Samenvatting Natuur 1.1

W.O. - wetenschap en
techniek
Hoofdstuk 1: levensgemeenschappen – het bos
Definities: biotoop – levensgemeenschap
Een biotoop is een deel van de biosfeer waarbinnen de levensvoorwaarden min of meer gelijk zijn (=
bos, weide, wegberm, sloot, akker, stadstuin, zee, woestijn, aquarium…). Een biotoop is een
karakteristiek ecosysteem en beschrijft een gebied met een uniform landschapstype waarbij klimaat
en geografische omstandigheden hetzelfde zijn. Binnen een biotoop zijn specifieke leergebieden
(habitats) voor organismen te onderscheiden.

Bos = één van de eerste onderwerpen die binnen de lessen WO in het basisonderwijs aan bod komt.
Het schooljaar start in de herfst:

 Het bos is in de herfst meer dan bomen
 Begin oktober = de week van het bos (13-20 oktober)

Welke uitstappen zou je kunnen organiseren?

 Boomgaard: appels plukken, iets mee maken in de klas
 Bos: blaadjes, sporen, vruchten, huisjes, afspraken in het bos, hoe groot, hoe dik,
lievelingsbomen…

De aard van de biotoop bepaalt welke planten en diersoorten in die bepaalde biotoop kunnen leven.
Deze organismen staan in relatie met elkaar en met de biotoop waarbinnen ze leven. Ze vormen een
levensgemeenschap of een ecosysteem.

In elk ecosysteem bestaat er een wisselwerking tussen biotische en abiotische factoren. Juist deze
wisselwerking zorgt ervoor dat een ecosysteem een dynamisch geheel is dat voortdurend verandert.

 Als de veranderingen in een ecosysteem binnen bepaalde grenzen blijven schommelen 
stabiel ecosysteem
o Sommige van deze veranderingen worden veroorzaakt door de seizoenscyclus. Als
gevolg van veranderingen in de abiotische omstandigheden treden er ook
veranderingen op in de biotische factoren van ecosystemen

Het bos is een voorbeeld van een biotoop
Men typeert een bos meestal op basis van de dominerende boomsoort want geen twee bossen zijn
gelijk (bv. Tropisch bos, naaldbos, loofbos…)

Verschil tussen een loofbos en een naaldbos

Loofbos Naaldbos
Eik, esdoorn,… Dennenboom, spar,…
Vruchten: appel, eikel Vruchten = kegels: dennenappels
Blaadjes Naalden
Bladverlies (jaarlijks) Geen naaldverlies
Lichte kleuren: verschillende tinten groen Overwegend donkergroen
Veel ondergroei Geen ondergroei



Biologie - Hoofdstuk 1: levensgemeenschappen – het bos Pagina | 1

, Uitzondering: hulst Uitzondering: lork

 In een loofbos zijn de belangrijkste soorten loofbomen
 De bomen van loofbossen hebben vertakkingen, ze dragen bladeren, zij verliezen jaarlijks
hun bladeren (uitzondering: hulst) en dragen vruchten
 Planten groeien er in verdiepingen
 In naaldbossen hebben bomen naalden als bladeren die de hele winter aanblijven
(uitzondering: lork)
 De bomen staan meestal in rijen geplant en het is er donker door het gesloten naalddek
 Hierdoor sterven de onderste takken af  naakte stammen en slechts enkele planten bv.
mossen, varens, paddenstoelen… De naalden op de bodem verteren moeilijk  geven
ontstaan aan weinig humus

Zoek de verschillen tussen een den, een spar en een lork

Den Spar Lork
Naalden groeien aan knoppen
Groffe den: geen jaarlijks Geen jaarlijks naaldverlies Jaarlijks naaldverlies
naaldverlies
Naalden: lang en rond Naalden: kort en hoekig Naalden: kort en zacht
Duo: per twee naalden Solo: alleen naalden Legrio: in groepen
Kort en dikke kegels Lang en smalle kegels Kleine kegels (bundels)

Homogeen bos
 = een bos waarin alle bomen van dezelfde soort zijn
 Nagenoeg altijd volledig door de mens aangeplant

Heterogeen bos
 = een bos waar verschillende boomsoorten door elkaar groeien

Inheemse en uitheemse soorten
 Inheemse soorten hebben van nature altijd in ons land gegroeid
 Uitheemse soorten (= exoten) zijn door de mens ingebracht

Wat is het beste voor de natuur? Heterogeen bos met inheemse soorten

Het bos is een huis met verdiepingen: gelaagdheid of etagegroei

Een bos is veel meer dan enkel bomen: er zijn dieren en andere planten. Het vormt een echte
levensgemeenschap of ecosysteem. Er zijn verschillende plantenetages:

 Elke verdieping is een wereld apart, met eigen planten en dieren. Ieder neemt zijn of haar
eigen plaats in zonder concurrentie zoveel mogelijk vermeden wordt
 Planten strijden met elkaar voor licht
o Geen licht: geen fotosynthese  geen groei, geen bloei, geen vruchten, geen
voorplanting
= bomenlaag

= struiklaag


= kruidlaag

= strooisellaag

Biologie - Hoofdstuk 1: levensgemeenschappen – het bos Pagina | 2

, A Bomenlaag
Bomen, met hun hoge stammen, winnen de lichtstrijd gemakkelijk (bv eik, beuk, tamme kastanje…).
Hun kruin vangt direct zonlicht  bomen zijn dus zonneplanten. Bomen zijn houtachtig met een
sterk ontwikkelde stam  ze kunnen veel loof dragen en hebben een uitgebreid wortelstelsel.

B Struiklaag
Onder de bomenlaag bevinden zich de struiken (bv vlier, hazelaar…). Ze zijn houtachtige gewassen
die met meer dan één stam uit de grond vertrekken. Ze groeien onder de bomen dus hebben minder
licht en hierdoor zijn hun takken met bladeren zo gericht dat ze maximaal kunnen profiteren van het
invallend licht. Veel struiken hebben ook een hoog gehalte aan bladgroenkorrels in hun bladeren.

C Kruidlaag
Onder de struiken leven de kruidachtige planten  de
schaduwverdragers (bv varens, voorjaarsbloeiers = speenkruid,
bosanemoon…). Ze hebben een niet-verhoute buigzame groene
stengel en hebben grote, dunne bladeren met een hoog gehalte aan
bladgroenkorrels. We vinden er ook klim- en slingerplanten (bv
klimop, kamerfoelie…).

D Strooisellaag
Deze bestaat uit pas afgevallen bladeren, twijgjes en andere plantendelen. Ook mossen en
kiemplanten van planten uit hogere verdiepingen. Ook bladgrond, (gedeeltelijk) verrotte bladeren en
humus (helemaal onderaan). Humus zijn de volledig verrotte bladeren, dit is voedsel voor de planten.

Factoren die het uitzicht van het bos bepalen

 Biotische factoren
o Factoren die te maken hebben met de levende natuur
o Bv mensen, dieren, planten…
 Abiotische factoren
o Factoren die te maken hebben met de levenloze natuur
o Bv hoeveelheid licht, temperatuur, luchtvochtigheid, bodemsamenstelling…
 Ecosysteem
o Een ecosysteem is het samenhangend geheel van abiotische en biotische factoren in
een bepaald gebied.




Biologie - Hoofdstuk 1: levensgemeenschappen – het bos Pagina | 3