VERBINTENISSE
N RECHT
,Inhoudsopgave
Contractbegrip en het algemeen contractenrecht in perspectief....................................8
Contractbegrip............................................................................................................ 8
Contract als individueel en maatschappelijk instrument.............................................8
Contract als bouwsteen van privaatrechtelijke vermogensrecht.................................9
Algemeen versus bijzonder contractenrecht, sectorale contractreguleringen en
contractmodellen........................................................................................................ 9
Internationalisering, europeanisering, digitalisering, codificering, regionalisering en
constitutionalisering.................................................................................................... 9
Het nieuwe verbintenissenrecht...................................................................................10
Structuur................................................................................................................... 10
Aard........................................................................................................................... 11
Doelstellingen en meerwaarde van boek 5................................................................11
Algemene interpretatiehulpmiddelen........................................................................12
Werking in de tijd...................................................................................................... 12
Inwerkingtreding en kernovergangsregel...............................................................12
Eerste bijzondere overgangsregel: toekomstige gevolgen van oude
rechtshandeling/feit............................................................................................... 12
Tweede bijzondere overgangsregel: toekomstige rechtshandeling/feit m.b.t.
verbintenis uit oude rechtshandeling/feit..............................................................13
Relevantie van nieuw recht voor vragen betwist onder het oude recht:
anticipatieve toepassing van nieuw recht of inspiratiebron?.................................13
Fundamentele rechten, contractvrijheid en gebondenheid...........................................13
Elkeen kan zijn fundamentele rechten uitoefenen via rechtshandelingen en andere
gedragingen.............................................................................................................. 13
Fundamentele rechten worden in verticale en horizontale relaties beperkt in het licht
van een afweging van belangen en waarden............................................................14
Ook de contractvrijheid en de contractuele gebondenheid zijn aan beperkingen
onderworpen............................................................................................................. 14
Contractvrijheid (art. 5.14 BW).....................................................................................14
Basisbeginsel, fundamenteel recht en functies.........................................................14
Twee facetten............................................................................................................ 14
Materiële contractvrijheid (art. 5.157 BW).............................................................14
Formele contractvrijheid........................................................................................15
Contractuele gebondenheid (art. 5.69 BW)...................................................................15
Mechanisme ter beperking van de contractvrijheid en de contractuele gebondenheid 15
Openbare orde en dwingend recht............................................................................15
Invulling van de openbare orde.............................................................................15
Functie van de openbare orde...............................................................................16
Onderscheid met de regels van dwingend recht....................................................16
Fundamentele rechten.............................................................................................. 16
Doorwerking van grondrechten.................................................................................16
Verbod van rechtsmisbruik (art. 1.10 BW).................................................................16
Grondslag, toepassingsgebied en inhoud..............................................................16
Sanctie voor het handelen in strijd met het verbod van rechtsmisbruik of de
objectieve goede trouw......................................................................................... 16
Contractualisering................................................................................................. 17
Fraus omnia corrumpit (art. 1.11 BW)........................................................................17
1
, Grondslag en aard................................................................................................. 17
Toepassingsvereisten............................................................................................. 17
Rechtsgevolgen..................................................................................................... 17
Onderscheid met subjectieve goede trouw............................................................17
Verbod van wetsontduiking.......................................................................................17
Begrip.................................................................................................................... 17
Grondslag.............................................................................................................. 18
Toepassingsvereisten............................................................................................. 18
Rechtsgevolgen..................................................................................................... 18
Buitencontractuele foutaansprakelijkheid.................................................................19
Ontstaan van contract........................................................................................... 20
Uitvoeringsfase/ nakomingsfase............................................................................20
Onderhandelingen........................................................................................................ 21
Onderhandelingsvrijheid (art. 5.15, eerste lid BW)....................................................21
Precontractuele aansprakelijkheid.............................................................................21
Partijen mogen de onderhandelingen niet foutief afbreken en mogen evenmin
ontrechtmatig weigeren om te contracteren.........................................................22
Partijen moeten hun informatieplichten nakomen.................................................23
Een partij mag geen misbruik maken van de kwetsbare positie van de wederpartij
en mag zich evenmin agressief of met geweld gedragen ten aanzien van de
wederpartij............................................................................................................ 24
Afspraken tijdens de onderhandelingen....................................................................25
Uiteenlopende, al dan niet bindende afspraken.....................................................25
Voorcontracten...................................................................................................... 25
Raam- of kaderovereenkomsten (art. 5.9 BW).......................................................26
Totstandkoming............................................................................................................ 26
Consensualisme en formaliteiten..............................................................................26
Consensualisme en uitzonderingen (art. 5.28 BW)................................................26
Formaliteiten: uiteenlopende functies...................................................................27
Wilsovereenstemming............................................................................................... 27
Wilsovereenstemming: samentreffen van de wilsuitingen van partijen.................27
Wilsovereenstemming via aanbod en aanvaarding................................................27
Aanbod en aanvaarding bij via elektronische weg gesloten overeenkomsten.......29
Totstandkoming van de meerpartijenovereenkomst..............................................29
Bedoeling om zich juridisch te verbinden of andere rechtsgevolgen te creëren........29
Wilsautonomie: een te relativeren en te corrigeren beginsel.....................................29
Relativering van de wilsautonomie........................................................................29
Correctie op de wilsleer......................................................................................... 29
Algemene voorwaarden (standaardbedingen) en toetredingscontracten..................30
Vereisten voor de toepasselijkheid van algemene voorwaarden............................30
Battle of the forms of tegenstrijdige algemene voorwaarden................................30
Interpretatie van algemene voorwaarden..............................................................31
Geldigheidsbeperkingen en rechtsmisbruik...........................................................31
Geldigheidsgebreken.................................................................................................... 31
Gebrek in de wil van een partij..................................................................................31
Bewustzijnsverlies................................................................................................. 31
Wilsgebreken......................................................................................................... 32
Bewijs van de wilsgebreken...................................................................................33
Sancties bij wilsgebreken.......................................................................................33
Contractualisering van de wilsgebreken................................................................33
Gebrek aan rechts-of handelingsbekwaamheid.........................................................34
2
, Rechtsbekwaamheid.............................................................................................. 34
Handelingsbekwaamheid.......................................................................................34
Onbestaand, onmogelijk, ongeoorloofd of onbepaalbaar voorwerp...........................34
Begrip.................................................................................................................... 34
Onmogelijk voorwerp............................................................................................. 34
Buiten de handel en ongeoorloofd.........................................................................35
Onbepaalbaar voorwerp........................................................................................35
Toekomstige goederen niet uitgesloten.................................................................35
Onbestaande, valse of ongeoorloofde oorzaak..........................................................35
Begrip.................................................................................................................... 35
Drie probleemsituaties: geen, valse of ongeoorloofde zaak...................................36
Oorzaak als begrip rechtsvergelijkend onder druk, maar behouden in het nieuwe
recht...................................................................................................................... 36
Abstracte begrippen.............................................................................................. 36
Benadeling................................................................................................................ 36
In beginsel geen controle op de gelijkwaardigheid van prestaties.........................36
Wettelijke uitzonderingen inzake benadeling.........................................................37
Strijdigheid met de openbare orde of een rechtsregel van dwingend recht...............37
De benadering van het Hof van Cassatie: toetsing van de ongeoorloofdheid
exclusief doorheen de voorwerp-en oorzaakvereisten...........................................37
Kritiek op de exclusieve toetsing van de (on)geoorloofdheid doorheen de
voorwerp- en oorzaakvereisten.............................................................................37
Alternatieve (gevolg)benadering...........................................................................37
Drie typesituaties waarin een overeenkomst of een gedeelte ervan ongeoorloofd is
.............................................................................................................................. 37
Sancties voor geldigheidsgebreken: nietigverklaring en verval....................................40
Nietigverklaring en restitutie.....................................................................................40
Toepassingsvereisten van een vernietiging...........................................................40
Reikwijdte van de nietigverklaring: volledige of gedeeltelijke vernietiging?..........41
Gevolgen van de nietigverklaring..........................................................................42
Verval (‘caducité’)..................................................................................................... 44
Oud recht: aanvaarding van het verval wegens het verdwjinen van het voorwerp44
Nieuw recht: wettelijke regeling voor het verval van een verbintenis wegens het
verdwijnen van het voorwerp ervan......................................................................44
Impact van het verval van een verbintenis op de overeenkomst...........................45
Contracteren via vertegenwoordiging...........................................................................45
Soorten: onmiddellijke versus middellijke vertegenwoordiging.................................45
Onmiddellijke (of rechtstreekse/directe of volkomen) vertegenwoordiging...........45
Middellijke (of onrechtstreekse/indirecte of onvolkomen) vertegenwoordiging......45
Vertegenwoordigingsbevoegdheid............................................................................45
Gevolgen van vertegenwoordiging............................................................................45
Onmiddellijke of rechtstreekse vertegenwoordiging..............................................45
Middellijke of onrechtstreekse vertegenwoordiging...............................................46
Gehoudenheid of aansprakelijkheid van de vertegenwoordiger bij onmiddellijke
vertegenwoordiging............................................................................................... 46
Schijnvertegenwoordiging......................................................................................... 46
Gemeenrechtelijke regel inzake belangenconflict......................................................46
Eerste luik: verbod voor de vertegenwoordiger om als wederpartij van de
vertegenwoordigde op te treden...........................................................................46
Sanctie: relatieve nietigheid, tenzij de vertegenwoordigde heeft ingestemd.........47
Ten aanzien van contractpartijen..................................................................................47
3
, Verbindende kracht................................................................................................... 47
Verbintenis en niet-verbintenisrechtelijke afspraken.................................................48
Interpretatie.............................................................................................................. 48
Begrip.................................................................................................................... 48
Interpretatieregels................................................................................................. 48
Interpretatievrijheid van de rechter.......................................................................50
Kwalificatie................................................................................................................ 51
Begrip en verhouding met interpretatie.................................................................51
Herkwalificatie door de rechter..............................................................................51
Kwalificatie bij gemengde contracten....................................................................51
Aanvulling................................................................................................................. 51
Aanvulling op grond van de wet, de gebruiken en de (objectieve) goede trouw....51
Contractualisering van de aanvulling....................................................................52
Matigende of beperkende werking van de goede trouw............................................52
Obligatoire gevolgen................................................................................................. 52
Al dan niet persoonsgebonden verbintenissen......................................................52
Opeisbaarheid: opschortende voorwaarde en termijn...........................................53
Duur van de contractuele verbintenissen..............................................................55
Wederzijdse of minnelijke beëindiging...................................................................56
Eenzijdige opzegging............................................................................................. 56
Ontbindende voorwaarde......................................................................................57
Goederenrechtelijke gevolgen...................................................................................57
Consensueel en monistisch stelsel........................................................................57
Causaal stelsel van overdracht..............................................................................58
Ten aanzien van derden................................................................................................ 58
Partij versus derde..................................................................................................... 58
Relativiteit en uitzonderingen....................................................................................58
Relativiteit van de overeenkomst..........................................................................59
Uitzonderingen...................................................................................................... 59
Tegenwerpelijkheid en uitzonderingen......................................................................62
Tegenwerpelijkheid................................................................................................ 62
Uitzonderingen...................................................................................................... 63
Samenloop................................................................................................................ 64
Contractbreuk............................................................................................................... 65
Toerekenbare niet-nakoming of wanprestatie...............................................................66
Toerekeningsvatbaarheid van de schuldenaar...........................................................66
Geen wanprestatie bij ontoerekeningsvatbaarheid van de schuldenaar................66
Ontoerekeningsvatbaarheid als overmacht?..........................................................67
Contractuele tekortkoming van de schuldenaar........................................................67
Een wanprestatie veronderstelt de toerekenbare niet-nakoming van een opeisbare
contractuele verbintenis........................................................................................67
In functie van de aarde van de verbintenis............................................................67
Types en gradaties van tekortkomingen................................................................67
Fouten van hulppersonen.......................................................................................... 68
Contractuele gehoudenheid voor de wanprestaties van een hulppersoon.............68
Quasi-immuniteit van de hulppersoon...................................................................68
Wanprestatie ingevolge het gebruik van goederen...................................................69
Verzuim en ingebrekestelling........................................................................................ 69
Verzuim..................................................................................................................... 69
Ingebrekestelling....................................................................................................... 69
4
, Algemeen rechtsbeginsel: voorafgaande vereiste voor de toepassing van een
sanctie wegens wanprestatie................................................................................70
Ingebrekestelling ad futurum.................................................................................70
Inhoud, vorm en bewijs van een ingebrekestelling................................................70
Uitzonderingen op de vereisten van een ingebrekestelling...................................70
Gevolgen van de ingebrekestelling........................................................................70
Sancties wegens wanprestatie......................................................................................71
Santie I: Uitvoering in natura door SA.......................................................................71
Sanctie II: uitvoering in natura door derde/SE (= vervanging)..................................72
Sanctie III: schadeherstel.......................................................................................... 73
Schadevergoeding................................................................................................. 74
Schadebeperkingsplicht......................................................................................... 75
Contractuele invulling van het schadeherstel: schadebedingen............................76
Exoneratiebedingen = bevrijdingsbedingen..........................................................77
Vrijwaringsbedingen.............................................................................................. 78
Sanctie IV: prijsvermindering.....................................................................................79
Invoering van autonome prijsverminderingssanctie in het nieuwe recht...............79
Contractuele regeling: prijsverminderingsclausule................................................79
Sanctie V: opschortingsrecht.....................................................................................79
Toepassingsvereisten............................................................................................. 79
Gevolgen............................................................................................................... 80
Contractuele regeling............................................................................................ 81
Sanctie VI: retentierecht............................................................................................ 81
Toepassingsvereisten............................................................................................. 81
Gevolgen............................................................................................................... 81
Contractuele regeling............................................................................................ 81
Sanctie VII: ontbinding.............................................................................................. 82
Toepassingsvereisten............................................................................................. 82
Reikwijdte en gevolgen van de ontbinding............................................................83
Contractuele invulling van de ontbindingssanctie: ontbindingsclausule................84
Sanctie VIII: zijdelingse vordering..............................................................................84
Overmacht.................................................................................................................... 85
Belang, begrip en grondslag......................................................................................85
Toepassingsvereisten................................................................................................ 85
Omstandigheid gewijzigd nadat de overeenkomst is gesloten..............................85
Onmogelijke uitvoering in natura van de verbintenis............................................85
Niet-toerekenbare gebeurtenis..............................................................................85
Geen overmacht bij een voorafgaande ingebrekestelling......................................86
Gevolgen................................................................................................................... 86
Opschorting bij tijdelijke overmacht......................................................................86
Uitdoving bij definitieve overmacht.......................................................................86
Overmachtsclausules................................................................................................ 87
Inhoud van een overmachtsclausule.....................................................................87
Beperkingen aan de geldheid en uitwerking van een overmachtsclausule............87
Imprevisie..................................................................................................................... 87
Begrip en grondslag.................................................................................................. 87
Invoering van de imprevisieleer in het nieuwe recht.............................................87
Geen algemene aanvaarding van de imprevisieleer in het oude recht..................88
Bijzondere regelingen............................................................................................ 88
Toepassingsvereisten................................................................................................ 88
De wijziging doet zich voor na het sluiten van het contract...................................88
5
, De wijziging maakt de uitvoering van het contract zo buitensporig lastig dat de
uitvoering ervan op redelijkerwijze niet langer kan worden verlangd....................88
De wijziging was onvoorzienbaar bij het sluiten van het contract..........................88
De wijziging is ontoerekenbaar aan de schuldenaar..............................................88
De schuldenaar heeft dit riscio niet voor zijn rekening genomen...........................88
Noch de wet noch het contract sluiten die mogelijkheid uit..................................88
Gevolgen................................................................................................................... 89
Stap 1: heronderhandelingsverzoek van de schuldenaar.......................................89
Stap 2: rechterlijke beslissing tot aanpassing of beëindiging van het contract......89
Hardship- of imprevisieclausules...............................................................................89
Inhoud van hardship- of imprevisieclausules.........................................................89
Beperkingen aan de geldigheid of uitwerking van een hardhip- of
imprevisieclausule................................................................................................. 89
De verbintenis, situering en bronnen van het verbintenissenrecht...............................91
Verbintenis: begrip en indelingen..............................................................................91
Situering van het verbintenissenrecht.......................................................................91
Bronnen van het verbintenissenrecht........................................................................92
Verbintenis uit buitencontractuele aansprakelijkheid...................................................92
Rechtmatig vertrouwen................................................................................................93
Eenzijdige rechtshandeling...........................................................................................93
Oneigenlijke contracten................................................................................................ 93
Zaakwaarneming....................................................................................................... 93
Ongerechtvaardigde verrijking..................................................................................94
Onverschuldigde betaling.......................................................................................... 94
Rechtsregels verbonden aan verbintenissen................................................................95
Pluraliteit van schuldenaren......................................................................................95
4 categorieën: de basisregel en de drie uitzonderingen........................................95
Rechtsgevolgen van de drie uitzonderingscategorieën..........................................96
Pluraliteit van voorwerpen......................................................................................... 98
Overdracht van verbintenissen en delegatie.............................................................98
Les 2/05 (p60) p82 SV..................................................................................98
Cessie van schuldvordering...................................................................................99
Een bijkomende of nieuwe schuldenaar: cessie van schuld, delegatie en novatie
door wijziging van schuldenaar...........................................................................100
Uitdoving van de verbintenis of van de rechtsvordering.............................................101
Uitdoving van verbintenis door betaling, al dan niet met subrogatie......................101
Betaling............................................................................................................... 101
Betaling door een derde met subrogatie.............................................................103
Uitdoving van verbintenis door schuldvergelijking..................................................105
3 types................................................................................................................ 106
Compensatie bij faillissement?............................................................................106
Uitdoving van de verbintenis door schuldvernieuwing............................................107
Uitdoving van de verbintenis door schuldvermenging.............................................107
Uitdoving van verbintenis door schuldkwijtschelding en door afstand van recht.....107
Eenzijdige afstand van vorderingsrecht...................................................................107
Uitdoving van de rechtsvordering door bevrijdende verjaring.................................107
Begrip, verantwoording en aard..........................................................................107
Gemeenrechtelijke regels....................................................................................109
6
, Gemeenrechtelijke verlengingsgronden..............................................................109
Toetsing van verjaringsregels aan de Grondwet, het EVRM en het Unierecht......110
Specifieke verjaringsregels..................................................................................110
7
, Inleiding
Boek V BW: verbintenissen
Boek VI BW: buitencontractuele aansprakelijkheid
Relatie tussen verbintenis en contract: contract is een bron van een verbintenis;
buitencontractueel is ook een bron van een verbintenis
Aansprakelijkheid verwekkende feiten (vb dieren, gebrek in de zaak…) = ook bron van
verbintenis
voorwerp van verbintenis = schadeherstel
Bronnen van een verbintenis = die feiten waaruit een verbintenis kan ontstaan
Boek VI geen onderdeel van boek V want boek V was eerder klaar, minder controversieel
qua inhoud
Contractbegrip en het algemeen contractenrecht in perspectief
Contractbegrip
≠ contractuele documenten
Verbintenis = rechtsband tussen 2 of meerdere personen (def. In art. 5.1 BW)
- Zakelijk recht: band tussen persoon en een goed
- Verbintenissen: personen die iets kunnen eisen van elkaar (schuldeiser
schuldenaar)
o SE mag uitvoering van prestatie eisen (vb koopcontract: leveren en betalen
prestatie = verkoper zal eigendom van goed overdragen)
Contract = wilsovereenstemming tussen 2 of meer personen met bedoeling rechtsgevolgen
te doen ontstaan (art. 5.4 BW)
Contractuele document = wilsuiting die moet reflecteren wat partijen daadwerkelijk met
elkaar overeen zijn gekomen
- Slechts middel/instrument om beoogde rechtshandeling tot uitdrukking te brengen
- Om bestaan en inhoud v contract te bewijzen
Contract kan ook via gebarentaal of mondeling bij betwisting bewijsproblemen
Contract als individueel en maatschappelijk instrument
Doel: 2 of meer personen voor bepaald doel, bepaalde activiteit of bepaald project
bijeenbrengen ieder kan zich specialiseren in welbepaald domein en op efficiëntere wijze
tot welvaart v maatschappij bijdragen
- In principe afdwingbaar
Doelstellingen van algemeen contractenrecht: eigen belang versus belang van de ander en
de samenleving
Algemeen contractenrecht wil bijdragen tot zelfontplooiing en zelfbeschikking elk individu
Fundamenteel voor ontwikkeling van de samenleving
Wel regels over bescherming van de kwetsbare of ‘zwakke’ contractspartij of tegengaan van
onwenselijk gedrag dat geen rekening houdt met het belang van een ander
8
, Contract als bouwsteen van privaatrechtelijke vermogensrecht
Privaatrechtelijke vermogensrecht: bevat fundamentele basisregels waarmee rekening moet
gehouden worden
vertrekpunt = vermogen (= geheel v activa en passiva)
- Indien reële executie niet mogelijk is, dan vormt vermogen algemene waarborg
- Natuurlijke persoon: kennelijk onvermogen kan collectieve schuldenregeling
bekomen
Vermogen wordt beschermd dankzij buitencontractuele aansprakelijkheid,
ongerechtvaardigde verrijking en overeenkomst
Algemeen versus bijzonder contractenrecht, sectorale contractreguleringen en
contractmodellen
Algemeen contractenrecht
- Algemene regels die gelden voor contracten gelden voor elk type contract, tenzij
wetgever anders bepaald
- Betrekking tot vermogen van personen
- 2 manier
o Louter vermogensrechtelijk (vb aankoop van iets)
o In persoons- of familierechtelijke sfeer (vb huwelijkscontract)
- Wanneer
o Direct uitvoering
o In toekomst
- Meestal tussen 2 privaatrechtelijke personen, maar overheid kan ook contract sluiten
Bijzonder contractenrecht
- Regels die voortbouwen op algemeen contractenrecht of ervan afwijken
- Belangrijkste types van contracten: opgenomen in oud BW
o In praktijk varianten die niet aan wettelijke regels onderworpen zijn
- Verschillende types:
o Civiele contracten oud BW
o Economische contracten WER
o Contracten in familierechtelijke sfeer BW
o Andere types…
o Contract sui generis (= andersoortig contract dat wezenskenmerken van
bijzonder contract heeft, maar regels van algemeen contractenrecht)
Internationalisering, europeanisering, digitalisering, codificering,
regionalisering en constitutionalisering
Internationalisering
- Algemeen contractenrecht: nationaal ingevuld
9
N RECHT
,Inhoudsopgave
Contractbegrip en het algemeen contractenrecht in perspectief....................................8
Contractbegrip............................................................................................................ 8
Contract als individueel en maatschappelijk instrument.............................................8
Contract als bouwsteen van privaatrechtelijke vermogensrecht.................................9
Algemeen versus bijzonder contractenrecht, sectorale contractreguleringen en
contractmodellen........................................................................................................ 9
Internationalisering, europeanisering, digitalisering, codificering, regionalisering en
constitutionalisering.................................................................................................... 9
Het nieuwe verbintenissenrecht...................................................................................10
Structuur................................................................................................................... 10
Aard........................................................................................................................... 11
Doelstellingen en meerwaarde van boek 5................................................................11
Algemene interpretatiehulpmiddelen........................................................................12
Werking in de tijd...................................................................................................... 12
Inwerkingtreding en kernovergangsregel...............................................................12
Eerste bijzondere overgangsregel: toekomstige gevolgen van oude
rechtshandeling/feit............................................................................................... 12
Tweede bijzondere overgangsregel: toekomstige rechtshandeling/feit m.b.t.
verbintenis uit oude rechtshandeling/feit..............................................................13
Relevantie van nieuw recht voor vragen betwist onder het oude recht:
anticipatieve toepassing van nieuw recht of inspiratiebron?.................................13
Fundamentele rechten, contractvrijheid en gebondenheid...........................................13
Elkeen kan zijn fundamentele rechten uitoefenen via rechtshandelingen en andere
gedragingen.............................................................................................................. 13
Fundamentele rechten worden in verticale en horizontale relaties beperkt in het licht
van een afweging van belangen en waarden............................................................14
Ook de contractvrijheid en de contractuele gebondenheid zijn aan beperkingen
onderworpen............................................................................................................. 14
Contractvrijheid (art. 5.14 BW).....................................................................................14
Basisbeginsel, fundamenteel recht en functies.........................................................14
Twee facetten............................................................................................................ 14
Materiële contractvrijheid (art. 5.157 BW).............................................................14
Formele contractvrijheid........................................................................................15
Contractuele gebondenheid (art. 5.69 BW)...................................................................15
Mechanisme ter beperking van de contractvrijheid en de contractuele gebondenheid 15
Openbare orde en dwingend recht............................................................................15
Invulling van de openbare orde.............................................................................15
Functie van de openbare orde...............................................................................16
Onderscheid met de regels van dwingend recht....................................................16
Fundamentele rechten.............................................................................................. 16
Doorwerking van grondrechten.................................................................................16
Verbod van rechtsmisbruik (art. 1.10 BW).................................................................16
Grondslag, toepassingsgebied en inhoud..............................................................16
Sanctie voor het handelen in strijd met het verbod van rechtsmisbruik of de
objectieve goede trouw......................................................................................... 16
Contractualisering................................................................................................. 17
Fraus omnia corrumpit (art. 1.11 BW)........................................................................17
1
, Grondslag en aard................................................................................................. 17
Toepassingsvereisten............................................................................................. 17
Rechtsgevolgen..................................................................................................... 17
Onderscheid met subjectieve goede trouw............................................................17
Verbod van wetsontduiking.......................................................................................17
Begrip.................................................................................................................... 17
Grondslag.............................................................................................................. 18
Toepassingsvereisten............................................................................................. 18
Rechtsgevolgen..................................................................................................... 18
Buitencontractuele foutaansprakelijkheid.................................................................19
Ontstaan van contract........................................................................................... 20
Uitvoeringsfase/ nakomingsfase............................................................................20
Onderhandelingen........................................................................................................ 21
Onderhandelingsvrijheid (art. 5.15, eerste lid BW)....................................................21
Precontractuele aansprakelijkheid.............................................................................21
Partijen mogen de onderhandelingen niet foutief afbreken en mogen evenmin
ontrechtmatig weigeren om te contracteren.........................................................22
Partijen moeten hun informatieplichten nakomen.................................................23
Een partij mag geen misbruik maken van de kwetsbare positie van de wederpartij
en mag zich evenmin agressief of met geweld gedragen ten aanzien van de
wederpartij............................................................................................................ 24
Afspraken tijdens de onderhandelingen....................................................................25
Uiteenlopende, al dan niet bindende afspraken.....................................................25
Voorcontracten...................................................................................................... 25
Raam- of kaderovereenkomsten (art. 5.9 BW).......................................................26
Totstandkoming............................................................................................................ 26
Consensualisme en formaliteiten..............................................................................26
Consensualisme en uitzonderingen (art. 5.28 BW)................................................26
Formaliteiten: uiteenlopende functies...................................................................27
Wilsovereenstemming............................................................................................... 27
Wilsovereenstemming: samentreffen van de wilsuitingen van partijen.................27
Wilsovereenstemming via aanbod en aanvaarding................................................27
Aanbod en aanvaarding bij via elektronische weg gesloten overeenkomsten.......29
Totstandkoming van de meerpartijenovereenkomst..............................................29
Bedoeling om zich juridisch te verbinden of andere rechtsgevolgen te creëren........29
Wilsautonomie: een te relativeren en te corrigeren beginsel.....................................29
Relativering van de wilsautonomie........................................................................29
Correctie op de wilsleer......................................................................................... 29
Algemene voorwaarden (standaardbedingen) en toetredingscontracten..................30
Vereisten voor de toepasselijkheid van algemene voorwaarden............................30
Battle of the forms of tegenstrijdige algemene voorwaarden................................30
Interpretatie van algemene voorwaarden..............................................................31
Geldigheidsbeperkingen en rechtsmisbruik...........................................................31
Geldigheidsgebreken.................................................................................................... 31
Gebrek in de wil van een partij..................................................................................31
Bewustzijnsverlies................................................................................................. 31
Wilsgebreken......................................................................................................... 32
Bewijs van de wilsgebreken...................................................................................33
Sancties bij wilsgebreken.......................................................................................33
Contractualisering van de wilsgebreken................................................................33
Gebrek aan rechts-of handelingsbekwaamheid.........................................................34
2
, Rechtsbekwaamheid.............................................................................................. 34
Handelingsbekwaamheid.......................................................................................34
Onbestaand, onmogelijk, ongeoorloofd of onbepaalbaar voorwerp...........................34
Begrip.................................................................................................................... 34
Onmogelijk voorwerp............................................................................................. 34
Buiten de handel en ongeoorloofd.........................................................................35
Onbepaalbaar voorwerp........................................................................................35
Toekomstige goederen niet uitgesloten.................................................................35
Onbestaande, valse of ongeoorloofde oorzaak..........................................................35
Begrip.................................................................................................................... 35
Drie probleemsituaties: geen, valse of ongeoorloofde zaak...................................36
Oorzaak als begrip rechtsvergelijkend onder druk, maar behouden in het nieuwe
recht...................................................................................................................... 36
Abstracte begrippen.............................................................................................. 36
Benadeling................................................................................................................ 36
In beginsel geen controle op de gelijkwaardigheid van prestaties.........................36
Wettelijke uitzonderingen inzake benadeling.........................................................37
Strijdigheid met de openbare orde of een rechtsregel van dwingend recht...............37
De benadering van het Hof van Cassatie: toetsing van de ongeoorloofdheid
exclusief doorheen de voorwerp-en oorzaakvereisten...........................................37
Kritiek op de exclusieve toetsing van de (on)geoorloofdheid doorheen de
voorwerp- en oorzaakvereisten.............................................................................37
Alternatieve (gevolg)benadering...........................................................................37
Drie typesituaties waarin een overeenkomst of een gedeelte ervan ongeoorloofd is
.............................................................................................................................. 37
Sancties voor geldigheidsgebreken: nietigverklaring en verval....................................40
Nietigverklaring en restitutie.....................................................................................40
Toepassingsvereisten van een vernietiging...........................................................40
Reikwijdte van de nietigverklaring: volledige of gedeeltelijke vernietiging?..........41
Gevolgen van de nietigverklaring..........................................................................42
Verval (‘caducité’)..................................................................................................... 44
Oud recht: aanvaarding van het verval wegens het verdwjinen van het voorwerp44
Nieuw recht: wettelijke regeling voor het verval van een verbintenis wegens het
verdwijnen van het voorwerp ervan......................................................................44
Impact van het verval van een verbintenis op de overeenkomst...........................45
Contracteren via vertegenwoordiging...........................................................................45
Soorten: onmiddellijke versus middellijke vertegenwoordiging.................................45
Onmiddellijke (of rechtstreekse/directe of volkomen) vertegenwoordiging...........45
Middellijke (of onrechtstreekse/indirecte of onvolkomen) vertegenwoordiging......45
Vertegenwoordigingsbevoegdheid............................................................................45
Gevolgen van vertegenwoordiging............................................................................45
Onmiddellijke of rechtstreekse vertegenwoordiging..............................................45
Middellijke of onrechtstreekse vertegenwoordiging...............................................46
Gehoudenheid of aansprakelijkheid van de vertegenwoordiger bij onmiddellijke
vertegenwoordiging............................................................................................... 46
Schijnvertegenwoordiging......................................................................................... 46
Gemeenrechtelijke regel inzake belangenconflict......................................................46
Eerste luik: verbod voor de vertegenwoordiger om als wederpartij van de
vertegenwoordigde op te treden...........................................................................46
Sanctie: relatieve nietigheid, tenzij de vertegenwoordigde heeft ingestemd.........47
Ten aanzien van contractpartijen..................................................................................47
3
, Verbindende kracht................................................................................................... 47
Verbintenis en niet-verbintenisrechtelijke afspraken.................................................48
Interpretatie.............................................................................................................. 48
Begrip.................................................................................................................... 48
Interpretatieregels................................................................................................. 48
Interpretatievrijheid van de rechter.......................................................................50
Kwalificatie................................................................................................................ 51
Begrip en verhouding met interpretatie.................................................................51
Herkwalificatie door de rechter..............................................................................51
Kwalificatie bij gemengde contracten....................................................................51
Aanvulling................................................................................................................. 51
Aanvulling op grond van de wet, de gebruiken en de (objectieve) goede trouw....51
Contractualisering van de aanvulling....................................................................52
Matigende of beperkende werking van de goede trouw............................................52
Obligatoire gevolgen................................................................................................. 52
Al dan niet persoonsgebonden verbintenissen......................................................52
Opeisbaarheid: opschortende voorwaarde en termijn...........................................53
Duur van de contractuele verbintenissen..............................................................55
Wederzijdse of minnelijke beëindiging...................................................................56
Eenzijdige opzegging............................................................................................. 56
Ontbindende voorwaarde......................................................................................57
Goederenrechtelijke gevolgen...................................................................................57
Consensueel en monistisch stelsel........................................................................57
Causaal stelsel van overdracht..............................................................................58
Ten aanzien van derden................................................................................................ 58
Partij versus derde..................................................................................................... 58
Relativiteit en uitzonderingen....................................................................................58
Relativiteit van de overeenkomst..........................................................................59
Uitzonderingen...................................................................................................... 59
Tegenwerpelijkheid en uitzonderingen......................................................................62
Tegenwerpelijkheid................................................................................................ 62
Uitzonderingen...................................................................................................... 63
Samenloop................................................................................................................ 64
Contractbreuk............................................................................................................... 65
Toerekenbare niet-nakoming of wanprestatie...............................................................66
Toerekeningsvatbaarheid van de schuldenaar...........................................................66
Geen wanprestatie bij ontoerekeningsvatbaarheid van de schuldenaar................66
Ontoerekeningsvatbaarheid als overmacht?..........................................................67
Contractuele tekortkoming van de schuldenaar........................................................67
Een wanprestatie veronderstelt de toerekenbare niet-nakoming van een opeisbare
contractuele verbintenis........................................................................................67
In functie van de aarde van de verbintenis............................................................67
Types en gradaties van tekortkomingen................................................................67
Fouten van hulppersonen.......................................................................................... 68
Contractuele gehoudenheid voor de wanprestaties van een hulppersoon.............68
Quasi-immuniteit van de hulppersoon...................................................................68
Wanprestatie ingevolge het gebruik van goederen...................................................69
Verzuim en ingebrekestelling........................................................................................ 69
Verzuim..................................................................................................................... 69
Ingebrekestelling....................................................................................................... 69
4
, Algemeen rechtsbeginsel: voorafgaande vereiste voor de toepassing van een
sanctie wegens wanprestatie................................................................................70
Ingebrekestelling ad futurum.................................................................................70
Inhoud, vorm en bewijs van een ingebrekestelling................................................70
Uitzonderingen op de vereisten van een ingebrekestelling...................................70
Gevolgen van de ingebrekestelling........................................................................70
Sancties wegens wanprestatie......................................................................................71
Santie I: Uitvoering in natura door SA.......................................................................71
Sanctie II: uitvoering in natura door derde/SE (= vervanging)..................................72
Sanctie III: schadeherstel.......................................................................................... 73
Schadevergoeding................................................................................................. 74
Schadebeperkingsplicht......................................................................................... 75
Contractuele invulling van het schadeherstel: schadebedingen............................76
Exoneratiebedingen = bevrijdingsbedingen..........................................................77
Vrijwaringsbedingen.............................................................................................. 78
Sanctie IV: prijsvermindering.....................................................................................79
Invoering van autonome prijsverminderingssanctie in het nieuwe recht...............79
Contractuele regeling: prijsverminderingsclausule................................................79
Sanctie V: opschortingsrecht.....................................................................................79
Toepassingsvereisten............................................................................................. 79
Gevolgen............................................................................................................... 80
Contractuele regeling............................................................................................ 81
Sanctie VI: retentierecht............................................................................................ 81
Toepassingsvereisten............................................................................................. 81
Gevolgen............................................................................................................... 81
Contractuele regeling............................................................................................ 81
Sanctie VII: ontbinding.............................................................................................. 82
Toepassingsvereisten............................................................................................. 82
Reikwijdte en gevolgen van de ontbinding............................................................83
Contractuele invulling van de ontbindingssanctie: ontbindingsclausule................84
Sanctie VIII: zijdelingse vordering..............................................................................84
Overmacht.................................................................................................................... 85
Belang, begrip en grondslag......................................................................................85
Toepassingsvereisten................................................................................................ 85
Omstandigheid gewijzigd nadat de overeenkomst is gesloten..............................85
Onmogelijke uitvoering in natura van de verbintenis............................................85
Niet-toerekenbare gebeurtenis..............................................................................85
Geen overmacht bij een voorafgaande ingebrekestelling......................................86
Gevolgen................................................................................................................... 86
Opschorting bij tijdelijke overmacht......................................................................86
Uitdoving bij definitieve overmacht.......................................................................86
Overmachtsclausules................................................................................................ 87
Inhoud van een overmachtsclausule.....................................................................87
Beperkingen aan de geldheid en uitwerking van een overmachtsclausule............87
Imprevisie..................................................................................................................... 87
Begrip en grondslag.................................................................................................. 87
Invoering van de imprevisieleer in het nieuwe recht.............................................87
Geen algemene aanvaarding van de imprevisieleer in het oude recht..................88
Bijzondere regelingen............................................................................................ 88
Toepassingsvereisten................................................................................................ 88
De wijziging doet zich voor na het sluiten van het contract...................................88
5
, De wijziging maakt de uitvoering van het contract zo buitensporig lastig dat de
uitvoering ervan op redelijkerwijze niet langer kan worden verlangd....................88
De wijziging was onvoorzienbaar bij het sluiten van het contract..........................88
De wijziging is ontoerekenbaar aan de schuldenaar..............................................88
De schuldenaar heeft dit riscio niet voor zijn rekening genomen...........................88
Noch de wet noch het contract sluiten die mogelijkheid uit..................................88
Gevolgen................................................................................................................... 89
Stap 1: heronderhandelingsverzoek van de schuldenaar.......................................89
Stap 2: rechterlijke beslissing tot aanpassing of beëindiging van het contract......89
Hardship- of imprevisieclausules...............................................................................89
Inhoud van hardship- of imprevisieclausules.........................................................89
Beperkingen aan de geldigheid of uitwerking van een hardhip- of
imprevisieclausule................................................................................................. 89
De verbintenis, situering en bronnen van het verbintenissenrecht...............................91
Verbintenis: begrip en indelingen..............................................................................91
Situering van het verbintenissenrecht.......................................................................91
Bronnen van het verbintenissenrecht........................................................................92
Verbintenis uit buitencontractuele aansprakelijkheid...................................................92
Rechtmatig vertrouwen................................................................................................93
Eenzijdige rechtshandeling...........................................................................................93
Oneigenlijke contracten................................................................................................ 93
Zaakwaarneming....................................................................................................... 93
Ongerechtvaardigde verrijking..................................................................................94
Onverschuldigde betaling.......................................................................................... 94
Rechtsregels verbonden aan verbintenissen................................................................95
Pluraliteit van schuldenaren......................................................................................95
4 categorieën: de basisregel en de drie uitzonderingen........................................95
Rechtsgevolgen van de drie uitzonderingscategorieën..........................................96
Pluraliteit van voorwerpen......................................................................................... 98
Overdracht van verbintenissen en delegatie.............................................................98
Les 2/05 (p60) p82 SV..................................................................................98
Cessie van schuldvordering...................................................................................99
Een bijkomende of nieuwe schuldenaar: cessie van schuld, delegatie en novatie
door wijziging van schuldenaar...........................................................................100
Uitdoving van de verbintenis of van de rechtsvordering.............................................101
Uitdoving van verbintenis door betaling, al dan niet met subrogatie......................101
Betaling............................................................................................................... 101
Betaling door een derde met subrogatie.............................................................103
Uitdoving van verbintenis door schuldvergelijking..................................................105
3 types................................................................................................................ 106
Compensatie bij faillissement?............................................................................106
Uitdoving van de verbintenis door schuldvernieuwing............................................107
Uitdoving van de verbintenis door schuldvermenging.............................................107
Uitdoving van verbintenis door schuldkwijtschelding en door afstand van recht.....107
Eenzijdige afstand van vorderingsrecht...................................................................107
Uitdoving van de rechtsvordering door bevrijdende verjaring.................................107
Begrip, verantwoording en aard..........................................................................107
Gemeenrechtelijke regels....................................................................................109
6
, Gemeenrechtelijke verlengingsgronden..............................................................109
Toetsing van verjaringsregels aan de Grondwet, het EVRM en het Unierecht......110
Specifieke verjaringsregels..................................................................................110
7
, Inleiding
Boek V BW: verbintenissen
Boek VI BW: buitencontractuele aansprakelijkheid
Relatie tussen verbintenis en contract: contract is een bron van een verbintenis;
buitencontractueel is ook een bron van een verbintenis
Aansprakelijkheid verwekkende feiten (vb dieren, gebrek in de zaak…) = ook bron van
verbintenis
voorwerp van verbintenis = schadeherstel
Bronnen van een verbintenis = die feiten waaruit een verbintenis kan ontstaan
Boek VI geen onderdeel van boek V want boek V was eerder klaar, minder controversieel
qua inhoud
Contractbegrip en het algemeen contractenrecht in perspectief
Contractbegrip
≠ contractuele documenten
Verbintenis = rechtsband tussen 2 of meerdere personen (def. In art. 5.1 BW)
- Zakelijk recht: band tussen persoon en een goed
- Verbintenissen: personen die iets kunnen eisen van elkaar (schuldeiser
schuldenaar)
o SE mag uitvoering van prestatie eisen (vb koopcontract: leveren en betalen
prestatie = verkoper zal eigendom van goed overdragen)
Contract = wilsovereenstemming tussen 2 of meer personen met bedoeling rechtsgevolgen
te doen ontstaan (art. 5.4 BW)
Contractuele document = wilsuiting die moet reflecteren wat partijen daadwerkelijk met
elkaar overeen zijn gekomen
- Slechts middel/instrument om beoogde rechtshandeling tot uitdrukking te brengen
- Om bestaan en inhoud v contract te bewijzen
Contract kan ook via gebarentaal of mondeling bij betwisting bewijsproblemen
Contract als individueel en maatschappelijk instrument
Doel: 2 of meer personen voor bepaald doel, bepaalde activiteit of bepaald project
bijeenbrengen ieder kan zich specialiseren in welbepaald domein en op efficiëntere wijze
tot welvaart v maatschappij bijdragen
- In principe afdwingbaar
Doelstellingen van algemeen contractenrecht: eigen belang versus belang van de ander en
de samenleving
Algemeen contractenrecht wil bijdragen tot zelfontplooiing en zelfbeschikking elk individu
Fundamenteel voor ontwikkeling van de samenleving
Wel regels over bescherming van de kwetsbare of ‘zwakke’ contractspartij of tegengaan van
onwenselijk gedrag dat geen rekening houdt met het belang van een ander
8
, Contract als bouwsteen van privaatrechtelijke vermogensrecht
Privaatrechtelijke vermogensrecht: bevat fundamentele basisregels waarmee rekening moet
gehouden worden
vertrekpunt = vermogen (= geheel v activa en passiva)
- Indien reële executie niet mogelijk is, dan vormt vermogen algemene waarborg
- Natuurlijke persoon: kennelijk onvermogen kan collectieve schuldenregeling
bekomen
Vermogen wordt beschermd dankzij buitencontractuele aansprakelijkheid,
ongerechtvaardigde verrijking en overeenkomst
Algemeen versus bijzonder contractenrecht, sectorale contractreguleringen en
contractmodellen
Algemeen contractenrecht
- Algemene regels die gelden voor contracten gelden voor elk type contract, tenzij
wetgever anders bepaald
- Betrekking tot vermogen van personen
- 2 manier
o Louter vermogensrechtelijk (vb aankoop van iets)
o In persoons- of familierechtelijke sfeer (vb huwelijkscontract)
- Wanneer
o Direct uitvoering
o In toekomst
- Meestal tussen 2 privaatrechtelijke personen, maar overheid kan ook contract sluiten
Bijzonder contractenrecht
- Regels die voortbouwen op algemeen contractenrecht of ervan afwijken
- Belangrijkste types van contracten: opgenomen in oud BW
o In praktijk varianten die niet aan wettelijke regels onderworpen zijn
- Verschillende types:
o Civiele contracten oud BW
o Economische contracten WER
o Contracten in familierechtelijke sfeer BW
o Andere types…
o Contract sui generis (= andersoortig contract dat wezenskenmerken van
bijzonder contract heeft, maar regels van algemeen contractenrecht)
Internationalisering, europeanisering, digitalisering, codificering,
regionalisering en constitutionalisering
Internationalisering
- Algemeen contractenrecht: nationaal ingevuld
9
