DOELSTELLINGEN GPR (LESAFFER): DE
RECHTSTAAT
OVERTURE: HET WESTERSE CONSTITUTIONELE MODEL
HOOFDSTUK 1: DE OVERHAASTE TRIOMTOCHT VAN HET WESTERSE
CONSTITUTIONELE MODEL
De vier pijlers van het westers constitutioneel model en de betekenissen van rechtstaat,
democratie, grond- en mensenrechten.
De vier Pijlers
Pluralistische democratie (de legitimatie van de machthebbers van overheid en staat is de wil
van het volk)
De rechtsstaat
Respect voor de mensenrechten
Vrije markteconomie
Democratie: volkssoevereiniteit (de wil van het volk is de bron van de legitieme machtsuitoefening).
Er zijn twee soorten democratieën: directe en indirecte
o Bij indirecte democratie duidt het volk via verkiezingen volksvertegenwoordigers aan, zoals
in België.
o Bij directe democratie oefenen de burgers rechtstreeks hun macht uit op de
wetgevingsprocedure, meestal via referendum. (Zwitserland)
Rechtstaat: De staat is gebaseerd op het recht, zowel burgers als overheid zijn eraan onderworpen.
De burger zijn rechten en vrijheden worden beschermd tegen de overheid.
Mensenrechten: vinden hun wortels in natuurrecht, dat stelt dat elk individu natuurlijke en
onvervreemdbare rechten heeft die stoelen op het mens zijn zelf, deze worden niet gecreëerd
door de staat en overstijgen het positieve recht van de staat.
Grondrechten: fundamentele rechten die burgers beschermen tegen de overheid en die hen de
vrijheid geven om te bestaan in een samenleving en die verankerd zijn in de grondwet.
De historische betekenis van het Charter voor een Nieuw Europa en het einde van de Koude
Oorlog voor de constitutionele geschiedenis van Europa
Het Charter voor een Nieuw Europa is grondslag voor de politieke en juridische orde van
Europa na de Koude Oorlog:
= feitelijke overwinning van het westers constitutioneel model
= het zorgde voor de doorbraak van het westers constitutioneel model in alle landen die het
tekenden (en doorbrak de idee dat mensenrechten politiek neutraal waren en zowel onder het
westerse als het communistische model konden bestaan)
Expliciet einde van de Koude Oorlog: zet voorwaarden uiteen voor een Nieuw Europa
De pijlers: rechtstaat, pluralistische democratie, vrijemarkteconomie en respect voor de
mensenrechten
Pijlers zijn cumulatief: kunnen niet afzonderlijk gebruikt worden
1
, oLegt de verbinding tussen de verspreiding van het westers constitutioneel model, de
vrijheid en veiligheid van Europa: gevolg hiervan is dat het respect voor dit model
verheven wordt tot een zaak van alle Europese landen + VS + Canada en dat alle landen
een moreel recht hebben om elkaar op de naleving van dat model aan te spreken.
Betekent de overwinning van het Westers constitutionele model op het communistische model
als enige werkzame model.
De tegengestelde visies van het Westen en de Sovjet-Unie op de constitutionele toekomst van
Europa aan het einde van de Koude Oorlog
Westen (VS en West-Europa)
Wou de Koude Oorlog afsluiten door het hele continent te verenigen onder het westerse
constitutionele model.
Grondslag: Europe Whole and Free.
Pijlers: pluralistische democratie, mensenrechten, rechtsstaat en vrijemarkteconomie.
NAVO en Europese integratie moesten behouden en zelfs uitgebreid worden.
Doel: alle staten van Europa dezelfde constitutionele basis geven → einde van de
ideologische tweedeling.
Sovjet-Unie (onder Gorbatsjov)
Pleitte voor een Gemeenschappelijk Europees Huis.
Uitgangspunt: vreedzame co-existentie van verschillende politieke en economische systemen
in Europa (dus communisme naast democratie).
Breuk met de Brezjnev-doctrine, maar SU wou wél een rol behouden in Europa.
Visie: NAVO, Warschaupact en CVSE vervangen door een collectieve veiligheidsorganisatie
(OVSE).
Dus: geen volledige overname van het westerse model, maar een pluraliteit van systemen
naast elkaar.
Kernverschil
Westen: één verenigd Europa volgens het westerse constitutionele model (democratie,
rechtsstaat, vrijemarkteconomie, respect voor de mensenrechten).
Sovjet-Unie: co-existentie van meerdere systemen binnen één gemeenschappelijk huis, met
behoud van socialistische alternatieven.
De verschillende visies op democratie en zelfbeschikkingsrecht
Democratie
Westen: meerpartijenstelsel met vrije verkiezingen, vrijheid van meningsuiting, persvrijheid,
vrijheid van vereniging en scheiding tussen staat en partij.
Oosten: recht van volkeren om hun eigen systeem te kiezen, inclusief een communistisch
eenpartijstelsel.
Recht op zelfbeschikking van alle landen - vreedzame co-existentie van verschillende systemen als
basisbeginsel Slotakte Helsinki
2
, Interne zelfbeschikking
o Westen: recht van elk volk om binnen staat eigen regering te kiezen, democratie waar vrije
verkiezingen plaatsvinden tussen meerdere partijen
o Communisten: recht van elk volk om eigen regeringsvorm te kiezen, om eigen politieke,
sociale, economische en culturele systeem te kiezen (MAAR: eenmaal communist, altijd
communist – ideologische basis Brezjnev Doctrine)
Externe zelfbeschikking: recht van elk volk om een staat te vormen of deel uit te maken met
andere volkeren van staat
De rol van de Duitse eenmaking in de transformatie van de Europese constitutionele orde aan
het einde van de Koude Oorlog
Na de verkiezingen in de DDR (Duitse Democratische Republiek) werd duidelijk dat Kohl zijn zin kreeg
voor een snelle eenmaking van DU. Het ‘Kohl-blok” stond voor de opname van de DDR in de BRD
(Bondsrepubliek Duitsland). Dit zorgde ervoor dat ze het economisch model van de BRD zouden
overnemen: de vrijemarkteconomie.
Door de Duitse eenmaking begon de expansie van Westerse Koude Oorlog organisaties al door het
opnemen van de DDR in het Westen. Hierdoor was het precedent al gezet om later de expansie van
andere Oostbloklanden toe te laten. Ook werd door de eenmaking de monetaire eenheid in
versnelling mogelijk gemaakt door de afspraak tussen Mitterrand en Kohl over een monetaire unie.
Eind november 1989: opende Kohl strijd voor Duitse eenmaking en zo ook strijd voor Europa.
Binnenlands: tegenstanders van snelle eenmaking overtuigen
Buitenlands: diplomatieke strijd: andere regeringen overtuigen (uiteindelijk hadden 4
bezettingsmogendheden juridisch het laatste woord)
3 factoren droegen bij tot een snelle oplossing van het Duitse vraagstuk:
1) Alliant Bush (Europe whole and free) en Kohl
2) Compromis Kohl en Mitterrand over verbinding Duitse eenmaking en Europese integratie
3) Toenemende zwakte van Gorbatsjov
Einddoel westerse Koude Oorlog strategie = uitbreiding westers model naar Oost-Europa
De begrippen Staat en Soeveriniteit
De soevereine staat is de basisvorm van politieke en juridische organisatie van de wereld.
Montevideo Convention on the Rights and Duties of States (1933) somt 4 voorwaarden op om over
staat te kunnen spreken en erkend te kunnen worden als een subject (=drager van rechten en
plichten) onder internationaal recht:
Een permanente populatie
Een gedefinieerd grondgebied
Een regering
De capaciteit om relaties aan te gaan met andere staten: erkenning door andere staten
speelt grote rol om als staat te kunnen functioneren in internationale gemeenschap
Soevereiniteit :
Externe soevereiniteit: afwezigheid van enig hoger gezag boven de staat: onafhankeliljkheid
3
, Interne soevereiniteit: staat heeft monopolie van jurisdictie of rechtsmacht binnen zijn
grenzen
De verschillende categoriën van internationaal recht
De term ‘internationaal recht’ werd in de jaren 1780 door Jeremy Bentham geïntroduceerd als
alternatief voor het oudere jus gentium (“law of nations”), dat teruggaat tot de Romeinse Republiek
en door de tijd heen verschillende betekenissen had.
Jus gentium werd sinds de 16e en 17e eeuw gebruikt voor het recht tussen staten, maar ook
voor bredere relaties, zoals die tussen burgers van verschillende staten (wat we nu
transnationaal recht noemen).
Transnationaal recht is recht dat:
1. een internationale oorsprong heeft (tot stand gekomen door overeenstemming
tussen staten), en
2. van toepassing is op verhoudingen tussen private personen of organisaties uit
verschillende staten.
Daarnaast verwees jus gentium al sinds het Romeinse Keizerrijk naar universele rechtsregels
en instituties die gemeenschappelijk waren aan de meeste nationale rechtssystemen.
De traditionele en moderne opvattingen over rechtsmacht en over de verhouding tussen
overheid en recht, met diverse mechanismen om de overheid via recht in te perken
4
RECHTSTAAT
OVERTURE: HET WESTERSE CONSTITUTIONELE MODEL
HOOFDSTUK 1: DE OVERHAASTE TRIOMTOCHT VAN HET WESTERSE
CONSTITUTIONELE MODEL
De vier pijlers van het westers constitutioneel model en de betekenissen van rechtstaat,
democratie, grond- en mensenrechten.
De vier Pijlers
Pluralistische democratie (de legitimatie van de machthebbers van overheid en staat is de wil
van het volk)
De rechtsstaat
Respect voor de mensenrechten
Vrije markteconomie
Democratie: volkssoevereiniteit (de wil van het volk is de bron van de legitieme machtsuitoefening).
Er zijn twee soorten democratieën: directe en indirecte
o Bij indirecte democratie duidt het volk via verkiezingen volksvertegenwoordigers aan, zoals
in België.
o Bij directe democratie oefenen de burgers rechtstreeks hun macht uit op de
wetgevingsprocedure, meestal via referendum. (Zwitserland)
Rechtstaat: De staat is gebaseerd op het recht, zowel burgers als overheid zijn eraan onderworpen.
De burger zijn rechten en vrijheden worden beschermd tegen de overheid.
Mensenrechten: vinden hun wortels in natuurrecht, dat stelt dat elk individu natuurlijke en
onvervreemdbare rechten heeft die stoelen op het mens zijn zelf, deze worden niet gecreëerd
door de staat en overstijgen het positieve recht van de staat.
Grondrechten: fundamentele rechten die burgers beschermen tegen de overheid en die hen de
vrijheid geven om te bestaan in een samenleving en die verankerd zijn in de grondwet.
De historische betekenis van het Charter voor een Nieuw Europa en het einde van de Koude
Oorlog voor de constitutionele geschiedenis van Europa
Het Charter voor een Nieuw Europa is grondslag voor de politieke en juridische orde van
Europa na de Koude Oorlog:
= feitelijke overwinning van het westers constitutioneel model
= het zorgde voor de doorbraak van het westers constitutioneel model in alle landen die het
tekenden (en doorbrak de idee dat mensenrechten politiek neutraal waren en zowel onder het
westerse als het communistische model konden bestaan)
Expliciet einde van de Koude Oorlog: zet voorwaarden uiteen voor een Nieuw Europa
De pijlers: rechtstaat, pluralistische democratie, vrijemarkteconomie en respect voor de
mensenrechten
Pijlers zijn cumulatief: kunnen niet afzonderlijk gebruikt worden
1
, oLegt de verbinding tussen de verspreiding van het westers constitutioneel model, de
vrijheid en veiligheid van Europa: gevolg hiervan is dat het respect voor dit model
verheven wordt tot een zaak van alle Europese landen + VS + Canada en dat alle landen
een moreel recht hebben om elkaar op de naleving van dat model aan te spreken.
Betekent de overwinning van het Westers constitutionele model op het communistische model
als enige werkzame model.
De tegengestelde visies van het Westen en de Sovjet-Unie op de constitutionele toekomst van
Europa aan het einde van de Koude Oorlog
Westen (VS en West-Europa)
Wou de Koude Oorlog afsluiten door het hele continent te verenigen onder het westerse
constitutionele model.
Grondslag: Europe Whole and Free.
Pijlers: pluralistische democratie, mensenrechten, rechtsstaat en vrijemarkteconomie.
NAVO en Europese integratie moesten behouden en zelfs uitgebreid worden.
Doel: alle staten van Europa dezelfde constitutionele basis geven → einde van de
ideologische tweedeling.
Sovjet-Unie (onder Gorbatsjov)
Pleitte voor een Gemeenschappelijk Europees Huis.
Uitgangspunt: vreedzame co-existentie van verschillende politieke en economische systemen
in Europa (dus communisme naast democratie).
Breuk met de Brezjnev-doctrine, maar SU wou wél een rol behouden in Europa.
Visie: NAVO, Warschaupact en CVSE vervangen door een collectieve veiligheidsorganisatie
(OVSE).
Dus: geen volledige overname van het westerse model, maar een pluraliteit van systemen
naast elkaar.
Kernverschil
Westen: één verenigd Europa volgens het westerse constitutionele model (democratie,
rechtsstaat, vrijemarkteconomie, respect voor de mensenrechten).
Sovjet-Unie: co-existentie van meerdere systemen binnen één gemeenschappelijk huis, met
behoud van socialistische alternatieven.
De verschillende visies op democratie en zelfbeschikkingsrecht
Democratie
Westen: meerpartijenstelsel met vrije verkiezingen, vrijheid van meningsuiting, persvrijheid,
vrijheid van vereniging en scheiding tussen staat en partij.
Oosten: recht van volkeren om hun eigen systeem te kiezen, inclusief een communistisch
eenpartijstelsel.
Recht op zelfbeschikking van alle landen - vreedzame co-existentie van verschillende systemen als
basisbeginsel Slotakte Helsinki
2
, Interne zelfbeschikking
o Westen: recht van elk volk om binnen staat eigen regering te kiezen, democratie waar vrije
verkiezingen plaatsvinden tussen meerdere partijen
o Communisten: recht van elk volk om eigen regeringsvorm te kiezen, om eigen politieke,
sociale, economische en culturele systeem te kiezen (MAAR: eenmaal communist, altijd
communist – ideologische basis Brezjnev Doctrine)
Externe zelfbeschikking: recht van elk volk om een staat te vormen of deel uit te maken met
andere volkeren van staat
De rol van de Duitse eenmaking in de transformatie van de Europese constitutionele orde aan
het einde van de Koude Oorlog
Na de verkiezingen in de DDR (Duitse Democratische Republiek) werd duidelijk dat Kohl zijn zin kreeg
voor een snelle eenmaking van DU. Het ‘Kohl-blok” stond voor de opname van de DDR in de BRD
(Bondsrepubliek Duitsland). Dit zorgde ervoor dat ze het economisch model van de BRD zouden
overnemen: de vrijemarkteconomie.
Door de Duitse eenmaking begon de expansie van Westerse Koude Oorlog organisaties al door het
opnemen van de DDR in het Westen. Hierdoor was het precedent al gezet om later de expansie van
andere Oostbloklanden toe te laten. Ook werd door de eenmaking de monetaire eenheid in
versnelling mogelijk gemaakt door de afspraak tussen Mitterrand en Kohl over een monetaire unie.
Eind november 1989: opende Kohl strijd voor Duitse eenmaking en zo ook strijd voor Europa.
Binnenlands: tegenstanders van snelle eenmaking overtuigen
Buitenlands: diplomatieke strijd: andere regeringen overtuigen (uiteindelijk hadden 4
bezettingsmogendheden juridisch het laatste woord)
3 factoren droegen bij tot een snelle oplossing van het Duitse vraagstuk:
1) Alliant Bush (Europe whole and free) en Kohl
2) Compromis Kohl en Mitterrand over verbinding Duitse eenmaking en Europese integratie
3) Toenemende zwakte van Gorbatsjov
Einddoel westerse Koude Oorlog strategie = uitbreiding westers model naar Oost-Europa
De begrippen Staat en Soeveriniteit
De soevereine staat is de basisvorm van politieke en juridische organisatie van de wereld.
Montevideo Convention on the Rights and Duties of States (1933) somt 4 voorwaarden op om over
staat te kunnen spreken en erkend te kunnen worden als een subject (=drager van rechten en
plichten) onder internationaal recht:
Een permanente populatie
Een gedefinieerd grondgebied
Een regering
De capaciteit om relaties aan te gaan met andere staten: erkenning door andere staten
speelt grote rol om als staat te kunnen functioneren in internationale gemeenschap
Soevereiniteit :
Externe soevereiniteit: afwezigheid van enig hoger gezag boven de staat: onafhankeliljkheid
3
, Interne soevereiniteit: staat heeft monopolie van jurisdictie of rechtsmacht binnen zijn
grenzen
De verschillende categoriën van internationaal recht
De term ‘internationaal recht’ werd in de jaren 1780 door Jeremy Bentham geïntroduceerd als
alternatief voor het oudere jus gentium (“law of nations”), dat teruggaat tot de Romeinse Republiek
en door de tijd heen verschillende betekenissen had.
Jus gentium werd sinds de 16e en 17e eeuw gebruikt voor het recht tussen staten, maar ook
voor bredere relaties, zoals die tussen burgers van verschillende staten (wat we nu
transnationaal recht noemen).
Transnationaal recht is recht dat:
1. een internationale oorsprong heeft (tot stand gekomen door overeenstemming
tussen staten), en
2. van toepassing is op verhoudingen tussen private personen of organisaties uit
verschillende staten.
Daarnaast verwees jus gentium al sinds het Romeinse Keizerrijk naar universele rechtsregels
en instituties die gemeenschappelijk waren aan de meeste nationale rechtssystemen.
De traditionele en moderne opvattingen over rechtsmacht en over de verhouding tussen
overheid en recht, met diverse mechanismen om de overheid via recht in te perken
4
