Sociale psychologie | Jill N.
1. Inleiding tot de sociale psychologie
1.1. Wat is sociale psychologie?
• Sociale psychologie: is de wetenschap die bestudeerd hoe de gedachten, gevoelens en
gedragingen van mensen worden beïnvloed door de echte of denkbeeldige aanwezigheid
van anderen: ouders, vrienden, leerkrachten, vreemden..
• Sociale invloed: het effect dat woorden, acties of aanwezigheid van andere mensen hebben
op onze gedachten, gevoelens, houdingen of gedrag.
• Mensen kunnen ons beïnvloeden:
o directe invloed: reclame overtuigt ons om een bepaald product te kopen.
o Indirect invloed: ons gedrag verandert door de aanwezigheid van anderen, zoals
leerkrachten, die culturele waarden overbrengen.
1.1.1. Sociale psychologie, wetenschap en gezond verstand
Hoe kunnen we anders sociale invloed begrijpen?
• Bronnen van invloed: journalisten, experts en critici bieden inzichten, maar hun
perspectieven zijn vaak niet wetenschappelijk onderbouwd.
• Sociale psychologie: Deze tak van wetenschap richt zich op hoe mensen de sociale wereld
waarnemen en interpreteren (constructen).
• Onderzoeksmethoden:
o Empirische methode: Onderzoekers baseren hun bevindingen op directe
observaties.
o Hypothesen: Onderzoekers formuleren mogelijke verklaringen die getest moeten
worden, zoals de hypothese dat mensen zich niet altijd bewust zijn van hun eigen
reacties.
• Uitdagingen: Het is lastig om mensen te vragen naar hun denkprocessen, omdat ze zich
daar vaak niet van bewust zijn. Dit maakt het onderzoek naar sociale invloed complex, maar
essentieel voor begrip.
1.1.2. Sociale psychologie en het verschil met verwante disciplines
Sociale psychologie vergeleken met andere sociale wetenschappen
• Sociologie: biedt algemene wetten en theorieën over de samenleving, niet over individuen.
• Sociale psychologie: onderzoekt de mentale/psychologische processen die mensen met
elkaar gemeen hebben en die hen geschikt maken voor sociale beïnvloeding.
• Persoonlijkheidspsychologie: focus op individuele verschillen, definieert als de aspecten
van de persoonlijkheden van mensen die hen anders maken dan andere mensen.
Het doel van de sociale psychologie: is het identificeren van de universele eigenschappen van de
menselijke natuur die ervoor zorgen dat iedereen gevoelig is voor sociale invloed, onafhankelijk
van sociale klasse of cultuur.
1
, Sociale psychologie | Jill N.
1.2. De macht van de situatie
De meeste mensen zullen, zonder belangrijke informatie over een situatie, iemands gedrag
proberen te verklaren op grond van iemands persoonlijkheid.
• Fundamentele attributiefout: de neiging om ons eigen en andermans gedrag volledig toe
te schrijven aan persoonlijkheidstrekken en het effect van de sociale invloed en situatie te
onderschatten.
bv. een klasgenoot x haalt een onvoldoende en je denkt direct ‘die is lui, die studeert nooit’.
• Als we gedrag op deze attributieve manier in termen van persoonlijkheid verklaren, kan
dat ons een onterecht gevoel van veiligheid geven.
Bv. als we weerzinwekkend gedrag proberen te verklaren zoals zelfmoordterroristen die
zichzelf opblazen, is het verleidelijk om de slachtoffers gestoorde mensen te noemen.
Als we de macht van de situatie niet volledig doorgronden, hebben we bovendien de
neiging om het probleem te vereenvoudigen en dat beperkt onzen kennis over de
oorzaken van een groot aantal menselijke gedragingen.
Experiment Lee Ross en Steven Samuels: In een experiment van Lee Ross en Steven Samuels
vroegen onderzoekers assistenten om lijsten te maken van studenten die ze als competitief of
coöperatief beschouwden. Ze gaven de ene groep het spel de naam "beursspel" en de andere
groep "gemeenschapsspel." De resultaten toonden een groot verschil in gedrag: bij het
"beursspel" reageerde ongeveer twee derde competitief, terwijl bij het "gemeenschapsspel"
slechts een derde competitief was. De naam van het spel had dus een sterke invloed op hoe
studenten zich gedroegen.
1.3. De macht van de sociale interpretatie
Een manier om deze term te definiëren is de objectieve eigenschappen van de situatie te bepalen,
zoals hoe lonend die situatie is voor mensen, en vervolgens te kijken naar het gedrag dat door die
objectieve eigenschappen ontstaat.
• Behaviorisme -> Skinner: volgens deze stroming kan alle gedrag verklaard worden aan de
hand van beloningen en straffen in de omgeving van het organisme en dat het niet nodig is
om er subjectieve zaken zoals denken en voelen bij te betrekken.
MAAR omdat de vroege behavioristen geen rekening hielden met deze subjectieve zaken,
vergaten ze het belang van de manier waarop mensen hun omgeving interpreteren.
o Deze nadruk op constructen, de manier waarop mensen de sociale situatie
interpreteren, vormt de basis van de gestaltpsychologie. Deze stroming
onderzoekt hoe mensen de fysieke wereld waarnemen. Het geheel is anders dan
de som der delen.
o Je moet je richten op de frenologie (Husserl) van de waarnemer, op hoe een object
op hem/haar overkomt, in plaats van op de afzonderlijke objectieve elementen van
het object.
• Kurt Lewin: grondlegger van de experimentele sociale psychologie. Hij paste de
gestaltpsychologie toe op de sociale perceptie. Hij stelde dat het belangrijker is om te
begrijpen hoe mensen de sociale wereld waarnemen, doorgronden en interpreteren dan
het is om de objectieve eigenschappen ervan te begrijpen.
2
, Sociale psychologie | Jill N.
• Fritz Heider: merkte op dat iemand reageert op wat hij denkt dat de ander waarneemt,
voelt en denkt.
• Naïef realisme -> Lee Ross: de overtuiging dat ieder van ons dingen waarneemt ‘zoals ze
echt zijn’. Geloven dat je eigen standpunt de ‘waarheid’ is.
Bv. experiment vredesvoorstellen Israëlitische onderhandelaars (handboek pg. 15)
1.4. De oorsprong van constructen: fundamentele menselijke motieven
Mensen zijn complexe organismen, we hebben op bepaalde momenten overlappende motieven in
onze gedachten en gedragingen zoals honger, dorst, angst, verlangen. Sociaal psychologen
hebben ontdekt dat twee van deze motieven belangrijk zijn:
• De behoefte aan een positief zelfbeeld
• De behoefte om de wereld accuraat waar te nemen
Leon Festinger: besefte al snel dat we precies op het moment waarop deze twee motieven ons in
tegengestelde richting trekken, de waardevolste inzichten kunnen verwerven in de werking van
het menselijke gevoel en de menselijke gedachten.
1.4.1. Het motief van eigenwaarde: de behoefte aan een positief zelfbeeld
Mensen hebben een sterke behoefte aan een positief zelfbeeld. De reden dat mensen de wereld
zien zoals ze die zien, kan vaak worden teruggevoerd op deze onderliggende behoefte om een
positief beeld van zichzelf te houden. Ze geven de zaak vaak een draai, een die hen in het beste
daglicht stelt.
• Vroeger gedrag rechtvaardigen: positief zelfbeeld is een nuttige zaak, maar wanneer het
ertoe leidt dat iemand zijn acties rechtvaardigt en er niet van leert, kan dat verandering en
zelfverbetering in de weg staan.
• Leiden en zelfrechtvaardigen: om slechte gevoelens te vermijden, kan men de interpretatie
vervormen, een positieve draai geven. Concentreren op de goede kanten zodat de slechte
kanten onbelangrijk worden.
1.4.2. Het motief van de sociale cognitie: de behoefte om accuraat waar te nemen
Een belangrijk kenmerk van mensen is ons vermogen tot redeneren, maar de manier waarop we
over onszelf en de sociale wereld denken, beïnvloedt ons gedrag. Sociaal psychologen
specialiseren zich in de studie van de sociale cognitie: hoe mensen informatie selecteren,
interpreteren, onthouden en gebruiken om te oordelen en te beslissen.
• Kan leiden tot problemen: mensen willen de wereld zo accuraat waarnemen. We maken
dan fouten om situaties te begrijpen en te voorspellen, omdat we niet over alle feiten
beschikken.
• Verwachtingen over de sociale wereld: onze verwachtingen maken dat we de
werkelijkheid vervormen of zelf veranderen (self-fulfilling prophecy=is wanneer je een
bepaald gedrag verwacht van jezelf of anderen, en door die verwachting zo te handelen
dat het daadwerkelijk uitkomt.
Bv. In een experiment kregen bepaalde kinderen op school de label "hoogvliegers." Door
de positieve verwachtingen van de leerkracht presteerden deze kinderen beter dan hun
klasgenoten.
3
, Sociale psychologie | Jill N.
1.4.3. Overige motieven
Er zijn nog vele andere motieven die onze gedachten en gedragingen beïnvloeden, zoals
biologische drijfveren (honger, dorst), psychologische drijfveren (goedkeuring, angst, liefde) en
behoefte aan controle.
1.5. Sociale psychologie en maatschappelijke problemen
Sociaal psychologen worden vaak gemotiveerd door:
• Nieuwsgierigheid om sociaal gedrag te bestuderen
• De wens om maatschappelijke problemen op te lossen
Rol van de situatie: bystander effect
Voorbeeld Kitty Genovese: ze werd 30 minuten lang aangevallen voordat ze stierf, terwijl 38
getuigen toekeken. Geen van hen hielp. Dit fenomeen, bekend als het bystander effect (Bibb
Latané en John Darley), gebeurt omdat mensen in een grote groep vaak denken dat anderen wel
zullen ingrijpen, wat leidt tot een verminderde persoonlijke verantwoordelijkheid. Hoe meer
mensen aanwezig zijn, hoe minder snel iemand hulp biedt.
Gehoorzaamheid
Stanley Milgram experiment: onderzocht hoe ver mensen zouden gaan in het volgen van de
instructies van een autoriteitsfiguur, zelfs als dat betekende dat ze iemand schade zouden
toebrengen. Deelnemers geloofden dat ze elektrische schokken toedienden aan een andere
persoon (die in werkelijkheid een acteur was) als onderdeel van een leerexperiment. Het
onderzoek toonde aan dat een groot aantal mensen bereid was om hoge schokken toe te dienen,
simpelweg omdat hen dat werd opgedragen door een autoriteit.
Experiment over gevangenisrollen, zoals het Stanford-gevangenisexperiment, werd de rol van
bewaker of gevangene toegewezen aan deelnemers. Dit had een grote impact op hun gedrag; de
"bewakers" gingen zich autoritair en zelfs wreed gedragen, terwijl de "gevangenen" zich
onderdanig en angstig gedroegen. Het experiment werd vroegtijdig stopgezet omdat de sociale
situatie te extreem werd ervaren en de deelnemers emotioneel leed ondervonden. Dit toont aan
hoe krachtige sociale rollen ons gedrag kunnen beïnvloeden.
blijkt achteraf dat het agressieve gedrag van de bewakers voor een groot deel
“gestuurd” was; en mentale problemen van sommige slachtoffers fake was
4
1. Inleiding tot de sociale psychologie
1.1. Wat is sociale psychologie?
• Sociale psychologie: is de wetenschap die bestudeerd hoe de gedachten, gevoelens en
gedragingen van mensen worden beïnvloed door de echte of denkbeeldige aanwezigheid
van anderen: ouders, vrienden, leerkrachten, vreemden..
• Sociale invloed: het effect dat woorden, acties of aanwezigheid van andere mensen hebben
op onze gedachten, gevoelens, houdingen of gedrag.
• Mensen kunnen ons beïnvloeden:
o directe invloed: reclame overtuigt ons om een bepaald product te kopen.
o Indirect invloed: ons gedrag verandert door de aanwezigheid van anderen, zoals
leerkrachten, die culturele waarden overbrengen.
1.1.1. Sociale psychologie, wetenschap en gezond verstand
Hoe kunnen we anders sociale invloed begrijpen?
• Bronnen van invloed: journalisten, experts en critici bieden inzichten, maar hun
perspectieven zijn vaak niet wetenschappelijk onderbouwd.
• Sociale psychologie: Deze tak van wetenschap richt zich op hoe mensen de sociale wereld
waarnemen en interpreteren (constructen).
• Onderzoeksmethoden:
o Empirische methode: Onderzoekers baseren hun bevindingen op directe
observaties.
o Hypothesen: Onderzoekers formuleren mogelijke verklaringen die getest moeten
worden, zoals de hypothese dat mensen zich niet altijd bewust zijn van hun eigen
reacties.
• Uitdagingen: Het is lastig om mensen te vragen naar hun denkprocessen, omdat ze zich
daar vaak niet van bewust zijn. Dit maakt het onderzoek naar sociale invloed complex, maar
essentieel voor begrip.
1.1.2. Sociale psychologie en het verschil met verwante disciplines
Sociale psychologie vergeleken met andere sociale wetenschappen
• Sociologie: biedt algemene wetten en theorieën over de samenleving, niet over individuen.
• Sociale psychologie: onderzoekt de mentale/psychologische processen die mensen met
elkaar gemeen hebben en die hen geschikt maken voor sociale beïnvloeding.
• Persoonlijkheidspsychologie: focus op individuele verschillen, definieert als de aspecten
van de persoonlijkheden van mensen die hen anders maken dan andere mensen.
Het doel van de sociale psychologie: is het identificeren van de universele eigenschappen van de
menselijke natuur die ervoor zorgen dat iedereen gevoelig is voor sociale invloed, onafhankelijk
van sociale klasse of cultuur.
1
, Sociale psychologie | Jill N.
1.2. De macht van de situatie
De meeste mensen zullen, zonder belangrijke informatie over een situatie, iemands gedrag
proberen te verklaren op grond van iemands persoonlijkheid.
• Fundamentele attributiefout: de neiging om ons eigen en andermans gedrag volledig toe
te schrijven aan persoonlijkheidstrekken en het effect van de sociale invloed en situatie te
onderschatten.
bv. een klasgenoot x haalt een onvoldoende en je denkt direct ‘die is lui, die studeert nooit’.
• Als we gedrag op deze attributieve manier in termen van persoonlijkheid verklaren, kan
dat ons een onterecht gevoel van veiligheid geven.
Bv. als we weerzinwekkend gedrag proberen te verklaren zoals zelfmoordterroristen die
zichzelf opblazen, is het verleidelijk om de slachtoffers gestoorde mensen te noemen.
Als we de macht van de situatie niet volledig doorgronden, hebben we bovendien de
neiging om het probleem te vereenvoudigen en dat beperkt onzen kennis over de
oorzaken van een groot aantal menselijke gedragingen.
Experiment Lee Ross en Steven Samuels: In een experiment van Lee Ross en Steven Samuels
vroegen onderzoekers assistenten om lijsten te maken van studenten die ze als competitief of
coöperatief beschouwden. Ze gaven de ene groep het spel de naam "beursspel" en de andere
groep "gemeenschapsspel." De resultaten toonden een groot verschil in gedrag: bij het
"beursspel" reageerde ongeveer twee derde competitief, terwijl bij het "gemeenschapsspel"
slechts een derde competitief was. De naam van het spel had dus een sterke invloed op hoe
studenten zich gedroegen.
1.3. De macht van de sociale interpretatie
Een manier om deze term te definiëren is de objectieve eigenschappen van de situatie te bepalen,
zoals hoe lonend die situatie is voor mensen, en vervolgens te kijken naar het gedrag dat door die
objectieve eigenschappen ontstaat.
• Behaviorisme -> Skinner: volgens deze stroming kan alle gedrag verklaard worden aan de
hand van beloningen en straffen in de omgeving van het organisme en dat het niet nodig is
om er subjectieve zaken zoals denken en voelen bij te betrekken.
MAAR omdat de vroege behavioristen geen rekening hielden met deze subjectieve zaken,
vergaten ze het belang van de manier waarop mensen hun omgeving interpreteren.
o Deze nadruk op constructen, de manier waarop mensen de sociale situatie
interpreteren, vormt de basis van de gestaltpsychologie. Deze stroming
onderzoekt hoe mensen de fysieke wereld waarnemen. Het geheel is anders dan
de som der delen.
o Je moet je richten op de frenologie (Husserl) van de waarnemer, op hoe een object
op hem/haar overkomt, in plaats van op de afzonderlijke objectieve elementen van
het object.
• Kurt Lewin: grondlegger van de experimentele sociale psychologie. Hij paste de
gestaltpsychologie toe op de sociale perceptie. Hij stelde dat het belangrijker is om te
begrijpen hoe mensen de sociale wereld waarnemen, doorgronden en interpreteren dan
het is om de objectieve eigenschappen ervan te begrijpen.
2
, Sociale psychologie | Jill N.
• Fritz Heider: merkte op dat iemand reageert op wat hij denkt dat de ander waarneemt,
voelt en denkt.
• Naïef realisme -> Lee Ross: de overtuiging dat ieder van ons dingen waarneemt ‘zoals ze
echt zijn’. Geloven dat je eigen standpunt de ‘waarheid’ is.
Bv. experiment vredesvoorstellen Israëlitische onderhandelaars (handboek pg. 15)
1.4. De oorsprong van constructen: fundamentele menselijke motieven
Mensen zijn complexe organismen, we hebben op bepaalde momenten overlappende motieven in
onze gedachten en gedragingen zoals honger, dorst, angst, verlangen. Sociaal psychologen
hebben ontdekt dat twee van deze motieven belangrijk zijn:
• De behoefte aan een positief zelfbeeld
• De behoefte om de wereld accuraat waar te nemen
Leon Festinger: besefte al snel dat we precies op het moment waarop deze twee motieven ons in
tegengestelde richting trekken, de waardevolste inzichten kunnen verwerven in de werking van
het menselijke gevoel en de menselijke gedachten.
1.4.1. Het motief van eigenwaarde: de behoefte aan een positief zelfbeeld
Mensen hebben een sterke behoefte aan een positief zelfbeeld. De reden dat mensen de wereld
zien zoals ze die zien, kan vaak worden teruggevoerd op deze onderliggende behoefte om een
positief beeld van zichzelf te houden. Ze geven de zaak vaak een draai, een die hen in het beste
daglicht stelt.
• Vroeger gedrag rechtvaardigen: positief zelfbeeld is een nuttige zaak, maar wanneer het
ertoe leidt dat iemand zijn acties rechtvaardigt en er niet van leert, kan dat verandering en
zelfverbetering in de weg staan.
• Leiden en zelfrechtvaardigen: om slechte gevoelens te vermijden, kan men de interpretatie
vervormen, een positieve draai geven. Concentreren op de goede kanten zodat de slechte
kanten onbelangrijk worden.
1.4.2. Het motief van de sociale cognitie: de behoefte om accuraat waar te nemen
Een belangrijk kenmerk van mensen is ons vermogen tot redeneren, maar de manier waarop we
over onszelf en de sociale wereld denken, beïnvloedt ons gedrag. Sociaal psychologen
specialiseren zich in de studie van de sociale cognitie: hoe mensen informatie selecteren,
interpreteren, onthouden en gebruiken om te oordelen en te beslissen.
• Kan leiden tot problemen: mensen willen de wereld zo accuraat waarnemen. We maken
dan fouten om situaties te begrijpen en te voorspellen, omdat we niet over alle feiten
beschikken.
• Verwachtingen over de sociale wereld: onze verwachtingen maken dat we de
werkelijkheid vervormen of zelf veranderen (self-fulfilling prophecy=is wanneer je een
bepaald gedrag verwacht van jezelf of anderen, en door die verwachting zo te handelen
dat het daadwerkelijk uitkomt.
Bv. In een experiment kregen bepaalde kinderen op school de label "hoogvliegers." Door
de positieve verwachtingen van de leerkracht presteerden deze kinderen beter dan hun
klasgenoten.
3
, Sociale psychologie | Jill N.
1.4.3. Overige motieven
Er zijn nog vele andere motieven die onze gedachten en gedragingen beïnvloeden, zoals
biologische drijfveren (honger, dorst), psychologische drijfveren (goedkeuring, angst, liefde) en
behoefte aan controle.
1.5. Sociale psychologie en maatschappelijke problemen
Sociaal psychologen worden vaak gemotiveerd door:
• Nieuwsgierigheid om sociaal gedrag te bestuderen
• De wens om maatschappelijke problemen op te lossen
Rol van de situatie: bystander effect
Voorbeeld Kitty Genovese: ze werd 30 minuten lang aangevallen voordat ze stierf, terwijl 38
getuigen toekeken. Geen van hen hielp. Dit fenomeen, bekend als het bystander effect (Bibb
Latané en John Darley), gebeurt omdat mensen in een grote groep vaak denken dat anderen wel
zullen ingrijpen, wat leidt tot een verminderde persoonlijke verantwoordelijkheid. Hoe meer
mensen aanwezig zijn, hoe minder snel iemand hulp biedt.
Gehoorzaamheid
Stanley Milgram experiment: onderzocht hoe ver mensen zouden gaan in het volgen van de
instructies van een autoriteitsfiguur, zelfs als dat betekende dat ze iemand schade zouden
toebrengen. Deelnemers geloofden dat ze elektrische schokken toedienden aan een andere
persoon (die in werkelijkheid een acteur was) als onderdeel van een leerexperiment. Het
onderzoek toonde aan dat een groot aantal mensen bereid was om hoge schokken toe te dienen,
simpelweg omdat hen dat werd opgedragen door een autoriteit.
Experiment over gevangenisrollen, zoals het Stanford-gevangenisexperiment, werd de rol van
bewaker of gevangene toegewezen aan deelnemers. Dit had een grote impact op hun gedrag; de
"bewakers" gingen zich autoritair en zelfs wreed gedragen, terwijl de "gevangenen" zich
onderdanig en angstig gedroegen. Het experiment werd vroegtijdig stopgezet omdat de sociale
situatie te extreem werd ervaren en de deelnemers emotioneel leed ondervonden. Dit toont aan
hoe krachtige sociale rollen ons gedrag kunnen beïnvloeden.
blijkt achteraf dat het agressieve gedrag van de bewakers voor een groot deel
“gestuurd” was; en mentale problemen van sommige slachtoffers fake was
4
