1
Kansen en Risico’s van de Toepassing
van Neurotechnologie in het Strafrecht
Mr. dr. J. Bijlsma1
S.H. Geukes, MSc2
Prof. dr. G. Meynen1,3
Dr. M.A.H. Raemaekers2
Prof. dr. N.F. Ramsey2
Dr. mr. M.A. Simon Thomas4
Mr. dr. D.A.G. van Toor5
Dr. M.J. Vansteensel2
1
Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen en Utrecht Centre for Accountability and
Liability Law (UCALL), Departement Rechtsgeleerdheid, Faculteit Recht, Economie, Bestuur en
Organisatie, Universiteit Utrecht
2
UMC Utrecht Hersencentrum, Afdeling Neurologie en Neurochirurgie, Universitair Medisch Centrum
Utrecht
3
Afdeling Filosofie, Faculteit Geesteswetenschappen, Vrije Universiteit Amsterdam
4
Staatsrecht, Bestuursrecht en Rechtstheorie en Montaigne Centrum voor Rechtsstaat en
Rechtspleging, Departement Rechtsgeleerdheid, Faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie,
Universiteit Utrecht
5
Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen en Montaigne Centrum voor Rechtsstaat en
Rechtspleging, Departement Rechtsgeleerdheid, Faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie,
Universiteit Utrecht
1
,2
Afkortingen
ACC anterior cingulate cortex
aDBS adaptive deep brain stimulation
ALS amyotrofische laterale sclerose
BCI brain-computer interface
CT computertomografie
DBS deep brain stimulation
DTI diffusion tensor imaging
EcoG elektrocorticografie
ECT elektroconvulsietherapie
EEG elektro-encefalografie
EHRM Europees Hof voor de Rechten van de Mens
EVRM Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
fMRI functional magnetic resonance imaging
fNIRS functional near-infrared spectroscopy
fTDC functional transcranial doppler
fUSI focused ultrasound imaging
GVM gedragsbeïnvloedende en vrijheidsbeperkende maatregel
ISD inrichting voor stelselmatige daders
MEG magneto-encefalografie
MRI magnetic resonance imaging
MRS magnetic resonance spectroscopy
MS multiple sclerose
PET positron emissie tomografie
sEEG stereotactische elektro-encefalografie
SPECT single positron emission computed tomography
Sr Wetboek van Strafrecht
Sv Wetboek van Strafvordering
TBS terbeschikkingstelling
tDCS transcranial direct current stimulation
TMS transcranial magnetic stimulation
TRL technology readiness level
TFUS transcranial focused ultrasound stimulation
WODC Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
2
,3
Vooraf
De laatste tien jaar werden gekenmerkt door een opmars van neurotechnologie, met name in het
neurowetenschappelijk en medisch domein. Omdat neurotechnologie ook mogelijke toepassingen
heeft in het justitie- en veiligheidsdomein heeft het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatie
Centrum van het Ministerie van Justitie en Veiligheid in Maart 2021 opdracht gegeven aan
onderzoekers van het UMC Utrecht (UMCU Hersencentrum) en onderzoekers van het Departement
Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Utrecht (UCALL en het Montaigne Centrum) om een rapport op
te stellen over Kansen en Risico's van de Toepassing van Neurotechnologie in het Strafrecht. Het
onderzoek heeft plaatsgevonden tussen mei 2021 en februari 2022. Het rapport is op 28 februari 2022
opgeleverd en voorzien van kleine correcties op 22 Maart 2022.
Het rapport is mede tot stand gekomen door een belangrijke bijdrage van experts uit binnen- en
buitenland. Wij, de onderzoekers, willen hierbij onze dank uitspreken aan de veertien geïnterviewde
onderzoekers op het gebied van neurowetenschappen, recht en ethiek, voor hun deskundigheid en
nuttige suggesties. Daarnaast zijn wij de vier experts die een proeflezing van het conceptrapport
hebben uitgevoerd zeer erkentelijk voor de significante tijdsinvestering en de ‘puntjes-op-de-i'. Verder
danken we de begeleidingscommissie (T.E. Swierstra (voorzitter), A.M. Brouwer, S. Dorrestijn, B. ter
Luun, R. Oostenveld en M. Turina-Tumewu) voor hun waardevolle en constructieve feedback. Ten
laatste een woord van waardering aan A. Elbertse, voor het accurate en gedetailleerde secretariaat
van de bijeenkomsten met de begeleidingscommissie.
Utrecht, 22-03-2022
De onderzoekers,
Johannes Bijlsma
Simon Geukes
Gerben Meynen
Mathijs Raemaekers
Nick Ramsey
Marc Simon Thomas
Dave van Toor
Mariska Vansteensel
3
, 4
Samenvatting
De laatste jaren is er veel aandacht voor neurotechnologie. Het gaat hierbij om technieken die
bijdragen aan kennis over de hersenen en/of die interacteren met de hersenen. De aandacht voor
neurotechnologie wordt onder andere veroorzaakt door de voortdurende technologische vooruitgang.
Omdat neurotechnologie (ook) potentie heeft voor toepassing binnen het justitie- en
veiligheidsdomein heeft het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het
ministerie van Justitie en Veiligheid opdracht gegeven om onderzoek te doen naar de kansen en risico’s
van dergelijke toepassing van neurotechnologie. Dit rapport is het resultaat van dat onderzoek.
In dit rapport staat de volgende onderzoeksvraag centraal:
‘Welke kansen en bedreigingen kunnen worden verwacht van neurotechnologie voor het domein van
ministerie van Justitie en Veiligheid en welke impact (juridisch, ethisch en maatschappelijk) kan
neurotechnologie hebben voor beleid?’
Het onderzoek is uitgevoerd door onderzoekers van het UMC Utrecht (UMCU Hersencentrum) en
onderzoekers van het Departement Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Utrecht (UCALL en het
Montaigne Centrum).
Bij het beantwoorden van de onderzoeksvraag hebben de onderzoekers zich gericht op de drie
belangrijkste toepassingen van neurotechnologie in het justitie- en veiligheidsdomein, te weten: 1)
opsporing en waarheidsvinding; 2) risicotaxatie; en 3) interventie. Een techniek biedt een kans indien
deze effectief (en in enige mate efficiënt) is voor het bereiken van één of meerdere doelen die in de
drie toepassingen centraal staan. Een risico bestaat uit spanningen met juridische en ethische normen
en eventuele onbedoelde, negatieve bij- en neveneffecten van het toepassen van nieuw ontwikkelde
kennis en technologieën. De juridische analyse van risico’s is beperkt tot de in het Europees Verdrag
voor de Rechten van de Mens (EVRM) neergelegde mensenrechten. De onderzoekers hebben zich bij
het opstellen van dit rapport gebaseerd op onderzoek van de medisch-wetenschappelijke, juridische
en ethische literatuur, interviews met veertien academici met expertise in de neurowetenschappen,
neurotechnologie, neurorecht en neuro-ethiek, en een proeflezing van het concept-rapport door nog
vier academici met relevante expertise. De bevindingen zijn beschreven in drie secties: 1) technologie;
2) recht en ethiek; en 3) synthese.
In sectie 1 worden bestaande en opkomende neurotechnologieën, hun toepassingsgebieden en
relevante ontwikkelingen in kaart gebracht. Binnen de neurotechnologie kan onderscheid worden
gemaakt tussen technieken die de hersenactiviteit meten (EEG, MEG, fMRI, fNIRS, fTCD, PET, SPECT),
technieken die de hersenen kunnen stimuleren (tDCS, TMS, TFUS en DBS), technieken waarmee zowel
gemeten als gestimuleerd kan worden (ECoG, sEEG, endovasculaire EEG, micro-elektroden-arrays), en
technieken die de anatomische structuur van de hersenen in beeld brengen (CT, MRI, DTI). Technieken
die de hersenactiviteit alleen meten kunnen verder opgedeeld worden in methoden die elektrische
signalen (EEG), of daaraan gerelateerde veranderingen in het magnetisch signaal (MEG), registreren,
en methoden (fMRI, fNIRS, fTCD, PET, SPECT) die zich richten op de metabole processen van de
hersenen: vasculaire reacties, zoals veranderingen in bloedvolume of het zuurstofgehalte van het
bloed, in hersengebieden die actief worden als mensen een bepaalde opdracht uitvoeren.
4
Kansen en Risico’s van de Toepassing
van Neurotechnologie in het Strafrecht
Mr. dr. J. Bijlsma1
S.H. Geukes, MSc2
Prof. dr. G. Meynen1,3
Dr. M.A.H. Raemaekers2
Prof. dr. N.F. Ramsey2
Dr. mr. M.A. Simon Thomas4
Mr. dr. D.A.G. van Toor5
Dr. M.J. Vansteensel2
1
Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen en Utrecht Centre for Accountability and
Liability Law (UCALL), Departement Rechtsgeleerdheid, Faculteit Recht, Economie, Bestuur en
Organisatie, Universiteit Utrecht
2
UMC Utrecht Hersencentrum, Afdeling Neurologie en Neurochirurgie, Universitair Medisch Centrum
Utrecht
3
Afdeling Filosofie, Faculteit Geesteswetenschappen, Vrije Universiteit Amsterdam
4
Staatsrecht, Bestuursrecht en Rechtstheorie en Montaigne Centrum voor Rechtsstaat en
Rechtspleging, Departement Rechtsgeleerdheid, Faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie,
Universiteit Utrecht
5
Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen en Montaigne Centrum voor Rechtsstaat en
Rechtspleging, Departement Rechtsgeleerdheid, Faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie,
Universiteit Utrecht
1
,2
Afkortingen
ACC anterior cingulate cortex
aDBS adaptive deep brain stimulation
ALS amyotrofische laterale sclerose
BCI brain-computer interface
CT computertomografie
DBS deep brain stimulation
DTI diffusion tensor imaging
EcoG elektrocorticografie
ECT elektroconvulsietherapie
EEG elektro-encefalografie
EHRM Europees Hof voor de Rechten van de Mens
EVRM Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
fMRI functional magnetic resonance imaging
fNIRS functional near-infrared spectroscopy
fTDC functional transcranial doppler
fUSI focused ultrasound imaging
GVM gedragsbeïnvloedende en vrijheidsbeperkende maatregel
ISD inrichting voor stelselmatige daders
MEG magneto-encefalografie
MRI magnetic resonance imaging
MRS magnetic resonance spectroscopy
MS multiple sclerose
PET positron emissie tomografie
sEEG stereotactische elektro-encefalografie
SPECT single positron emission computed tomography
Sr Wetboek van Strafrecht
Sv Wetboek van Strafvordering
TBS terbeschikkingstelling
tDCS transcranial direct current stimulation
TMS transcranial magnetic stimulation
TRL technology readiness level
TFUS transcranial focused ultrasound stimulation
WODC Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
2
,3
Vooraf
De laatste tien jaar werden gekenmerkt door een opmars van neurotechnologie, met name in het
neurowetenschappelijk en medisch domein. Omdat neurotechnologie ook mogelijke toepassingen
heeft in het justitie- en veiligheidsdomein heeft het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatie
Centrum van het Ministerie van Justitie en Veiligheid in Maart 2021 opdracht gegeven aan
onderzoekers van het UMC Utrecht (UMCU Hersencentrum) en onderzoekers van het Departement
Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Utrecht (UCALL en het Montaigne Centrum) om een rapport op
te stellen over Kansen en Risico's van de Toepassing van Neurotechnologie in het Strafrecht. Het
onderzoek heeft plaatsgevonden tussen mei 2021 en februari 2022. Het rapport is op 28 februari 2022
opgeleverd en voorzien van kleine correcties op 22 Maart 2022.
Het rapport is mede tot stand gekomen door een belangrijke bijdrage van experts uit binnen- en
buitenland. Wij, de onderzoekers, willen hierbij onze dank uitspreken aan de veertien geïnterviewde
onderzoekers op het gebied van neurowetenschappen, recht en ethiek, voor hun deskundigheid en
nuttige suggesties. Daarnaast zijn wij de vier experts die een proeflezing van het conceptrapport
hebben uitgevoerd zeer erkentelijk voor de significante tijdsinvestering en de ‘puntjes-op-de-i'. Verder
danken we de begeleidingscommissie (T.E. Swierstra (voorzitter), A.M. Brouwer, S. Dorrestijn, B. ter
Luun, R. Oostenveld en M. Turina-Tumewu) voor hun waardevolle en constructieve feedback. Ten
laatste een woord van waardering aan A. Elbertse, voor het accurate en gedetailleerde secretariaat
van de bijeenkomsten met de begeleidingscommissie.
Utrecht, 22-03-2022
De onderzoekers,
Johannes Bijlsma
Simon Geukes
Gerben Meynen
Mathijs Raemaekers
Nick Ramsey
Marc Simon Thomas
Dave van Toor
Mariska Vansteensel
3
, 4
Samenvatting
De laatste jaren is er veel aandacht voor neurotechnologie. Het gaat hierbij om technieken die
bijdragen aan kennis over de hersenen en/of die interacteren met de hersenen. De aandacht voor
neurotechnologie wordt onder andere veroorzaakt door de voortdurende technologische vooruitgang.
Omdat neurotechnologie (ook) potentie heeft voor toepassing binnen het justitie- en
veiligheidsdomein heeft het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het
ministerie van Justitie en Veiligheid opdracht gegeven om onderzoek te doen naar de kansen en risico’s
van dergelijke toepassing van neurotechnologie. Dit rapport is het resultaat van dat onderzoek.
In dit rapport staat de volgende onderzoeksvraag centraal:
‘Welke kansen en bedreigingen kunnen worden verwacht van neurotechnologie voor het domein van
ministerie van Justitie en Veiligheid en welke impact (juridisch, ethisch en maatschappelijk) kan
neurotechnologie hebben voor beleid?’
Het onderzoek is uitgevoerd door onderzoekers van het UMC Utrecht (UMCU Hersencentrum) en
onderzoekers van het Departement Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Utrecht (UCALL en het
Montaigne Centrum).
Bij het beantwoorden van de onderzoeksvraag hebben de onderzoekers zich gericht op de drie
belangrijkste toepassingen van neurotechnologie in het justitie- en veiligheidsdomein, te weten: 1)
opsporing en waarheidsvinding; 2) risicotaxatie; en 3) interventie. Een techniek biedt een kans indien
deze effectief (en in enige mate efficiënt) is voor het bereiken van één of meerdere doelen die in de
drie toepassingen centraal staan. Een risico bestaat uit spanningen met juridische en ethische normen
en eventuele onbedoelde, negatieve bij- en neveneffecten van het toepassen van nieuw ontwikkelde
kennis en technologieën. De juridische analyse van risico’s is beperkt tot de in het Europees Verdrag
voor de Rechten van de Mens (EVRM) neergelegde mensenrechten. De onderzoekers hebben zich bij
het opstellen van dit rapport gebaseerd op onderzoek van de medisch-wetenschappelijke, juridische
en ethische literatuur, interviews met veertien academici met expertise in de neurowetenschappen,
neurotechnologie, neurorecht en neuro-ethiek, en een proeflezing van het concept-rapport door nog
vier academici met relevante expertise. De bevindingen zijn beschreven in drie secties: 1) technologie;
2) recht en ethiek; en 3) synthese.
In sectie 1 worden bestaande en opkomende neurotechnologieën, hun toepassingsgebieden en
relevante ontwikkelingen in kaart gebracht. Binnen de neurotechnologie kan onderscheid worden
gemaakt tussen technieken die de hersenactiviteit meten (EEG, MEG, fMRI, fNIRS, fTCD, PET, SPECT),
technieken die de hersenen kunnen stimuleren (tDCS, TMS, TFUS en DBS), technieken waarmee zowel
gemeten als gestimuleerd kan worden (ECoG, sEEG, endovasculaire EEG, micro-elektroden-arrays), en
technieken die de anatomische structuur van de hersenen in beeld brengen (CT, MRI, DTI). Technieken
die de hersenactiviteit alleen meten kunnen verder opgedeeld worden in methoden die elektrische
signalen (EEG), of daaraan gerelateerde veranderingen in het magnetisch signaal (MEG), registreren,
en methoden (fMRI, fNIRS, fTCD, PET, SPECT) die zich richten op de metabole processen van de
hersenen: vasculaire reacties, zoals veranderingen in bloedvolume of het zuurstofgehalte van het
bloed, in hersengebieden die actief worden als mensen een bepaalde opdracht uitvoeren.
4
