BEVORDEREN VAN LEERPROCESSEN
Algemene doelstellingen ............................................................................................................................... 2
1 leereenheid 1: componenten van de leeromgeving ......................................................................................... 3
doelstellingen ............................................................................................................................................... 3
1.1 bouwstenen van onderwijzen (Elen et al. 2020) ...................................................................................... 3
algemeen...................................................................................................................................................... 3
bouwstenen .................................................................................................................................................. 4
1.2 constructive aligment (Biggs 2003) ...................................................................................................... 23
Aanvullingen artikel Biggs 2003 .................................................................................................................... 24
Aanvullingen artikel Biggs 2012 .................................................................................................................... 25
1.3 3P-model (Biggs 2003) ........................................................................................................................ 30
manier 1: 3P’s ............................................................................................................................................. 30
manier 2: niveaus van denken/leren over onderwijzen ................................................................................... 31
Aanvullingen artikel Biggs 2003 .................................................................................................................... 34
1.4 vergelijking tussen de 3 modellen........................................................................................................ 37
1.5 zelfstudieopdracht ............................................................................................................................. 37
2 leereenheid 2: studentenkenmerken (en relatie met leren) ............................................................................ 38
Doelstellingen ............................................................................................................................................. 38
2.1 kerninzichten les ................................................................................................................................ 38
studie-aanpak: SAL-model (Asikainen, Gijbels - Biggs leereenheid 1) ........................................................... 38
leerpatronen model (Vermunt, Donche) ....................................................................................................... 39
(zelf)regulatie (Vermunt & Donche – Gijbels & Vanthournout – Parkinson) ...................................................... 44
2.2 aanvullingen artikelen ........................................................................................................................ 47
aanvullingen artikel Vermunt, Donche (2017)................................................................................................ 47
Aanvullingen artikel Asikainen, Gijbels (2017) ............................................................................................... 50
Aanvullingen artikel Parkinson (2024) ........................................................................................................... 52
Aanvullingen artikel Gijbels, Vanthournout (2021) ......................................................................................... 53
Aanvullingen artikel Kirschner, Van Merriënbour (2013) ................................................................................. 57
2.3 vergelijking kaders .............................................................................................................................. 63
2.4 oefeningen les.................................................................................................................................... 64
2.5 zelfstudieopdracht ............................................................................................................................. 64
3 leereenheid 3: leeromgevingen (en relatie met leren) .................................................................................... 64
doelen ........................................................................................................................................................ 64
3.1 kerninzichten les ................................................................................................................................ 65
3.2 aanvullingen artikelen ........................................................................................................................ 65
Aanvullingen artikel Gijsen (2024) – cognitieve processen in video-based learning ......................................... 65
Aanvullingen artikel Pieters, Verschaffel (2003) – beïnvloeden van leerprocessen – sturing, (model frictie) ...... 68
Aanvullingen artikel Vermunt, Verloop (1999) – model frictie tussen leren en lesgeven ................................... 79
Aanvullingen artikel Salamon, Perkins (1989) – transfer ................................................................................. 84
3.3 zelfstudieopdracht ............................................................................................................................. 89
1
,4 leereenheid 4: evaluatie (en relatie met leren)............................................................................................... 90
doelen ........................................................................................................................................................ 90
4.1 kerninzichten les ................................................................................................................................ 90
4.2 Aanvullingen artikelen ........................................................................................................................ 92
Aanvullingen artikel Kirschner, Hendrick (2020) – assessment for learning, niet of learning ............................. 92
Aanvullingen artikel Kirschner, Hendrick (2020) – feed up, feedback, feed forward ......................................... 93
Aanvullingen artikel Black, William (1998) .................................................................................................... 96
artikel Hattie, Timperley (2007) – kracht van feedback ................................................................................. 110
Aanvullingen artikel Sluijsmans (2013) ....................................................................................................... 124
4.3 zelfstudieopdracht ........................................................................................................................... 145
ALGEMENE DOELSTELLINGEN
• Studenten verwerven kennis aangaande de factoren (studentenkenmerken, leer- en de evaluatieomgeving)
die (in interactie met elkaar) een invloed hebben op het leerproces van leerlingen en studenten.
• Studenten verwerven inzicht in factoren (studentenkenmerken, de leer- en de evaluatieomgeving) die (in
interactie met elkaar) een invloed hebben op het leerproces van leerlingen en studenten.
• Studenten kunnen rekening houden met die factoren bij het analyseren van onderwijssituaties.
• Studenten kunnen op basis van deze inzichten wetenschappelijk gefundeerde suggesties doen ter
verbetering van onderwijssituaties
2
,1 LEEREENHEID 1: COMPONENTEN VAN DE LEEROMGEVING
DOELSTELLINGEN
• de verschillende componenten uit een model voor de onderwijsleeromgeving toe te lichten;
o Componenten toelichten: waar staan ze voor, voorbeelden geven
• de relaties tussen de componenten uit een model voor de onderwijsleeromgeving toe te lichten;
o Relaties: pijlen, soms enkele pijl, soms dubbele pijl
• de verschillende modellen met elkaar te vergelijken en gelijkenissen en verschillen te benoemen;
• een concrete leeromgeving te analyseren vanuit een model voor de onderwijsleeromgeving en problemen
met de componenten of met de afstemming tussen de componenten vast te stellen
o componenten toepassen, probleem identificeren (Bv. Biggs – alignment: er is geen alignment)
• verbetersuggesties formuleren voor onderwijsleersituaties op basis een model voor een
onderwijsleeromgeving
o (Bv. alignment verzekeren door evaluatie aan te passen) voldoende conreet! (bv. inhoud, timing, vorm
van evaluatie)
1.1 bouwstenen van onderwijzen (Elen et al. 2020)
ALGEMEEN
→ kader geeft idee over welke componenten je moet nadenken als je leeromgeving wil ontwerpen
→ geeft overkoepelend beeld
• componenten om over na te denken bij vormgeven en ontwikkelen van onderwijs
o ook voor reflectie
• onderlinge afstemming tussen componenten/bouwstenen is belangrijk
o ~ bouwt verder op constructive aligment
o in model zelf staan maar 2 pijlen => maar dus afstemming wel ook belangrijk
o bv: Beslissingen over het medium beïnvloeden bv. de selectie van leertaken door onderwijsgevenden en de aanpak
ervan door lerenden
• belang van context
o onderwijzen = contextgebonden fenomeen
o essentieel => analyse van die context en meer in het bijzonder van beginsituatie
▪ analyse via systematische observatie, gesprekken en documentanalyse
▪ beginsituatie = stand van zaken voor het onderwijs van start gaat
• bv: materiële infrastructuur, organisatie waarop bij het onderwijzen een beroep kan worden
gedaan, schoolbeleid, pedagogische visie, de kenmerken van de groep van lerenden en de
kenmerken van de leerkrachten,…
▪ Om bijvoorbeeld met team-teaching te kunnen starten, zijn er vereisten aan de materiële omgeving en is
steun van de directie aangewezen. Een essentieel element van de beginsituatie zijn ook de lerenden. Een
goed inzicht in wie de lerenden zijn (wat weten en kunnen ze al, waarin zijn ze geïnteresseerd, ...) zal helpen
de leeractiviteiten uit te lokken die hen in staat stellen de doelen te realiseren.
3
, • als onderwijzende nadenken over:
1. heb ik aandacht voor alle componenten en op welke manier?
!! Niet alleen aanwezigheid, ook kwaliteit!
2. heb ik informatie over deze componenten?
3. zijn de componenten onderling op elkaar afgestemd
→ hiermee nadenken of het een goede onderwijsleeromgeving is en of er verbetermogelijkheden zijn
BOUWSTENEN
bereiken van leerresultaten = primair het resultaat van de leeractiviteiten van lerenden
o Gegeven doelgerichte karakter van onderwijs en vaststelling dat die doelen veelal niet door de
lerende zelf worden bepaald => niet alle leeractiviteiten even sterk gewaardeerd
Onderwijzen = "het geheel aan maatregelen en interventies die in een leeromgeving worden genomen om
het leerproces van lerenden doelgericht/intentioneel te ondersteunen”
o Onderwijzen beoogt leeractiviteiten uit te lokken die de lerende zullen helpen de leerresultaten te
bereiken die worden nagestreefd en/of dergelijke leeractiviteiten te ondersteunen, zodat ze vlot en
kwaliteitsvol kunnen worden uitgevoerd
o Om dit succesvol te doen is er nood aan een systematisch ontwerp van onderwijzen, het goed op
elkaar afstemmen van de verschillende bouwstenen…
▪ bouwstenen van onderwijzen → om adequate beslisssingen over het wat en hoe van het
onderwijzen => over ontwerpen van onderwijs
✓ "onderwijzen" niet noodzakelijk aan een persoon gebonden (bv. leerkracht of docent)
o functie die kan worden opgenomen door verschillende/combinaties van personen (bv. leraren,
medeleerlingen, stagebegeleiders) of instanties (bv. uitgeverijen) en door materiële hulpmiddelen (bv.
handboek, video, tablet, digi,1 taal schoolbord)
o Ook de school onderwijst (neemt maatregelen en heeft visie om het leren te ondersteunen)
✓ In omschrijving niet direct naar leraren verwezen
o Vaak zijn ze degenen die het onderwijs verzorgen en nemen ze belangrijke onderwijsfuncties op
o Maar er zijn ook alternatieven
▪ In thuisonderwijs kunnen de ouders of voogd onderwijzen
▪ Leerlingen onderwijzen elkaar
▪ Ook de school onderwijst: elke school neemt maatregelen om het leren te ondersteunen of
(bv. planning van de vakken in het uurrooster, al dan niet werken met vakgebonden leslokalen)
▪ ook het handboek => lerende krijgt informatie, oefeningen en allerhande hulp geboden die
tot doel hebben het leren uit te lokken, te richten, op te volgen
• bv: in LO kan de onderwijsfunctie opgenomen worden door de leraar, maar ook bv. door een
taakkaart of een tablet
o Meer en meer onderwijsfuncties opgenomen door digitale hulpmiddelen...
▪ Via discussiefora, lesopnames, intelligente tutoriële systemen, wordt het leerproces van de
lerende of van groepen van lerenden ondersteund
▪ Bij sommige onderwijsaanbieders (bv. instellingen voor afstandsonderwijs, MOOCs,...) staat niet
een onderwijsgevende centraal, maar wel digitale leeromgeving die zo veel als mogelijk
onderwijsfuncties opneemt
• Begeleiders fungeren uitsluitend als bijkomende hulp
▪ Meerderheid scholen gebruikt een leerplatform (bv. Smartschool of Google classroom) om
specifieke onderwijsfuncties te vervullen
• leerplatform moet leren ondersteunen door info aan te reiken, oefenkansen te
bieden, het gesprek te stimuleren, …
✓ In omschrijving staat doelgerichte karakter = intentionele karakter centraal
= Leren dat gericht is op het realiseren van geëxpliciteerde doelen
o Maar leren gebeurt ook incidenteel, zonder de expliciete bedoeling iets te leren
▪ bv: leren spreken, voedselvoorkeuren leren kennen, mensen leren kennen, ...
▪ => "unintended curriculum"
• bv: er is subtiele wijze waarop lln op school leren wat wel en niet kan bij leerkracht, zonder dat dit
noodzakelijkerwijs expliciet door die leerkracht wordt gezegd
▪ vindt voortdurend plaats + grote invloed
▪ staat niet centraal in onderwijs
▪ kan voor misvattingen zorgen!
4
Algemene doelstellingen ............................................................................................................................... 2
1 leereenheid 1: componenten van de leeromgeving ......................................................................................... 3
doelstellingen ............................................................................................................................................... 3
1.1 bouwstenen van onderwijzen (Elen et al. 2020) ...................................................................................... 3
algemeen...................................................................................................................................................... 3
bouwstenen .................................................................................................................................................. 4
1.2 constructive aligment (Biggs 2003) ...................................................................................................... 23
Aanvullingen artikel Biggs 2003 .................................................................................................................... 24
Aanvullingen artikel Biggs 2012 .................................................................................................................... 25
1.3 3P-model (Biggs 2003) ........................................................................................................................ 30
manier 1: 3P’s ............................................................................................................................................. 30
manier 2: niveaus van denken/leren over onderwijzen ................................................................................... 31
Aanvullingen artikel Biggs 2003 .................................................................................................................... 34
1.4 vergelijking tussen de 3 modellen........................................................................................................ 37
1.5 zelfstudieopdracht ............................................................................................................................. 37
2 leereenheid 2: studentenkenmerken (en relatie met leren) ............................................................................ 38
Doelstellingen ............................................................................................................................................. 38
2.1 kerninzichten les ................................................................................................................................ 38
studie-aanpak: SAL-model (Asikainen, Gijbels - Biggs leereenheid 1) ........................................................... 38
leerpatronen model (Vermunt, Donche) ....................................................................................................... 39
(zelf)regulatie (Vermunt & Donche – Gijbels & Vanthournout – Parkinson) ...................................................... 44
2.2 aanvullingen artikelen ........................................................................................................................ 47
aanvullingen artikel Vermunt, Donche (2017)................................................................................................ 47
Aanvullingen artikel Asikainen, Gijbels (2017) ............................................................................................... 50
Aanvullingen artikel Parkinson (2024) ........................................................................................................... 52
Aanvullingen artikel Gijbels, Vanthournout (2021) ......................................................................................... 53
Aanvullingen artikel Kirschner, Van Merriënbour (2013) ................................................................................. 57
2.3 vergelijking kaders .............................................................................................................................. 63
2.4 oefeningen les.................................................................................................................................... 64
2.5 zelfstudieopdracht ............................................................................................................................. 64
3 leereenheid 3: leeromgevingen (en relatie met leren) .................................................................................... 64
doelen ........................................................................................................................................................ 64
3.1 kerninzichten les ................................................................................................................................ 65
3.2 aanvullingen artikelen ........................................................................................................................ 65
Aanvullingen artikel Gijsen (2024) – cognitieve processen in video-based learning ......................................... 65
Aanvullingen artikel Pieters, Verschaffel (2003) – beïnvloeden van leerprocessen – sturing, (model frictie) ...... 68
Aanvullingen artikel Vermunt, Verloop (1999) – model frictie tussen leren en lesgeven ................................... 79
Aanvullingen artikel Salamon, Perkins (1989) – transfer ................................................................................. 84
3.3 zelfstudieopdracht ............................................................................................................................. 89
1
,4 leereenheid 4: evaluatie (en relatie met leren)............................................................................................... 90
doelen ........................................................................................................................................................ 90
4.1 kerninzichten les ................................................................................................................................ 90
4.2 Aanvullingen artikelen ........................................................................................................................ 92
Aanvullingen artikel Kirschner, Hendrick (2020) – assessment for learning, niet of learning ............................. 92
Aanvullingen artikel Kirschner, Hendrick (2020) – feed up, feedback, feed forward ......................................... 93
Aanvullingen artikel Black, William (1998) .................................................................................................... 96
artikel Hattie, Timperley (2007) – kracht van feedback ................................................................................. 110
Aanvullingen artikel Sluijsmans (2013) ....................................................................................................... 124
4.3 zelfstudieopdracht ........................................................................................................................... 145
ALGEMENE DOELSTELLINGEN
• Studenten verwerven kennis aangaande de factoren (studentenkenmerken, leer- en de evaluatieomgeving)
die (in interactie met elkaar) een invloed hebben op het leerproces van leerlingen en studenten.
• Studenten verwerven inzicht in factoren (studentenkenmerken, de leer- en de evaluatieomgeving) die (in
interactie met elkaar) een invloed hebben op het leerproces van leerlingen en studenten.
• Studenten kunnen rekening houden met die factoren bij het analyseren van onderwijssituaties.
• Studenten kunnen op basis van deze inzichten wetenschappelijk gefundeerde suggesties doen ter
verbetering van onderwijssituaties
2
,1 LEEREENHEID 1: COMPONENTEN VAN DE LEEROMGEVING
DOELSTELLINGEN
• de verschillende componenten uit een model voor de onderwijsleeromgeving toe te lichten;
o Componenten toelichten: waar staan ze voor, voorbeelden geven
• de relaties tussen de componenten uit een model voor de onderwijsleeromgeving toe te lichten;
o Relaties: pijlen, soms enkele pijl, soms dubbele pijl
• de verschillende modellen met elkaar te vergelijken en gelijkenissen en verschillen te benoemen;
• een concrete leeromgeving te analyseren vanuit een model voor de onderwijsleeromgeving en problemen
met de componenten of met de afstemming tussen de componenten vast te stellen
o componenten toepassen, probleem identificeren (Bv. Biggs – alignment: er is geen alignment)
• verbetersuggesties formuleren voor onderwijsleersituaties op basis een model voor een
onderwijsleeromgeving
o (Bv. alignment verzekeren door evaluatie aan te passen) voldoende conreet! (bv. inhoud, timing, vorm
van evaluatie)
1.1 bouwstenen van onderwijzen (Elen et al. 2020)
ALGEMEEN
→ kader geeft idee over welke componenten je moet nadenken als je leeromgeving wil ontwerpen
→ geeft overkoepelend beeld
• componenten om over na te denken bij vormgeven en ontwikkelen van onderwijs
o ook voor reflectie
• onderlinge afstemming tussen componenten/bouwstenen is belangrijk
o ~ bouwt verder op constructive aligment
o in model zelf staan maar 2 pijlen => maar dus afstemming wel ook belangrijk
o bv: Beslissingen over het medium beïnvloeden bv. de selectie van leertaken door onderwijsgevenden en de aanpak
ervan door lerenden
• belang van context
o onderwijzen = contextgebonden fenomeen
o essentieel => analyse van die context en meer in het bijzonder van beginsituatie
▪ analyse via systematische observatie, gesprekken en documentanalyse
▪ beginsituatie = stand van zaken voor het onderwijs van start gaat
• bv: materiële infrastructuur, organisatie waarop bij het onderwijzen een beroep kan worden
gedaan, schoolbeleid, pedagogische visie, de kenmerken van de groep van lerenden en de
kenmerken van de leerkrachten,…
▪ Om bijvoorbeeld met team-teaching te kunnen starten, zijn er vereisten aan de materiële omgeving en is
steun van de directie aangewezen. Een essentieel element van de beginsituatie zijn ook de lerenden. Een
goed inzicht in wie de lerenden zijn (wat weten en kunnen ze al, waarin zijn ze geïnteresseerd, ...) zal helpen
de leeractiviteiten uit te lokken die hen in staat stellen de doelen te realiseren.
3
, • als onderwijzende nadenken over:
1. heb ik aandacht voor alle componenten en op welke manier?
!! Niet alleen aanwezigheid, ook kwaliteit!
2. heb ik informatie over deze componenten?
3. zijn de componenten onderling op elkaar afgestemd
→ hiermee nadenken of het een goede onderwijsleeromgeving is en of er verbetermogelijkheden zijn
BOUWSTENEN
bereiken van leerresultaten = primair het resultaat van de leeractiviteiten van lerenden
o Gegeven doelgerichte karakter van onderwijs en vaststelling dat die doelen veelal niet door de
lerende zelf worden bepaald => niet alle leeractiviteiten even sterk gewaardeerd
Onderwijzen = "het geheel aan maatregelen en interventies die in een leeromgeving worden genomen om
het leerproces van lerenden doelgericht/intentioneel te ondersteunen”
o Onderwijzen beoogt leeractiviteiten uit te lokken die de lerende zullen helpen de leerresultaten te
bereiken die worden nagestreefd en/of dergelijke leeractiviteiten te ondersteunen, zodat ze vlot en
kwaliteitsvol kunnen worden uitgevoerd
o Om dit succesvol te doen is er nood aan een systematisch ontwerp van onderwijzen, het goed op
elkaar afstemmen van de verschillende bouwstenen…
▪ bouwstenen van onderwijzen → om adequate beslisssingen over het wat en hoe van het
onderwijzen => over ontwerpen van onderwijs
✓ "onderwijzen" niet noodzakelijk aan een persoon gebonden (bv. leerkracht of docent)
o functie die kan worden opgenomen door verschillende/combinaties van personen (bv. leraren,
medeleerlingen, stagebegeleiders) of instanties (bv. uitgeverijen) en door materiële hulpmiddelen (bv.
handboek, video, tablet, digi,1 taal schoolbord)
o Ook de school onderwijst (neemt maatregelen en heeft visie om het leren te ondersteunen)
✓ In omschrijving niet direct naar leraren verwezen
o Vaak zijn ze degenen die het onderwijs verzorgen en nemen ze belangrijke onderwijsfuncties op
o Maar er zijn ook alternatieven
▪ In thuisonderwijs kunnen de ouders of voogd onderwijzen
▪ Leerlingen onderwijzen elkaar
▪ Ook de school onderwijst: elke school neemt maatregelen om het leren te ondersteunen of
(bv. planning van de vakken in het uurrooster, al dan niet werken met vakgebonden leslokalen)
▪ ook het handboek => lerende krijgt informatie, oefeningen en allerhande hulp geboden die
tot doel hebben het leren uit te lokken, te richten, op te volgen
• bv: in LO kan de onderwijsfunctie opgenomen worden door de leraar, maar ook bv. door een
taakkaart of een tablet
o Meer en meer onderwijsfuncties opgenomen door digitale hulpmiddelen...
▪ Via discussiefora, lesopnames, intelligente tutoriële systemen, wordt het leerproces van de
lerende of van groepen van lerenden ondersteund
▪ Bij sommige onderwijsaanbieders (bv. instellingen voor afstandsonderwijs, MOOCs,...) staat niet
een onderwijsgevende centraal, maar wel digitale leeromgeving die zo veel als mogelijk
onderwijsfuncties opneemt
• Begeleiders fungeren uitsluitend als bijkomende hulp
▪ Meerderheid scholen gebruikt een leerplatform (bv. Smartschool of Google classroom) om
specifieke onderwijsfuncties te vervullen
• leerplatform moet leren ondersteunen door info aan te reiken, oefenkansen te
bieden, het gesprek te stimuleren, …
✓ In omschrijving staat doelgerichte karakter = intentionele karakter centraal
= Leren dat gericht is op het realiseren van geëxpliciteerde doelen
o Maar leren gebeurt ook incidenteel, zonder de expliciete bedoeling iets te leren
▪ bv: leren spreken, voedselvoorkeuren leren kennen, mensen leren kennen, ...
▪ => "unintended curriculum"
• bv: er is subtiele wijze waarop lln op school leren wat wel en niet kan bij leerkracht, zonder dat dit
noodzakelijkerwijs expliciet door die leerkracht wordt gezegd
▪ vindt voortdurend plaats + grote invloed
▪ staat niet centraal in onderwijs
▪ kan voor misvattingen zorgen!
4
