STAATSRECHT
INHOUDSOPGAVE
Deel 1: Het grondplan ..................................................................................................................................................................................................... 4
Hoofdstuk 1: Overzicht van de staatsrechtelijke principes ............................................................................................................................... 4
1.1 België is een grondwettelijke staat ......................................................................................................................................................... 4
1.2 België is een democratie ........................................................................................................................................................................... 4
1.3 België is een rechtsstaat ............................................................................................................................................................................ 6
1.4 België is gebaseerd op een scheiding der machten ............................................................................................................................ 7
1.5 België is een federaal systeem ................................................................................................................................................................. 7
1.6 België is een monarchie ............................................................................................................................................................................ 9
1.7 België is een sociale welvaartstaat........................................................................................................................................................10
1.8 België is een duurzame staat (art. 7 GW) ..........................................................................................................................................10
Hoofdstuk 2: Overzicht van de staatsrechtelijke instellingen .........................................................................................................................11
2.1 Het federale parlement ................................................................................................................................................................................11
2.2 De koning .........................................................................................................................................................................................................19
2.3 De regering ......................................................................................................................................................................................................21
2.4 Het statuut van parlementsleden, ministers en staatssecretarissen ..................................................................................................25
2.5 Rechtscolleges .................................................................................................................................................................................................28
Hoofdstuk 3: Fundamentele rechten en vrijheden – beginselen ....................................................................................................................33
3.1 Grondrechten in de Belgische Grondwet van 1831 ..............................................................................................................................33
3.2 Categorieën van grondrechten ...................................................................................................................................................................34
3.3 Bronnen en beschermingsmechanismes ...................................................................................................................................................39
3.4 De werking van grondrechten ....................................................................................................................................................................42
3.5 Misbruik van grondrechten ..........................................................................................................................................................................46
3.6 Derogatie van grondrechten .......................................................................................................................................................................46
Deel 2: Constitutionalisme ...........................................................................................................................................................................................47
Hoofdstuk 4: Bronnen van Staatsmacht en burgerschapsmodellen ..............................................................................................................47
4.1 Soevereiniteitsmodellen: nationale soevereiniteit, volkssoevereiniteit en paritaire democratie ...............................................47
4.2 Een pluralistisch burgerschapsmodel .........................................................................................................................................................49
4.3 Een corporatistisch burgerschapsmodel ...................................................................................................................................................49
4.4 Toepassing op het referendum ...................................................................................................................................................................50
4.5 Toepassing op het genderquota .................................................................................................................................................................51
Hoofdstuk 5: Bronnen van grondwettelijk recht ...............................................................................................................................................54
5.1 De grondwet....................................................................................................................................................................................................54
5.2 Grondwettelijke gewoonten en conventie ..............................................................................................................................................55
5.3 Intra/supra-nationaal recht als bron van Belgisch grondwettelijk recht ...........................................................................................56
Hoofdstuk 6: De verhouding tussen grondwet en internationaal recht ......................................................................................................58
6.1 Het principe: de voorrang van internationaal en supranationaal recht op de grondwet .............................................................58
6.2 Voorwaarde: de rechtmatige aansluiting bij de internationale/supranationale rechtsorde .........................................................59
6.3 Uitzondering op de voorrang voor grondrechten .................................................................................................................................59
1
, 6.4 Beperkingen op de voorrang van EU-recht vanuit een grondwettelijk pluralisme-visie ..............................................................60
Hoofdstuk 7: De handhaving van de grondwet ..................................................................................................................................................61
7.1 Ontwikkelingen die de wet niet langer onschendbaar maken ............................................................................................................61
7.2 Het mandaat van het grondwettelijk Hof .................................................................................................................................................61
7.3 de ‘political questions’ doctrine ..................................................................................................................................................................64
7.4 Rechtszekerheid ..............................................................................................................................................................................................64
Hoofdstuk 8: Staatsnoodrecht ................................................................................................................................................................................66
8.1 Modellen voor constitutionele strategieën ..............................................................................................................................................66
8.2 Toepassing op België .....................................................................................................................................................................................67
Deel 3: Democratie ........................................................................................................................................................................................................69
Hoofdstuk 9: Institutionele kenmerken van de Belgische representatieve democratie ..........................................................................69
9.1 Het kiessysteem ..............................................................................................................................................................................................69
9.2 De verhouding tussen parlement en regering: het vertrouwensbeginsel ........................................................................................72
Hoofdstuk 10: De inrichting van de consensusdemocratie .............................................................................................................................76
10.1 Het federale niveau ......................................................................................................................................................................................76
10.2 De Brusselse instellingen ............................................................................................................................................................................77
Hoofdstuk 11: Democratische grondrechten en de weerbare democratie ...............................................................................................80
11.1 Democratische grondrechten ...................................................................................................................................................................80
11.2 De delegatie van de wetgevende bevoegdheid .....................................................................................................................................83
11.3 Het gelijkheidsbeginsel en de neutraliteit van de staat .......................................................................................................................87
11.4 De weerbare democratie ...........................................................................................................................................................................90
Deel 4: de rechtsstaat ....................................................................................................................................................................................................92
Hoofdstuk 12: De hiërarchie van de normen .....................................................................................................................................................92
12.1 Hiërarchische verhoudingen ......................................................................................................................................................................92
12.2 De hiërarchie der normen vs. het democratisch principe ................................................................................................................94
Hoofdstuk 13: Het rechtszekerheidbeginsel en de algemeenheid van de wet ...........................................................................................97
13.1 Het rechtszekerheidbeginsel .....................................................................................................................................................................97
13.2 De algemeenheid van de wet ....................................................................................................................................................................97
Hoofdstuk 14: Rechtsbescherming – de rechterlijke toetsing van formele wetten ............................................................................... 100
14.1 De ontwikkeling naar een systeem va rechterlijke toetsing van wetten in België ................................................................... 100
14.2 Democratische waarborgen in het systeem van rechterlijke toetsing van wetten .................................................................. 103
14.3 Juridisch pluralisme ................................................................................................................................................................................... 106
Deel 5: Scheiding der machten ................................................................................................................................................................................. 108
Hoofdstuk 15: De onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechter .................................................................................................. 108
15.1 De onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechters in het Grondwettelijk Hof ............................................................ 108
15.2 Controle op de rechterlijke macht....................................................................................................................................................... 109
15.3 De aansprakelijkheid van magistraten .................................................................................................................................................. 109
Hoofdstuk 16: De aansprakelijkheid van de wetgever .................................................................................................................................. 111
Hoofdstuk 17: Rechterlijk activisme................................................................................................................................................................... 112
Deel 6: Federalisme ..................................................................................................................................................................................................... 114
Hoofdstuk 18: De ontwikkeling van de Belgische eenheidsstaat naar een federaal systeem .............................................................. 114
2
, 18.1 De Belgische eenheidsstaat: een reactie tegen de taalpolitiek van Willem I ............................................................................. 114
18.2 Democratisering en Vlaamse ontvoogding: naar taalwetten en taalgebieden ........................................................................... 114
18.3 Naar een federale staat............................................................................................................................................................................ 115
18.4 De zes Staatshervormingen .................................................................................................................................................................... 115
18.5 Chronologisch overzicht ......................................................................................................................................................................... 116
18.6 Naar een nieuwe staatshervorming (?) ................................................................................................................................................ 117
Hoofdstuk 19: Basismodel en evoluties – de entiteiten ................................................................................................................................ 118
19.1 Het basismodel: 3 gemeenschappen en 3 gewesten ........................................................................................................................ 118
19.2 Evoluties in het basismodel: assymetrische verschuivingen ............................................................................................................ 121
Hoofdstuk 20: Basismodel en evoluties – de instellingen ............................................................................................................................. 123
20.1 Basismodel: parlementen en regeringen .............................................................................................................................................. 123
20.2 Evoluties op basis van sub-nationale grondwetgevende autonomie ............................................................................................ 127
Hoofdstuk 21: Basismodel en evoluties – De bevoegdheden...................................................................................................................... 133
21.1 Lexicon van de bevoegdheidstechnieken ............................................................................................................................................ 133
21.2 Basismodel: het dogma van autonomie, nevenschikking en exclusiviteit .................................................................................... 134
21.3 Evoluties naar een meer flexibele invulling van bevoegdheden ..................................................................................................... 139
Hoofdstuk 22: Is België een federaal systeem? ................................................................................................................................................ 142
22.1 België is een federaal systeem ................................................................................................................................................................ 142
22.2 Is België een federatie? → de klassieke benadering ......................................................................................................................... 142
22.3 Is België een federatie? → de dynamische benadering .................................................................................................................... 143
22.4 Is België een confederatie? ...................................................................................................................................................................... 144
Hoofdstuk 23: Waarheen met België................................................................................................................................................................. 145
23.2.1 België is een instabiel federaal systeem ............................................................................................................................................ 145
23.2.2 Valt België uiteen? .................................................................................................................................................................................. 146
23.2.3 Waarheen gaat België? .......................................................................................................................................................................... 147
3
,DEEL 1: HET GRONDPLAN
HOOFDSTUK 1: OVERZICHT VAN DE STAATSRECHTELIJKE PRINCIPES
Essentie: bescherming van de persoonlijke vrijheid
• Democratie: hoe we macht legitiem maken
• Grondwettelijke staat, rechtsstaat en scheiding der machten: bescherming van personen tegen willekeur van de
overheid
• Federalisme: hoe we een land structuur geven op een manier die aansluit bij de bevolking
Het grondwettelijk recht bestaat uit de grondregels en basisprincipe die de inrichting van de staatsinstellingen beheersen, of ze
nu zijn neergeschreven of niet. Volgens deze principes is België een:
• Democratie
Gericht op het legitimeren en
• Rechtsstaat
beperken van de overheidsmacht,
• Federale staat
om burgers te beschermen tegen
• Grondwettelijke staat
overheidswillekeur.
• Die beheerst wordt door de scheiding der machten
België is ook een monarchie. → eerder om de leefbaarheid van het prille België te verzekeren.
Principes die eerder sturend zijn voor de inhoud van het beleid:
• Principe van de sociale welvaartstaat,
• Duurzaamheidsprincipe
1.1 BELGIË IS EEN GRONDWETTELIJKE STAAT
Grondwettelijke staat: een staat waarin de machtsoverdracht is onderworpen aan vaste regels, en waarin de verhoudingen
tussen de staatsmachten en verhoudingen met de burgers worden vastgelegd in vaste regels.
• De grondwettelijke regels beperken de staatsmacht
• Fundamentele regels zijn neergelegd in formele rechtsbronnen
• Art. 33, lid 2 GW: “alle machten worden uitgeoefend op de wijze bij de grondwet bepaald”
• Andere regels van grondwettelijk recht staan in gewone wetten of zijn neergelegd in ongeschreven regels
o Gewoonten
o Algemene rechtsbeginselen
• Geen afzonderlijke wetten voor de Belgische deelstaten ( andere staten)
o Wel een ‘embryo’ van constitutieve autonomie toegekend aan de gemeenschappen en gewesten
o Met betrekking tot welomschreven aspecten van de verkiezing, samenstelling en werking van hun parlementen
en de samenstelling en werking van hun regering.
o Echter zeer beperkt en aan voorwaarden onderworpen.
o De belangrijkste regels m.b.t. de institutionele inrichting van de deelstaten zijn terug te vinden in federaal recht
▪ De grondwet
▪ Bijzondere meerderheidswetten
▪ Gewone wetten
o Deelstaten hebben daarin inspraak op 2 manieren:
▪ De Senaat moet de grondwetsherzieningen en bijzondere meerderheidswetten goedkeuren
▪ Bij bijzondere meerderheidswetten hebben zij onrechtstreeks inspraak via de taalgroepen
Duitse gemeenschap heeft nauwelijks zeggenschap over haar eigen organisatie, omdat ze niet tot
een taalgroep behoort en slecht één lid kan afvaardigen in de Senaat.
‘Constitutionalism’: de overheid is onderworpen aan materiële grondwettelijke principes die haar beperken en die de
overheidswillekeur tegengaan
1.2 BELGIË IS EEN DEMOCRATIE
4
, VAN het volk
• Volk is de bron van macht
• Wat is het volk?
DOOR het volk
• Volk neemt deel aan het beleid
• Direct, indirect, participatief, deliberatief?
VOOR het volk
• Beslissingen dienen het volk
• Wat is het algemeen belang? Evenwicht algemeen belang – individuele rechten? Hoe
controleren?
Democratie: een systeem waarin men macht wil legitimeren, door burgers te betrekken bij het overheidsbeleid.
• Wetten worden niet zomaar opgedwongen
o Burgers hebben inspraak
o Kunnen de wetgever ter verantwoording roepen
▪ Via verkiezingen
▪ Via directere vormen van inspraak
• 1831: Belgische staat ingericht als een representatieve democratie met een verkozen parlement
o Als reactie tegen het bewind van Koning Willem 1 in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
o Komt tot uiting als een versterking van de wetgevende macht en de consecratie van de wet.
• Term ‘democratie’ komt niet in de grondwet voor
o Een “grondwettige vertegenwoordigende alleenheersing, onder een erfelijk hoofd”
o Grondwet werkt die keuze voor een vertegenwoordigende/representatieve democratie verder uit
Bepaalt de regels voor de verkiezingen van het parlement en geeft aan de wetgevende macht de primaire
wetgevende bevoegdheid
• Grondwetgever legt de bron van soevereiniteit bij de natie (niet bij het parlement)
o Art. 33 GW: “alle machten gaan uit van de natie”
• Evolutie naar een meerderheidsmodel
o Deelname aan het beleid is een democratisch grondrecht
o Stemrecht evolueerde naar een universeel enkelvoudig stemrecht
o De parlementsleden vertegenwoordigen volgens de grondwet nog een abstracte, ondeelbare natie
o In werkelijkheid vertegenwoordigen zij de concrete bevolking, en leggen zij vooral verantwoording af ten
aanzien van hun kiespubliek
• Grondwet ondergroef zelf de idee van één en ondeelbare natie door de opsplitsing van het land in taalgebieden,
taalgroepen en deelstaten
o Politieke partijen raakten geregionaliseerd ( nationale politieke partijen)
o Franse en Vlaamse politici treden voornamelijk voor hun eigen taalgemeenschap op.
Communautaire radicalisering: politieke partijen nemen harde standpunten in over de vragen die
betrekking hebben op de taalgemeenschappen
• Verdeeldheid tussen taalgemeenschappen zorgde voor een consensusdemocratie: een democratie waarin structurele
subgroepen in het beleid worden opgenomen.
o Federaal niveau: Franstalige minderheid word beschermd door allerlei mechanismen die overleg tussen de
taalgroepen noodzakelijk maakt.
▪ Regering is paritair samengesteld uit beide taalgroepen
▪ Voor sommige materies is een meerderheid in elke taalgroep vereist → elke taalgroep beschikt over
een vetorecht
▪ Taalgroepen kunnende parlementaire procedure schorsen indien zijn van mening zijn dat een
voorliggend wetsvoorstel de belangen van hun gemeenschap kan schaden. (communautaire alarmbel)
o Gemeenschaps- en gewestparlementen: communautaire alarmbel
• Deliberatief concept van democratie: wetten zijn legitiem wanneer ze het resultaat zijn van een integrale, geïnformeerde
en transparante belangenafweging.
5
, o Grondwet voorziet niet in een participatiemodel
o Grondwettelijk Hof: bevoegd om de proportionaliteit te toetsen van formele wetten, wat neerkomt op een
toetsing van het zorgvuldig en beredeneerd karakter van wetten.
• Een bestuur door het volk
Directe democratie Representatieve Deliberatieve
democratie democratie
• Het referendum • Het parlement • Belangenafweging
binnen of buiten
parlement
1.3 BELGIË IS EEN RECHTSSTAAT
Principe van de rechtsstaat: de overheid is gebonden aan het recht: vooraf vastgestelde, algemeen geldende regels.
• Maakt het overheidsoptreden voorspelbaar
• Veronderstelt dat de overheid haar eigen (en hogere) regels naleeft
• Belangrijke rol van rechters:
o Zorgen ervoor dat burgers hun rechten kunnen afdwingen
o Zien erop toe dat de overheid binnen de grenzen van het recht blijft en niet willekeurig optreedt
• Verondersteld dat de overheid de rechters de middelen geeft om hun taak uit te voeren, geen druk uitoefent op de
rechter en de rechterlijke beslissingen respecteert
Komt steeds vaker onder druk te staan
• Grondwet vermeld niet uitdrukkelijk dat België een rechtsstaat is, maar richt het land wel zo in
o 1831
▪ Primauteit van de grondwet werd vooropgesteld
▪ Besluiten van bestuur en regering werden onderworpen aan grondwettelijke toetsing
o 1946: oprichting van de Raad van State (elk met een belang kan daar de vernietiging vorderen van individuele of
algemene bestuursbesluiten.
• Bij aanvang was België een wettenstaat: de klemtoon lag op de onderwerping van het bestuur aan de formele wetten.
• Smeerkaasarrest (Cass, 1971): voorrang van het rechtstreeks werkende internationale en Europese
Gemeenschapsrecht → alle rechters zijn bevoegd om formele wetten aan internationale rechtsregels te toetsen.
• Oprichting van Grondwettelijk Hof (vroeger Arbitragehof): kan formele wetten toetsen na een prejudiciële vraag van
een rechter of na een vernietigingsberoep
o Oorspronkelijk: bevoegdheid beperkt tot louter een federale functie → conflicten beslechten over de
bevoegdheidsverdeling tussen federale overheid, gemeenschappen en gewesten.
o Heden: een quasi-volledig Grondwettelijk Hof → treedt vooral op om de proportionaliteit van formele wetten
en de eerbiediging van grondrechten te toetsen.
Alle overheden in België zijn dus onderworpen aan hogere rechtsregels, de naleving daarvan is juridisch afdwingbaar.
Evolutie van de rechtsstaat in het Belgische
rechtssysteem: 1831: art. 159 GW
Rechter toetst besluiten aan hoger recht
1946: Raad van State
Vernietiging van besluiten
1971: Smeerkaasarrest
Rechter toetst wetten aan internationaal recht
1980-1983: Grondwettelijk Hof
Vernietiging van wetten, decreten en ordonnanties
6
INHOUDSOPGAVE
Deel 1: Het grondplan ..................................................................................................................................................................................................... 4
Hoofdstuk 1: Overzicht van de staatsrechtelijke principes ............................................................................................................................... 4
1.1 België is een grondwettelijke staat ......................................................................................................................................................... 4
1.2 België is een democratie ........................................................................................................................................................................... 4
1.3 België is een rechtsstaat ............................................................................................................................................................................ 6
1.4 België is gebaseerd op een scheiding der machten ............................................................................................................................ 7
1.5 België is een federaal systeem ................................................................................................................................................................. 7
1.6 België is een monarchie ............................................................................................................................................................................ 9
1.7 België is een sociale welvaartstaat........................................................................................................................................................10
1.8 België is een duurzame staat (art. 7 GW) ..........................................................................................................................................10
Hoofdstuk 2: Overzicht van de staatsrechtelijke instellingen .........................................................................................................................11
2.1 Het federale parlement ................................................................................................................................................................................11
2.2 De koning .........................................................................................................................................................................................................19
2.3 De regering ......................................................................................................................................................................................................21
2.4 Het statuut van parlementsleden, ministers en staatssecretarissen ..................................................................................................25
2.5 Rechtscolleges .................................................................................................................................................................................................28
Hoofdstuk 3: Fundamentele rechten en vrijheden – beginselen ....................................................................................................................33
3.1 Grondrechten in de Belgische Grondwet van 1831 ..............................................................................................................................33
3.2 Categorieën van grondrechten ...................................................................................................................................................................34
3.3 Bronnen en beschermingsmechanismes ...................................................................................................................................................39
3.4 De werking van grondrechten ....................................................................................................................................................................42
3.5 Misbruik van grondrechten ..........................................................................................................................................................................46
3.6 Derogatie van grondrechten .......................................................................................................................................................................46
Deel 2: Constitutionalisme ...........................................................................................................................................................................................47
Hoofdstuk 4: Bronnen van Staatsmacht en burgerschapsmodellen ..............................................................................................................47
4.1 Soevereiniteitsmodellen: nationale soevereiniteit, volkssoevereiniteit en paritaire democratie ...............................................47
4.2 Een pluralistisch burgerschapsmodel .........................................................................................................................................................49
4.3 Een corporatistisch burgerschapsmodel ...................................................................................................................................................49
4.4 Toepassing op het referendum ...................................................................................................................................................................50
4.5 Toepassing op het genderquota .................................................................................................................................................................51
Hoofdstuk 5: Bronnen van grondwettelijk recht ...............................................................................................................................................54
5.1 De grondwet....................................................................................................................................................................................................54
5.2 Grondwettelijke gewoonten en conventie ..............................................................................................................................................55
5.3 Intra/supra-nationaal recht als bron van Belgisch grondwettelijk recht ...........................................................................................56
Hoofdstuk 6: De verhouding tussen grondwet en internationaal recht ......................................................................................................58
6.1 Het principe: de voorrang van internationaal en supranationaal recht op de grondwet .............................................................58
6.2 Voorwaarde: de rechtmatige aansluiting bij de internationale/supranationale rechtsorde .........................................................59
6.3 Uitzondering op de voorrang voor grondrechten .................................................................................................................................59
1
, 6.4 Beperkingen op de voorrang van EU-recht vanuit een grondwettelijk pluralisme-visie ..............................................................60
Hoofdstuk 7: De handhaving van de grondwet ..................................................................................................................................................61
7.1 Ontwikkelingen die de wet niet langer onschendbaar maken ............................................................................................................61
7.2 Het mandaat van het grondwettelijk Hof .................................................................................................................................................61
7.3 de ‘political questions’ doctrine ..................................................................................................................................................................64
7.4 Rechtszekerheid ..............................................................................................................................................................................................64
Hoofdstuk 8: Staatsnoodrecht ................................................................................................................................................................................66
8.1 Modellen voor constitutionele strategieën ..............................................................................................................................................66
8.2 Toepassing op België .....................................................................................................................................................................................67
Deel 3: Democratie ........................................................................................................................................................................................................69
Hoofdstuk 9: Institutionele kenmerken van de Belgische representatieve democratie ..........................................................................69
9.1 Het kiessysteem ..............................................................................................................................................................................................69
9.2 De verhouding tussen parlement en regering: het vertrouwensbeginsel ........................................................................................72
Hoofdstuk 10: De inrichting van de consensusdemocratie .............................................................................................................................76
10.1 Het federale niveau ......................................................................................................................................................................................76
10.2 De Brusselse instellingen ............................................................................................................................................................................77
Hoofdstuk 11: Democratische grondrechten en de weerbare democratie ...............................................................................................80
11.1 Democratische grondrechten ...................................................................................................................................................................80
11.2 De delegatie van de wetgevende bevoegdheid .....................................................................................................................................83
11.3 Het gelijkheidsbeginsel en de neutraliteit van de staat .......................................................................................................................87
11.4 De weerbare democratie ...........................................................................................................................................................................90
Deel 4: de rechtsstaat ....................................................................................................................................................................................................92
Hoofdstuk 12: De hiërarchie van de normen .....................................................................................................................................................92
12.1 Hiërarchische verhoudingen ......................................................................................................................................................................92
12.2 De hiërarchie der normen vs. het democratisch principe ................................................................................................................94
Hoofdstuk 13: Het rechtszekerheidbeginsel en de algemeenheid van de wet ...........................................................................................97
13.1 Het rechtszekerheidbeginsel .....................................................................................................................................................................97
13.2 De algemeenheid van de wet ....................................................................................................................................................................97
Hoofdstuk 14: Rechtsbescherming – de rechterlijke toetsing van formele wetten ............................................................................... 100
14.1 De ontwikkeling naar een systeem va rechterlijke toetsing van wetten in België ................................................................... 100
14.2 Democratische waarborgen in het systeem van rechterlijke toetsing van wetten .................................................................. 103
14.3 Juridisch pluralisme ................................................................................................................................................................................... 106
Deel 5: Scheiding der machten ................................................................................................................................................................................. 108
Hoofdstuk 15: De onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechter .................................................................................................. 108
15.1 De onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechters in het Grondwettelijk Hof ............................................................ 108
15.2 Controle op de rechterlijke macht....................................................................................................................................................... 109
15.3 De aansprakelijkheid van magistraten .................................................................................................................................................. 109
Hoofdstuk 16: De aansprakelijkheid van de wetgever .................................................................................................................................. 111
Hoofdstuk 17: Rechterlijk activisme................................................................................................................................................................... 112
Deel 6: Federalisme ..................................................................................................................................................................................................... 114
Hoofdstuk 18: De ontwikkeling van de Belgische eenheidsstaat naar een federaal systeem .............................................................. 114
2
, 18.1 De Belgische eenheidsstaat: een reactie tegen de taalpolitiek van Willem I ............................................................................. 114
18.2 Democratisering en Vlaamse ontvoogding: naar taalwetten en taalgebieden ........................................................................... 114
18.3 Naar een federale staat............................................................................................................................................................................ 115
18.4 De zes Staatshervormingen .................................................................................................................................................................... 115
18.5 Chronologisch overzicht ......................................................................................................................................................................... 116
18.6 Naar een nieuwe staatshervorming (?) ................................................................................................................................................ 117
Hoofdstuk 19: Basismodel en evoluties – de entiteiten ................................................................................................................................ 118
19.1 Het basismodel: 3 gemeenschappen en 3 gewesten ........................................................................................................................ 118
19.2 Evoluties in het basismodel: assymetrische verschuivingen ............................................................................................................ 121
Hoofdstuk 20: Basismodel en evoluties – de instellingen ............................................................................................................................. 123
20.1 Basismodel: parlementen en regeringen .............................................................................................................................................. 123
20.2 Evoluties op basis van sub-nationale grondwetgevende autonomie ............................................................................................ 127
Hoofdstuk 21: Basismodel en evoluties – De bevoegdheden...................................................................................................................... 133
21.1 Lexicon van de bevoegdheidstechnieken ............................................................................................................................................ 133
21.2 Basismodel: het dogma van autonomie, nevenschikking en exclusiviteit .................................................................................... 134
21.3 Evoluties naar een meer flexibele invulling van bevoegdheden ..................................................................................................... 139
Hoofdstuk 22: Is België een federaal systeem? ................................................................................................................................................ 142
22.1 België is een federaal systeem ................................................................................................................................................................ 142
22.2 Is België een federatie? → de klassieke benadering ......................................................................................................................... 142
22.3 Is België een federatie? → de dynamische benadering .................................................................................................................... 143
22.4 Is België een confederatie? ...................................................................................................................................................................... 144
Hoofdstuk 23: Waarheen met België................................................................................................................................................................. 145
23.2.1 België is een instabiel federaal systeem ............................................................................................................................................ 145
23.2.2 Valt België uiteen? .................................................................................................................................................................................. 146
23.2.3 Waarheen gaat België? .......................................................................................................................................................................... 147
3
,DEEL 1: HET GRONDPLAN
HOOFDSTUK 1: OVERZICHT VAN DE STAATSRECHTELIJKE PRINCIPES
Essentie: bescherming van de persoonlijke vrijheid
• Democratie: hoe we macht legitiem maken
• Grondwettelijke staat, rechtsstaat en scheiding der machten: bescherming van personen tegen willekeur van de
overheid
• Federalisme: hoe we een land structuur geven op een manier die aansluit bij de bevolking
Het grondwettelijk recht bestaat uit de grondregels en basisprincipe die de inrichting van de staatsinstellingen beheersen, of ze
nu zijn neergeschreven of niet. Volgens deze principes is België een:
• Democratie
Gericht op het legitimeren en
• Rechtsstaat
beperken van de overheidsmacht,
• Federale staat
om burgers te beschermen tegen
• Grondwettelijke staat
overheidswillekeur.
• Die beheerst wordt door de scheiding der machten
België is ook een monarchie. → eerder om de leefbaarheid van het prille België te verzekeren.
Principes die eerder sturend zijn voor de inhoud van het beleid:
• Principe van de sociale welvaartstaat,
• Duurzaamheidsprincipe
1.1 BELGIË IS EEN GRONDWETTELIJKE STAAT
Grondwettelijke staat: een staat waarin de machtsoverdracht is onderworpen aan vaste regels, en waarin de verhoudingen
tussen de staatsmachten en verhoudingen met de burgers worden vastgelegd in vaste regels.
• De grondwettelijke regels beperken de staatsmacht
• Fundamentele regels zijn neergelegd in formele rechtsbronnen
• Art. 33, lid 2 GW: “alle machten worden uitgeoefend op de wijze bij de grondwet bepaald”
• Andere regels van grondwettelijk recht staan in gewone wetten of zijn neergelegd in ongeschreven regels
o Gewoonten
o Algemene rechtsbeginselen
• Geen afzonderlijke wetten voor de Belgische deelstaten ( andere staten)
o Wel een ‘embryo’ van constitutieve autonomie toegekend aan de gemeenschappen en gewesten
o Met betrekking tot welomschreven aspecten van de verkiezing, samenstelling en werking van hun parlementen
en de samenstelling en werking van hun regering.
o Echter zeer beperkt en aan voorwaarden onderworpen.
o De belangrijkste regels m.b.t. de institutionele inrichting van de deelstaten zijn terug te vinden in federaal recht
▪ De grondwet
▪ Bijzondere meerderheidswetten
▪ Gewone wetten
o Deelstaten hebben daarin inspraak op 2 manieren:
▪ De Senaat moet de grondwetsherzieningen en bijzondere meerderheidswetten goedkeuren
▪ Bij bijzondere meerderheidswetten hebben zij onrechtstreeks inspraak via de taalgroepen
Duitse gemeenschap heeft nauwelijks zeggenschap over haar eigen organisatie, omdat ze niet tot
een taalgroep behoort en slecht één lid kan afvaardigen in de Senaat.
‘Constitutionalism’: de overheid is onderworpen aan materiële grondwettelijke principes die haar beperken en die de
overheidswillekeur tegengaan
1.2 BELGIË IS EEN DEMOCRATIE
4
, VAN het volk
• Volk is de bron van macht
• Wat is het volk?
DOOR het volk
• Volk neemt deel aan het beleid
• Direct, indirect, participatief, deliberatief?
VOOR het volk
• Beslissingen dienen het volk
• Wat is het algemeen belang? Evenwicht algemeen belang – individuele rechten? Hoe
controleren?
Democratie: een systeem waarin men macht wil legitimeren, door burgers te betrekken bij het overheidsbeleid.
• Wetten worden niet zomaar opgedwongen
o Burgers hebben inspraak
o Kunnen de wetgever ter verantwoording roepen
▪ Via verkiezingen
▪ Via directere vormen van inspraak
• 1831: Belgische staat ingericht als een representatieve democratie met een verkozen parlement
o Als reactie tegen het bewind van Koning Willem 1 in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
o Komt tot uiting als een versterking van de wetgevende macht en de consecratie van de wet.
• Term ‘democratie’ komt niet in de grondwet voor
o Een “grondwettige vertegenwoordigende alleenheersing, onder een erfelijk hoofd”
o Grondwet werkt die keuze voor een vertegenwoordigende/representatieve democratie verder uit
Bepaalt de regels voor de verkiezingen van het parlement en geeft aan de wetgevende macht de primaire
wetgevende bevoegdheid
• Grondwetgever legt de bron van soevereiniteit bij de natie (niet bij het parlement)
o Art. 33 GW: “alle machten gaan uit van de natie”
• Evolutie naar een meerderheidsmodel
o Deelname aan het beleid is een democratisch grondrecht
o Stemrecht evolueerde naar een universeel enkelvoudig stemrecht
o De parlementsleden vertegenwoordigen volgens de grondwet nog een abstracte, ondeelbare natie
o In werkelijkheid vertegenwoordigen zij de concrete bevolking, en leggen zij vooral verantwoording af ten
aanzien van hun kiespubliek
• Grondwet ondergroef zelf de idee van één en ondeelbare natie door de opsplitsing van het land in taalgebieden,
taalgroepen en deelstaten
o Politieke partijen raakten geregionaliseerd ( nationale politieke partijen)
o Franse en Vlaamse politici treden voornamelijk voor hun eigen taalgemeenschap op.
Communautaire radicalisering: politieke partijen nemen harde standpunten in over de vragen die
betrekking hebben op de taalgemeenschappen
• Verdeeldheid tussen taalgemeenschappen zorgde voor een consensusdemocratie: een democratie waarin structurele
subgroepen in het beleid worden opgenomen.
o Federaal niveau: Franstalige minderheid word beschermd door allerlei mechanismen die overleg tussen de
taalgroepen noodzakelijk maakt.
▪ Regering is paritair samengesteld uit beide taalgroepen
▪ Voor sommige materies is een meerderheid in elke taalgroep vereist → elke taalgroep beschikt over
een vetorecht
▪ Taalgroepen kunnende parlementaire procedure schorsen indien zijn van mening zijn dat een
voorliggend wetsvoorstel de belangen van hun gemeenschap kan schaden. (communautaire alarmbel)
o Gemeenschaps- en gewestparlementen: communautaire alarmbel
• Deliberatief concept van democratie: wetten zijn legitiem wanneer ze het resultaat zijn van een integrale, geïnformeerde
en transparante belangenafweging.
5
, o Grondwet voorziet niet in een participatiemodel
o Grondwettelijk Hof: bevoegd om de proportionaliteit te toetsen van formele wetten, wat neerkomt op een
toetsing van het zorgvuldig en beredeneerd karakter van wetten.
• Een bestuur door het volk
Directe democratie Representatieve Deliberatieve
democratie democratie
• Het referendum • Het parlement • Belangenafweging
binnen of buiten
parlement
1.3 BELGIË IS EEN RECHTSSTAAT
Principe van de rechtsstaat: de overheid is gebonden aan het recht: vooraf vastgestelde, algemeen geldende regels.
• Maakt het overheidsoptreden voorspelbaar
• Veronderstelt dat de overheid haar eigen (en hogere) regels naleeft
• Belangrijke rol van rechters:
o Zorgen ervoor dat burgers hun rechten kunnen afdwingen
o Zien erop toe dat de overheid binnen de grenzen van het recht blijft en niet willekeurig optreedt
• Verondersteld dat de overheid de rechters de middelen geeft om hun taak uit te voeren, geen druk uitoefent op de
rechter en de rechterlijke beslissingen respecteert
Komt steeds vaker onder druk te staan
• Grondwet vermeld niet uitdrukkelijk dat België een rechtsstaat is, maar richt het land wel zo in
o 1831
▪ Primauteit van de grondwet werd vooropgesteld
▪ Besluiten van bestuur en regering werden onderworpen aan grondwettelijke toetsing
o 1946: oprichting van de Raad van State (elk met een belang kan daar de vernietiging vorderen van individuele of
algemene bestuursbesluiten.
• Bij aanvang was België een wettenstaat: de klemtoon lag op de onderwerping van het bestuur aan de formele wetten.
• Smeerkaasarrest (Cass, 1971): voorrang van het rechtstreeks werkende internationale en Europese
Gemeenschapsrecht → alle rechters zijn bevoegd om formele wetten aan internationale rechtsregels te toetsen.
• Oprichting van Grondwettelijk Hof (vroeger Arbitragehof): kan formele wetten toetsen na een prejudiciële vraag van
een rechter of na een vernietigingsberoep
o Oorspronkelijk: bevoegdheid beperkt tot louter een federale functie → conflicten beslechten over de
bevoegdheidsverdeling tussen federale overheid, gemeenschappen en gewesten.
o Heden: een quasi-volledig Grondwettelijk Hof → treedt vooral op om de proportionaliteit van formele wetten
en de eerbiediging van grondrechten te toetsen.
Alle overheden in België zijn dus onderworpen aan hogere rechtsregels, de naleving daarvan is juridisch afdwingbaar.
Evolutie van de rechtsstaat in het Belgische
rechtssysteem: 1831: art. 159 GW
Rechter toetst besluiten aan hoger recht
1946: Raad van State
Vernietiging van besluiten
1971: Smeerkaasarrest
Rechter toetst wetten aan internationaal recht
1980-1983: Grondwettelijk Hof
Vernietiging van wetten, decreten en ordonnanties
6
