Elena Vets
Strafrecht
Inleiding
• Punitief populisme
o = politici & media manipuleren publieke opinie door te pleiten voor
strengere straffen en repressieve maatregelen, vaak gebaseerd op foute
informatie
o Oorzaak: informatiekloof (media, politiek geeft foute informatie + gebrek
aan info van justitie)
▪ Hoe minder juiste informatie je krijgt, hoe repressiever je oordeelt
o Wereldwijd: strenge straffen voorgesteld als dé oplossing voor
criminaliteit, zonder rekening te houden met werkelijke effecten /
mensenrechten
o Strijdig met evidence based vaststellingen
▪ Politici hier wel van bewust
▪ Resultaten onderzoek: gevangenisstraffen slecht voor recidive
cijfers (streng straffen heeft contraproductief effect)
▪ Waar maatschappij meest bij gebaat?
- Effectieve straffen (die misschien minder populair klinken)
- Repressieve straffen (vb: gevangenisstraffen)
• Wat is het actuele Belgisch strafrecht?
o Algemene evolutie
▪ Privaatrecht → publiekrecht
▪ Familiale solidariteit & collectieve weerwraak (oog om oog, tand
om tand) → zoengeld binnen familiale sfeer (afkopen van strafbaar
gedrag) → overheid tarifeert zoengeld
• Evolutie strafwetboek
o Kentering 18e E
▪ Invloed v Franse filosofen (o.a. Beccaria, Von Feuerbach)
▪ In strijd tegen willekeur: voor strafbaar gedrag moet wettelijke
verankering zijn
o Voor 1867: Code Napoléon (ook wanneer BE onder Nederlands bewind)
o Sw. 1867: olv Haus & Nypels (overname Code Napoléon)
▪ GEEN artikel over doeleinden v bestraffing
▪ Klassieke leer
- Schuldbegrip centraal (vrije wil: iedereen heeft keuze tussen
goed & kwaad)
- Doelstelling = vergelding, afschrikking & preventie
▪ Vaak gewijzigd & aangevuld → onleesbare warboel
, ▪ Veel rechtsfiguren hebben geen wettelijke basis (vb:
onoverkomelijke dwaling)
▪ Artificiële straffen
▪ Archaïsch taalgebruik
▪ Geen voeling met wetenschappelijk onderzoek
o Nieuw strafwetboek
▪ Koen Geens (minister v Justitie) wil verschillende wetboeken
hervormen (2015)
- Strafrecht concentreren op kerntaak (focussen op
gedragingen die noodzakelijk via strafrecht moeten worden
gesanctioneerd)
▪ Commissie tot hervorming strafrecht
- 4e poging sinds 1979
- 3 basisprincipes
1) Accuraat: garantie voor rechtszekerheid
2) Coherent: vlotte toepassing op concrete situaties
3) Eenvoudig: iedereen wordt geacht de strafwet te kennen
▪ Publicatie: BS 8 april 2024
▪ In werking: 8 april 2026
▪ Intussen: reparatie- en harmonisatiewetgeving + nieuwe wetgeving
(vb: ontsnappen uit gevangenis vroeger geen misdrijf)
▪ Nog wachten op Strafuitvoeringswetboek
o Pijlers van hervorming
▪ Subsidiariteit strafrecht: strafrecht moet laatste redmiddel zijn
▪ Visie over doelstellingen straf (voor het eerst duidelijk)
▪ Gevangenisstraf als ultimum remedium (laatst te overwegen straf)
▪ Gelijkwaardige straffen, MAAR proportionaliteit en
individualisering: elke strafzaak is anders, straffen op maat!
▪ Gediversifieerd straffenpalet met strafniveaus (nodig om aan
individualisering te kunnen doen)
▪ Nieuwe vormen van bestraffing
▪ Strafuitvoeringsrechtbank (SURB) als centrale uitvoeringsinstantie
o Politieke besluitvorming (politiek soms laatste woord)
▪ Verhoging bepaalde strafmaten (vb: hervormd seksueel strafrecht)
▪ Behoud bepaalde misdrijven (ook die volgens taxatie-instrument
niet ernstig beoordeeld werden, vb: gelaatsverhullende kledij, zoals
boerka’s, dragen in publieke ruimte) = voorbeeld van
politiek/punitief populisme (niet wetenschappelijk onderbouwd)
▪ Nieuwe strafbaarstellingen
▪ Strenge recidiveregeling
, ▪ TBS (ter beschikkingsstelling van strafuitvoeringsrechtbank): kan
tot gevolg hebben dat gevangenisstraf artificieel wordt verlengd
• Definitie & kenmerken
o Definitie
▪ Plaats- en tijdsgebonden
▪ ‘Het strafrecht is het geheel van rechtsregels die bepaalde
gedragingen strafbaar stellen en sancties bepalen die op de daders
toepasselijk zijn’
▪ 3 sleutelbegrippen
- Misdrijf (nieuwe Sw: geen onderscheid meer tussen
‘misdaad, wanbedrijf & overtreding’) = gedraging waarop de
wet een sanctie stelt
! niet alles wat moreel verwerpelijk is (vb: je wil misdrijf
plegen, maar komt toch tot bezinning & doet het niet = NIET
strafbaar)
- Dader (NP of RP): GEEN dieren & NIET strafrechtelijk
verantwoordelijk voor andermans daad
! handhavingsmechanisme kan starten zonder
geïdentificeerde dader, MAAR geen identificatie = geen
bestraffing → seponering door OM (na OO) of beschikking
tot ontslag van onderzoek door raadkamer (na GO)
- Strafrechtelijke sanctie (niet persé straf: ook maatregelen,
reacties in Vlaams jeugddelinquentierecht, punitieve
sancties (art. 6 EVRM), sancties sui generis,
bestraffingsmodaliteiten) + ook andere
handhavingsmechanismen (bestuurlijke sancties & BCA-
recht)
o Kenmerken
▪ Sanctierecht
▪ Legaal recht (zie verder)
- Legaliteitsprincipe
- Nullum crimen sine lege (geen misdrijf zonder wet)
- Nulla poena sine lege (geen straf zonder wet)
▪ Publiekrecht
- Overheid straft omdat openbare orde werd geraakt (vb:
diefstal, bedrieglijk andermans zaak wegnemen)
- OM (vertegenwoordigt gemeenschap + beslist of zaak
vervolgd wordt)
- Slachtoffer niet nodig om strafprocedure op te starten (geen
klachtmisdrijven meer)
, - Slachtoffer geen invloed op bestraffing, enkel
schadevergoeding
- Geen andersluidende overeenkomsten (niet zomaar
afwijken van het strafrecht)
- Toestemming slachtoffer is irrelevant (vb: suïcidepact),
tenzij de niet-toestemming een constitutief bestanddeel is
(vb: verkrachting)
- Rechtsverwerking bestaat niet in het strafrecht (je blijft
strafbaar)
▪ Autonome rechtstak
- Geen hulprecht ten dienste van andere rechtstakken
- = Handhavingsrecht met algemene draagwijdte (vb: in WER
vindt je strafrechtelijke regels terug)
- Conceptuele autonomie: strafrecht bepaalt eigen
begrippenkader! (art. 79-81 V.T. Boek 2 Sw.2024) MAAR
uitzonderlijk rekening houden met burgerlijk recht (art. 16
V.T. Sv.)
• Indeling materieel strafrecht
o Algemeen deel
▪ Op alle misdrijven toepasselijke regels
▪ Boek 1 Sw. + complementaire strafwetten (vb: Interneringswet,
Vlaams Jeugddelinquentiedecreet…)
o Bijzonder deel
▪ Verschillende misdrijven
▪ Boek 2 Sw. + bijzondere strafwetten (vb: Drugswet,
Wegverkeerswet, Wetboek Vennootschappen, Sociaal
Strafwetboek…)
▪ Lex specialis derogat lex generalis (art.77 Sw.2024)
Strafrecht
Inleiding
• Punitief populisme
o = politici & media manipuleren publieke opinie door te pleiten voor
strengere straffen en repressieve maatregelen, vaak gebaseerd op foute
informatie
o Oorzaak: informatiekloof (media, politiek geeft foute informatie + gebrek
aan info van justitie)
▪ Hoe minder juiste informatie je krijgt, hoe repressiever je oordeelt
o Wereldwijd: strenge straffen voorgesteld als dé oplossing voor
criminaliteit, zonder rekening te houden met werkelijke effecten /
mensenrechten
o Strijdig met evidence based vaststellingen
▪ Politici hier wel van bewust
▪ Resultaten onderzoek: gevangenisstraffen slecht voor recidive
cijfers (streng straffen heeft contraproductief effect)
▪ Waar maatschappij meest bij gebaat?
- Effectieve straffen (die misschien minder populair klinken)
- Repressieve straffen (vb: gevangenisstraffen)
• Wat is het actuele Belgisch strafrecht?
o Algemene evolutie
▪ Privaatrecht → publiekrecht
▪ Familiale solidariteit & collectieve weerwraak (oog om oog, tand
om tand) → zoengeld binnen familiale sfeer (afkopen van strafbaar
gedrag) → overheid tarifeert zoengeld
• Evolutie strafwetboek
o Kentering 18e E
▪ Invloed v Franse filosofen (o.a. Beccaria, Von Feuerbach)
▪ In strijd tegen willekeur: voor strafbaar gedrag moet wettelijke
verankering zijn
o Voor 1867: Code Napoléon (ook wanneer BE onder Nederlands bewind)
o Sw. 1867: olv Haus & Nypels (overname Code Napoléon)
▪ GEEN artikel over doeleinden v bestraffing
▪ Klassieke leer
- Schuldbegrip centraal (vrije wil: iedereen heeft keuze tussen
goed & kwaad)
- Doelstelling = vergelding, afschrikking & preventie
▪ Vaak gewijzigd & aangevuld → onleesbare warboel
, ▪ Veel rechtsfiguren hebben geen wettelijke basis (vb:
onoverkomelijke dwaling)
▪ Artificiële straffen
▪ Archaïsch taalgebruik
▪ Geen voeling met wetenschappelijk onderzoek
o Nieuw strafwetboek
▪ Koen Geens (minister v Justitie) wil verschillende wetboeken
hervormen (2015)
- Strafrecht concentreren op kerntaak (focussen op
gedragingen die noodzakelijk via strafrecht moeten worden
gesanctioneerd)
▪ Commissie tot hervorming strafrecht
- 4e poging sinds 1979
- 3 basisprincipes
1) Accuraat: garantie voor rechtszekerheid
2) Coherent: vlotte toepassing op concrete situaties
3) Eenvoudig: iedereen wordt geacht de strafwet te kennen
▪ Publicatie: BS 8 april 2024
▪ In werking: 8 april 2026
▪ Intussen: reparatie- en harmonisatiewetgeving + nieuwe wetgeving
(vb: ontsnappen uit gevangenis vroeger geen misdrijf)
▪ Nog wachten op Strafuitvoeringswetboek
o Pijlers van hervorming
▪ Subsidiariteit strafrecht: strafrecht moet laatste redmiddel zijn
▪ Visie over doelstellingen straf (voor het eerst duidelijk)
▪ Gevangenisstraf als ultimum remedium (laatst te overwegen straf)
▪ Gelijkwaardige straffen, MAAR proportionaliteit en
individualisering: elke strafzaak is anders, straffen op maat!
▪ Gediversifieerd straffenpalet met strafniveaus (nodig om aan
individualisering te kunnen doen)
▪ Nieuwe vormen van bestraffing
▪ Strafuitvoeringsrechtbank (SURB) als centrale uitvoeringsinstantie
o Politieke besluitvorming (politiek soms laatste woord)
▪ Verhoging bepaalde strafmaten (vb: hervormd seksueel strafrecht)
▪ Behoud bepaalde misdrijven (ook die volgens taxatie-instrument
niet ernstig beoordeeld werden, vb: gelaatsverhullende kledij, zoals
boerka’s, dragen in publieke ruimte) = voorbeeld van
politiek/punitief populisme (niet wetenschappelijk onderbouwd)
▪ Nieuwe strafbaarstellingen
▪ Strenge recidiveregeling
, ▪ TBS (ter beschikkingsstelling van strafuitvoeringsrechtbank): kan
tot gevolg hebben dat gevangenisstraf artificieel wordt verlengd
• Definitie & kenmerken
o Definitie
▪ Plaats- en tijdsgebonden
▪ ‘Het strafrecht is het geheel van rechtsregels die bepaalde
gedragingen strafbaar stellen en sancties bepalen die op de daders
toepasselijk zijn’
▪ 3 sleutelbegrippen
- Misdrijf (nieuwe Sw: geen onderscheid meer tussen
‘misdaad, wanbedrijf & overtreding’) = gedraging waarop de
wet een sanctie stelt
! niet alles wat moreel verwerpelijk is (vb: je wil misdrijf
plegen, maar komt toch tot bezinning & doet het niet = NIET
strafbaar)
- Dader (NP of RP): GEEN dieren & NIET strafrechtelijk
verantwoordelijk voor andermans daad
! handhavingsmechanisme kan starten zonder
geïdentificeerde dader, MAAR geen identificatie = geen
bestraffing → seponering door OM (na OO) of beschikking
tot ontslag van onderzoek door raadkamer (na GO)
- Strafrechtelijke sanctie (niet persé straf: ook maatregelen,
reacties in Vlaams jeugddelinquentierecht, punitieve
sancties (art. 6 EVRM), sancties sui generis,
bestraffingsmodaliteiten) + ook andere
handhavingsmechanismen (bestuurlijke sancties & BCA-
recht)
o Kenmerken
▪ Sanctierecht
▪ Legaal recht (zie verder)
- Legaliteitsprincipe
- Nullum crimen sine lege (geen misdrijf zonder wet)
- Nulla poena sine lege (geen straf zonder wet)
▪ Publiekrecht
- Overheid straft omdat openbare orde werd geraakt (vb:
diefstal, bedrieglijk andermans zaak wegnemen)
- OM (vertegenwoordigt gemeenschap + beslist of zaak
vervolgd wordt)
- Slachtoffer niet nodig om strafprocedure op te starten (geen
klachtmisdrijven meer)
, - Slachtoffer geen invloed op bestraffing, enkel
schadevergoeding
- Geen andersluidende overeenkomsten (niet zomaar
afwijken van het strafrecht)
- Toestemming slachtoffer is irrelevant (vb: suïcidepact),
tenzij de niet-toestemming een constitutief bestanddeel is
(vb: verkrachting)
- Rechtsverwerking bestaat niet in het strafrecht (je blijft
strafbaar)
▪ Autonome rechtstak
- Geen hulprecht ten dienste van andere rechtstakken
- = Handhavingsrecht met algemene draagwijdte (vb: in WER
vindt je strafrechtelijke regels terug)
- Conceptuele autonomie: strafrecht bepaalt eigen
begrippenkader! (art. 79-81 V.T. Boek 2 Sw.2024) MAAR
uitzonderlijk rekening houden met burgerlijk recht (art. 16
V.T. Sv.)
• Indeling materieel strafrecht
o Algemeen deel
▪ Op alle misdrijven toepasselijke regels
▪ Boek 1 Sw. + complementaire strafwetten (vb: Interneringswet,
Vlaams Jeugddelinquentiedecreet…)
o Bijzonder deel
▪ Verschillende misdrijven
▪ Boek 2 Sw. + bijzondere strafwetten (vb: Drugswet,
Wegverkeerswet, Wetboek Vennootschappen, Sociaal
Strafwetboek…)
▪ Lex specialis derogat lex generalis (art.77 Sw.2024)
