is
toe te schrijven/ hangt samen met variantie in een andere eigenschap (misleidende term:
“verklarend” klinkt heel causaal, is het niet het is correlatie)
LET OP: overerfbaarheid ≠ omgevingsbepaaldheid
Omgevingsbepaaldheid (e 2: environmentality) = proportie geobserveerde variantie
in een groep personen die toe te schrijven is aan omgevingsvariantie
o iedereen heeft andere levenservaringen
Volgens assumpties van klassieke gedragsgenetica is deze omgekeerd proportioneel met
mate van overerfbaarheid:
o 1 = h2 + e2
Misvatting over overerfbaarheid:
Erfelijkheid kan niet toegepast worden op 1 individu, enkel op een groep individuen
o idee van omgevingsbepaaldheid en overerfbaarheid kunt ge niet toepassen op de
eigenschappen van 1 enkel individu
o kunt niet zeggen: bv mijn lichaamslengte is 90% overerfbaarheid en 10%
omgevingsbepaaldheid dit kun je enkel zeggen over variantie in een populatie
o bv Cake : je hebt een heel recept waarvoor je boter, bloem, eieren... nodig hebt
je kunt de cake enkel maken als je alle ingrediënten hebt, heeft geen nut om te zeggen
“zoveel % vd cake is bepaald door bloem”
o zelfde bij mensen
je kunt wel doen: 100 cakes bakken warvan sommige meer of minder
bloem/eieren/suiker de verschillen tussen deze cakes kun je x% toeschrijven aan de
variantie in suiker, y% aan de varaintie in bloem...
