Cognitieve psychologie
1. Inleiding:
Inhoud
- Cognitieve psychologie = wetenschappelijke studie v mentale processen
- Basisfunctie en -processen vd menselijke cognitie:
➔ Perceptie, aandacht, geheugen,…
- Cognitieve wetenschappen
➔ Interdisciplinair onderzoek cognitie is wetenschap op zich geworden:
• Psychologie, neurowetenschappen, linguïstiek, computerwetenschappen,
filosofie,…
- Leren wetenschappelijk redeneren en denken
- Geen wit-zwart denken, maar standpunt ondersteunen door zoveel mglk
onderzoeksevidentie te verzamelen
- Wetensch denken vereist goed begrip wisselwerking onderzoek - theorievorming
➔ Data kunnen enkel verkl w door theorieën
➔ Theorieën kunnen enkel tot stand komen via data
Experimentele methode
- Onderzoeksvragen beantw adhv experimenten
➔ Manipulatie onafh variabelen
➔ Effect op afh variabelen
➔ Controlevariabelen
• Storende var onder controle houden adhv randomisatie, counterbalancing, matching
- Afhankelijke variabelen:
➔ Meestal: reactietijden, nauwkeurigheid
➔ Andere: breinactivatie, oogbewegingen, zelfrapportage,…
- Populaties:
➔ Meestal: gezonde volwassenen, meestal studenten
➔ Specialisatie: kinderen en baby’s ; ouderen, patiënten met laesies, psychiatrische
aandoeningen, dieren,…
- Theorie:
➔ Obv experimenteel onderzoek tracht de cognitieve psychologie theorieën te ontw
➔ Samenvatting data:
• Soms ontdekken we mathematische wetmatigheden (bv power law of learning dia17)
➔ Verklaring data:
• Cognitieve psychologie hanteert experimentele methode → causaliteit!
➔ Voorspelling data
➔ Zonder goede theorie is zelfs de beste data waardeloos!
1
,2. Geschiedenis:
Inleiding
- Interesse mentale processen eeuwenoud
- Filosofische studie bewustzijn, de geest
➔ Aristoteles:
• “ons geheugen is als kleitablet waarop we info kunnen schrijven”
➔ Socrates:
• “kennis is aangeboren; men kan deze verzamelen, maar niet verwerven”
Eerste cognitieve psychologen
- “cognitief psychologisch” onderzoek reeds 19e eeuw
- Deels zelfs vr de start vd psychologie (1879)
- Pioniers:
➔ Franciscus Donders:
• Vader mentale chronometrie
➢ Voorheen: automatisch v perceptie nr motoriek
➢ Mentale processen ertussen nemen tijd in beslag. Hoelang?
➢ Bestudeerde dit adhv reactietijdtaken (enkelvoudige RT-taak, keuze RT-taak, Go-
no go RT-taak, substractiemethode)
• Belangrijk idee!
➢ Mentale processen kunnen niet rechtstreeks waargenomen w, maar dienen
afgeleid te w uit gedrag
➢ Grondslag psychologisch onderzoek
➔ Hermann Ebbinghaus:
• Eerste geheugenexperimenten:
➢ Hoeveel vergeten we? Hoe snel gaat dit? Gaat info die we ons niet kunnen
herinneren voorgoed verloren?
• Lijsten zinloze lettergrepen DAX, QEH, LUH, ZIF,…
➢ Aanleren: hoeveel beurten heb ik nodig vooraleer ik de lijst ken?
➢ Herleren: hoeveel beurten heb ik nodig om de lijst te herleren?
• Formule besparing:
➢ [(beurten leren – beurten herleren) / beurten leren] x100
• Vergeetcurve dia21
➢ Voorheen: we “vermoeden” dat het geheugen als volgt werkt
➢ Besparingsmethode liet toe om vr het eerst de geheugenfuncties te kwantificeren
en te plotten
Opkomst behaviorisme
- Watson ‘psychology as the behaviorist views it’
➔ Geen vage concepten zoals mentale processen en bewustzijn
➔ Objectieve gegevensverzameling om wetmatigheden in S-R relaties te definiëren
➔ Dierlijk en menselijk gedrag beantw aan dezelfde wetmatigheden (dierproeven)
- Cognitieve psychologie VS behaviorisme
➔ Behaviorisme:
• Hoe leidt S tot R?
• Black box
➔ Cognitieve psychologie:
• Wat gebeurt er tussen S en R?
- Eerste helft 20e eeuw:
2
, ➔ VS:
• Behaviorisme dominante stroming
➢ M.n. experimenteel onderzoek leren dieren
➢ Weinig onderzoek menselijke cognitie
• ‘cognitieve winter’
➔ Europa:
• Wel nog actieve studie mentale processen
➢ Bv Piaget: cognitieve ontw, gestaltpsychologie: perceptie en probleemoplossend
gedrag
- Kritiek behaviorisme:
➔ Skinner: verbal behavior
• Taal = aangeleerd gedrag volgens basisleerprincipes
• Kinderen imiteren spraak en herhalen correcte spraak dankzij bekrachtiging
➔ Noam Chomsky: invloedrijke review
• Behaviorisme kan zelfs eenvoudigste aspecten taal niet verklaren
• Behaviorisme (nurture) verkl bij peuters bv geen incorrect grammaticale zinnen of
zinnen die ze nooit eerder hebben gehoord (ik loopte heel hard, ik haat je mama)
➢ Omgeving biedt deze info niet aan, noch w deze ooit bekrachtigd
• Taal = voorgeprogrammeerd biologisch programma gedeeld over alle culturen
(nature)
- Leerexperimenten:
➔ Aantal resultaten leerexp konden niet verkl w zonder cognitie
➔ Voorbeeld:
• Latent leren experiment Tolman en Honzik: leren dat niet onmiddellijk
waarneembaar is in het gedrag dia34-35
• Tolman verkl in termen van mentale processen:
➢ Cognitieve map, motivatie
- Openen black box:
➔ Behaviorisme: mentale processen overbodig om gedrag te verklaren
➔ Cognitieve psychologie: mentale processen wel degelijk vereist
Cognitieve revolutie
- WO II stimuleert ontw cognitieve psychologie
➔ Interesse studie aandacht en vermoeidheid
➔ Technologische vooruitgang leidt tot ontw computer (BINAC; binary automatic
computer)
• IBM: eerste computer labo’s universiteiten, inspireerde onderzoekers nr werking
brein → computer-brein analogie of computermodel
- Informatieverwerkingsbenadering:
➔ Computermodel = metafoor vr menselijke infoverwerking
3
, ➔ Info stimulus w verwerkt in versch, opeenvolgende stadia en leidt tot respons
➔ Oa Newell en Simon
➔ Beide werken met input, geheugen, output dia44
- Cognitieve modellering:
➔ Computermodel = stimulatie menselijke cognitie
➔ Doel = cognitie verkl en voorspellingen doen dia46
- Artificiële intelligentie (AI)
➔ Cognitieve modellering is niet hetzelfde als AI
• Intelligent denkende programma’s of machines ontw
• Maar niet noodz op dezelfde manier dat mens denkt!
- 1956: geboortejaar
➔ Belangrijke congressen (MIT, Dartmouth conference) met wetenschappers psychologie,
linguïstiek, computerwetenschappen en antropologie
➔ Belangrijke publicaties (Miller: “the magical number 7”)
➔ Term ‘cognitieve psychologie’ zelf duikt pas 10j later op (Neisser eerste handboek
cognitieve psychologie)
- Cognitieve revolutie:
➔ Eerder evolutie dan revolutie
➔ Maar idee was wel revolutionair
➔ Men ging terug mentale processen bestuderen
3. Perceptie:
Wat is perceptie?
- Perceptie:
➔ Synoniem waarneming
➔ Enig ‘venster’ op de wereld
➔ Zintuigen registreren enkel, hersenen nemen waar
➔ Waarneming ≠ exacte kopie
➔ Geen passieve registratie info: geen spiegelbeeld werkelijkheid
• Ponzo illusie dia9
➔ Geen passieve registratie info maar actief proces
➔ Opbouw interne representatie obv ontvangen prikkels
- Interne representatie:
➔ Mentale voorstelling v externe omgeving
➔ Bv: visuele waarneming: licht stopt thv de retina, er z geen echte ‘beelden’ in ons hoofd,
enkel neurale activiteit
- Van prikkel tot perceptie:
➔ Stimulatie → transductie → sensatie → perceptie
- Stimulatie:
4
1. Inleiding:
Inhoud
- Cognitieve psychologie = wetenschappelijke studie v mentale processen
- Basisfunctie en -processen vd menselijke cognitie:
➔ Perceptie, aandacht, geheugen,…
- Cognitieve wetenschappen
➔ Interdisciplinair onderzoek cognitie is wetenschap op zich geworden:
• Psychologie, neurowetenschappen, linguïstiek, computerwetenschappen,
filosofie,…
- Leren wetenschappelijk redeneren en denken
- Geen wit-zwart denken, maar standpunt ondersteunen door zoveel mglk
onderzoeksevidentie te verzamelen
- Wetensch denken vereist goed begrip wisselwerking onderzoek - theorievorming
➔ Data kunnen enkel verkl w door theorieën
➔ Theorieën kunnen enkel tot stand komen via data
Experimentele methode
- Onderzoeksvragen beantw adhv experimenten
➔ Manipulatie onafh variabelen
➔ Effect op afh variabelen
➔ Controlevariabelen
• Storende var onder controle houden adhv randomisatie, counterbalancing, matching
- Afhankelijke variabelen:
➔ Meestal: reactietijden, nauwkeurigheid
➔ Andere: breinactivatie, oogbewegingen, zelfrapportage,…
- Populaties:
➔ Meestal: gezonde volwassenen, meestal studenten
➔ Specialisatie: kinderen en baby’s ; ouderen, patiënten met laesies, psychiatrische
aandoeningen, dieren,…
- Theorie:
➔ Obv experimenteel onderzoek tracht de cognitieve psychologie theorieën te ontw
➔ Samenvatting data:
• Soms ontdekken we mathematische wetmatigheden (bv power law of learning dia17)
➔ Verklaring data:
• Cognitieve psychologie hanteert experimentele methode → causaliteit!
➔ Voorspelling data
➔ Zonder goede theorie is zelfs de beste data waardeloos!
1
,2. Geschiedenis:
Inleiding
- Interesse mentale processen eeuwenoud
- Filosofische studie bewustzijn, de geest
➔ Aristoteles:
• “ons geheugen is als kleitablet waarop we info kunnen schrijven”
➔ Socrates:
• “kennis is aangeboren; men kan deze verzamelen, maar niet verwerven”
Eerste cognitieve psychologen
- “cognitief psychologisch” onderzoek reeds 19e eeuw
- Deels zelfs vr de start vd psychologie (1879)
- Pioniers:
➔ Franciscus Donders:
• Vader mentale chronometrie
➢ Voorheen: automatisch v perceptie nr motoriek
➢ Mentale processen ertussen nemen tijd in beslag. Hoelang?
➢ Bestudeerde dit adhv reactietijdtaken (enkelvoudige RT-taak, keuze RT-taak, Go-
no go RT-taak, substractiemethode)
• Belangrijk idee!
➢ Mentale processen kunnen niet rechtstreeks waargenomen w, maar dienen
afgeleid te w uit gedrag
➢ Grondslag psychologisch onderzoek
➔ Hermann Ebbinghaus:
• Eerste geheugenexperimenten:
➢ Hoeveel vergeten we? Hoe snel gaat dit? Gaat info die we ons niet kunnen
herinneren voorgoed verloren?
• Lijsten zinloze lettergrepen DAX, QEH, LUH, ZIF,…
➢ Aanleren: hoeveel beurten heb ik nodig vooraleer ik de lijst ken?
➢ Herleren: hoeveel beurten heb ik nodig om de lijst te herleren?
• Formule besparing:
➢ [(beurten leren – beurten herleren) / beurten leren] x100
• Vergeetcurve dia21
➢ Voorheen: we “vermoeden” dat het geheugen als volgt werkt
➢ Besparingsmethode liet toe om vr het eerst de geheugenfuncties te kwantificeren
en te plotten
Opkomst behaviorisme
- Watson ‘psychology as the behaviorist views it’
➔ Geen vage concepten zoals mentale processen en bewustzijn
➔ Objectieve gegevensverzameling om wetmatigheden in S-R relaties te definiëren
➔ Dierlijk en menselijk gedrag beantw aan dezelfde wetmatigheden (dierproeven)
- Cognitieve psychologie VS behaviorisme
➔ Behaviorisme:
• Hoe leidt S tot R?
• Black box
➔ Cognitieve psychologie:
• Wat gebeurt er tussen S en R?
- Eerste helft 20e eeuw:
2
, ➔ VS:
• Behaviorisme dominante stroming
➢ M.n. experimenteel onderzoek leren dieren
➢ Weinig onderzoek menselijke cognitie
• ‘cognitieve winter’
➔ Europa:
• Wel nog actieve studie mentale processen
➢ Bv Piaget: cognitieve ontw, gestaltpsychologie: perceptie en probleemoplossend
gedrag
- Kritiek behaviorisme:
➔ Skinner: verbal behavior
• Taal = aangeleerd gedrag volgens basisleerprincipes
• Kinderen imiteren spraak en herhalen correcte spraak dankzij bekrachtiging
➔ Noam Chomsky: invloedrijke review
• Behaviorisme kan zelfs eenvoudigste aspecten taal niet verklaren
• Behaviorisme (nurture) verkl bij peuters bv geen incorrect grammaticale zinnen of
zinnen die ze nooit eerder hebben gehoord (ik loopte heel hard, ik haat je mama)
➢ Omgeving biedt deze info niet aan, noch w deze ooit bekrachtigd
• Taal = voorgeprogrammeerd biologisch programma gedeeld over alle culturen
(nature)
- Leerexperimenten:
➔ Aantal resultaten leerexp konden niet verkl w zonder cognitie
➔ Voorbeeld:
• Latent leren experiment Tolman en Honzik: leren dat niet onmiddellijk
waarneembaar is in het gedrag dia34-35
• Tolman verkl in termen van mentale processen:
➢ Cognitieve map, motivatie
- Openen black box:
➔ Behaviorisme: mentale processen overbodig om gedrag te verklaren
➔ Cognitieve psychologie: mentale processen wel degelijk vereist
Cognitieve revolutie
- WO II stimuleert ontw cognitieve psychologie
➔ Interesse studie aandacht en vermoeidheid
➔ Technologische vooruitgang leidt tot ontw computer (BINAC; binary automatic
computer)
• IBM: eerste computer labo’s universiteiten, inspireerde onderzoekers nr werking
brein → computer-brein analogie of computermodel
- Informatieverwerkingsbenadering:
➔ Computermodel = metafoor vr menselijke infoverwerking
3
, ➔ Info stimulus w verwerkt in versch, opeenvolgende stadia en leidt tot respons
➔ Oa Newell en Simon
➔ Beide werken met input, geheugen, output dia44
- Cognitieve modellering:
➔ Computermodel = stimulatie menselijke cognitie
➔ Doel = cognitie verkl en voorspellingen doen dia46
- Artificiële intelligentie (AI)
➔ Cognitieve modellering is niet hetzelfde als AI
• Intelligent denkende programma’s of machines ontw
• Maar niet noodz op dezelfde manier dat mens denkt!
- 1956: geboortejaar
➔ Belangrijke congressen (MIT, Dartmouth conference) met wetenschappers psychologie,
linguïstiek, computerwetenschappen en antropologie
➔ Belangrijke publicaties (Miller: “the magical number 7”)
➔ Term ‘cognitieve psychologie’ zelf duikt pas 10j later op (Neisser eerste handboek
cognitieve psychologie)
- Cognitieve revolutie:
➔ Eerder evolutie dan revolutie
➔ Maar idee was wel revolutionair
➔ Men ging terug mentale processen bestuderen
3. Perceptie:
Wat is perceptie?
- Perceptie:
➔ Synoniem waarneming
➔ Enig ‘venster’ op de wereld
➔ Zintuigen registreren enkel, hersenen nemen waar
➔ Waarneming ≠ exacte kopie
➔ Geen passieve registratie info: geen spiegelbeeld werkelijkheid
• Ponzo illusie dia9
➔ Geen passieve registratie info maar actief proces
➔ Opbouw interne representatie obv ontvangen prikkels
- Interne representatie:
➔ Mentale voorstelling v externe omgeving
➔ Bv: visuele waarneming: licht stopt thv de retina, er z geen echte ‘beelden’ in ons hoofd,
enkel neurale activiteit
- Van prikkel tot perceptie:
➔ Stimulatie → transductie → sensatie → perceptie
- Stimulatie:
4
