Samenvatting Ethiek – leerjaar 2 periode 1 – Social Work Fontys
Boek: kan ik daar wat aan doen? (H3, H4, H5, H10, H11)
Lesweek 2: Het goede doen? (H3 Filosofie van het zorgen)
Normatieve uitspraken Empirische uitspraken
Niet zoals het is, maar zoals het zou De ware werkelijkheid.
moeten zijn.
Een uitspraak die je in principe zou
Waardeoordelen. De waarheid of moeten kunnen weerleggen door
onwaarheid kunnen we niet vaststellen op empirisch onderzoek. Uitspraken kun je
basis van observatie. ontkennen of bevestigen.
Bijv. de werkeloosheidsuitkering zou Bijv. als de werkloosheidsuitkering stijgt,
moeten dalen zal het aantal werklozen toenemen en is
de stimulans om te werken kleiner.
Ethisch instrumentarium:
Waarden: nastrevenswaardig ideaal (bijv. vrede, vrijheid, gelijkheid etc.)
Normen: gedragsregel (bijv. je plek in de bus afstaan aan senioren)
Deugden: voortreffelijke/positieve eigenschappen (bijv. geduld, eerlijkheid,
rechtvaardigheid etc.)
Ethische competenties: geheel van kennis, vaardigheden en houdingen om
morele afwegingen in de praktijk te kunnen brengen.
Zorgen Helpen
Is onlosmakelijk verbonden aan leven, het Een activiteit die je met een bepaald doel
een kan niet zonder het ander. verricht en waarmee je kunt ophouden
zodra je het doel bereikt hebt.
Zorgen komt in handelingen of activiteiten
tot uitdrukking, maar valt niet samen met
die handelingen of activiteiten.
Wie vanuit zorg handelt, doet iets met een
bepaalde intentie, is betrokken en voelt
zich daarmee verbonden. Zorgen duidt op
iets positiefs en is daarmee normatief.
Bijv. ik zorg goed voor mezelf Bijv. als je je partner helpt met de afwas,
houdt dit op zodra je het doel bereikt
hebt.
Wat is het goede?
1. Martin Heidegger
- Centrale begrippen: betrokken en zorgen voor;
- Centrale vraag: wat betekent het dat iets ‘is’?
- De mens ‘is’ niet zomaar, maar hij is altijd ‘zorgend’. Zorgend zijn wij in de wereld.
- ‘mens-zijn’ betekent in de wereld zijn. De mens en de wereld zijn niet los van
elkaar te denken.
- Hoewel we op verschillende manieren in de wereld kunnen zijn, kunnen we niet
niét in de wereld zijn.
- De betrokkenheid is onszelf noemt Heidegger ‘zelfzorg’.
2. Aristoteles: deugdethiek
- Centrale vraag: hoe word ik gelukkig, door een goed leven te leiden, wat is een
goed leven?
- Het goede = iets wat ieder mens spontaan als nastrevenswaardig beschouwt.
- Alles heeft een bepaald doel en alles streeft ernaar om zijn doel te bereiken.
, - Einddoel = geluk. Aristoteles noemt dit ‘zelfverwerkelijking’. Komt tot uiting door
het kiezen van het midden tussen twee uitersten. Bijv. je kiest een bepaalde opleiding,
omdat je een bepaald beroep wil beoefenen, omdat je daarmee zinvol denkt te zijn. Je wil zinvol zijn,
omdat…einddoel.
- Gelukkig zijn = gelukt zijn. Je bent gelukt als je je potenties en mogelijkheden als
mens hebt verwerkelijkt.
- Zelf de motivatie hebben om een goed mens te zijn en op het juiste moment het
goede te doen.
- Hanteert geen regels of plichten waaraan we ons dienen te houden. Elke situatie is
uniek, dat vraagt andere acties per situatie. Dus geen regels over wat het goede
is.
- Probeert iets te zeggen over onze kwaliteiten als mens, het draait om de juiste
houding.
- Van één moedige handeling of één wijs besluit wordt iemand nog geen moedig of
wijs mens. Van één slechte daad wordt men dus ook geen slecht mens.
- Twee soorten deugden: intellectuele deugden staan boven karakterdeugden; je
hebt je verstand nodig om te bepalen wat in elke situatie de juiste manier is. Bijv.
als je in het water springt om een verdrinkend kind te redden terwijl je zelf niet
kunt zwemmen, is dat niet moedig maar dom.
Intellectuele deugden Karakterdeugden
Bijv. verstandigheid, wijsheid etc. Bijv. zorgzaamheid, moed etc.
Om deugden te ontwikkelen en de juiste houding aan te nemen heb je zelfkennis nodig.
Tekort Deugd Teveel
Lafheid Moed Overmoed
Benepenheid Matigheid Mateloosheid
Onaardig Vriendelijk Behaagziek
Onverschilligheid Betrokkenheid Bemoeizucht
Ongevoelig Compassie Overgevoelig
Nalatigheid Hulpvaardigheid Overbezorgd
Van de deugden verstandigheid en rechtvaardigheid bestaat geen teveel. De
verstandigheid bestaat erin te leren wat de juiste maat is. Rechtvaardigheid houdt het
midden tussen onrecht ondergaan en onrecht doen.
Zorgethiek:
- Stellen zorg als deugd centraal.
- Zorgzaamheid zegt iets over de mate van betrokkenheid bij de ander en is de
centrale deugd in de hedendaagse zorgethiek. Bijv. je kunt zorgvuldig of achteloos
je kleding kiezen, zorgzaam of onverschillig met iemand omgaan.
- Nadruk op relaties en op de onderlinge afhankelijkheid, waarbij niet algemene
principes, maar de wederzijdse betrokkenheid centraal staat.
- Utilisme = een ethische stroming die de morele waarde van een handeling afmeet
aan de bijdrage die deze handeling levert aan het algemeen nut, waarbij onder
algemeen nut het welzijn en geluk van alle mensen wordt verstaan.
Gaat in tegen het utilisme. Je bekommert je alleen om mensen waarmee je op de een of
andere manier verbonden bent, zodat je in afwegingen niet ieder mens voor evenveel
meetelt, zoals in het utilisme. Bijv. je gaat naar het ziekenhuis naar een vriend omdat hij
ziek is, je bezoek niet iedereen in het ziekenhuis die ziek is.
, 3. Kohlberg & Gilligan
De Zorgethiek is ontstaan uit de kritiek op Kohlberg (morele ontwikkeling). Hij ontdekte
drie verschillende niveaus van redeneren:
Preconventioneel niveau Conventioneel niveau Postconventioneel
niveau
Eigenbelang relationele betrekkingen, eigen wetten, universele
gewoontes, tradities, ethische principes
wetten
Bijv. hij mag niet stelen Bijv. het is verkeerd om te Bijv. je mag niet stelen,
anders krijgt hij straf stelen maar heel soms mag het
wel als je er iets nog ergers
mee kunt voorkomen
Gilligan had kritiek op Kohlberg. Kohlberg had namelijk alleen maar het mannelijke
perspectief in kaart gebracht en concludeerde daaruit dat vrouwen bij niveau 2 bleven
hangen. Gilligan ontdekte dat jongens veel rationeler zijn en vrouwen veel gevoeliger zijn
voor de manier van communiceren. Meisjes kijken vanuit een ander perspectief: vanuit
een relationeel en zorgperspectief.
Als het vrouwelijk perspectief dus een ander perspectief is dan dat van mannen, dan zegt
dat niet zozeer iets over ‘vrouwelijkheid’ of ‘mannelijkheid’, maar over de plaats die
mannen en vrouwen innemen in sociale praktijken. Simone de Beauvoir: “vrouwen zijn
niet als vrouw geboren, maar worden tot vrouw gemaakt”
4. Joan Tronto: de vier fasen van zorg (zorgethiek)
- Zorgdeugden, wij zijn zorgend in de wereld en dat is fundamenteel voor wie wij
zijn.
- Je leeft niet volgens de algemene leefregels of omdat iets je plicht is maar omdat
je om iets of iemand geeft en betrokken bent.
- Het volgen van regels en protocollen en het op de juiste manier uitvoeren van
technische (zorg)handelingen is niet voldoende om te kunnen spreken van ‘goede
zorg’
Fasen van zorg in relatie Zorgdeugd
1. Je zorgen maken (caring about) Aandachtig, betrokken, zorgzaam,
ethische gevoeligheid
2. Zorgen dat (caring for) Verantwoordelijkheid
3. Verzorgen, zorg geven (caregiving) Competentie, bekwaamheid
4. Zorg ontvangen (care receiving) Ontvankelijkheid
5. Levinas
Gaat nog wat dieper in op de zorgdeugden van Tronto; hij zegt dat om je ergens bij
betrokken te voelen, of je zorgen te maken om iemand moet je:
1. Opmerken dat iemand zorg behoeft (ethische gevoeligheid).
2. Het op je nemen van verantwoordelijkheid voor de ander zonder dat je schuld hebt
aan zijn situatie.
3. Geven van juiste zorg die aansluit bij de behoefte van de zorgvrager
4. Zorgvrager moet ontvankelijk zijn, zijn eigen zorgbehoefte onderkennen en goed
interpreteren en vervolgens openstaan voor en reageren op de gegeven zorg.
Boek: kan ik daar wat aan doen? (H3, H4, H5, H10, H11)
Lesweek 2: Het goede doen? (H3 Filosofie van het zorgen)
Normatieve uitspraken Empirische uitspraken
Niet zoals het is, maar zoals het zou De ware werkelijkheid.
moeten zijn.
Een uitspraak die je in principe zou
Waardeoordelen. De waarheid of moeten kunnen weerleggen door
onwaarheid kunnen we niet vaststellen op empirisch onderzoek. Uitspraken kun je
basis van observatie. ontkennen of bevestigen.
Bijv. de werkeloosheidsuitkering zou Bijv. als de werkloosheidsuitkering stijgt,
moeten dalen zal het aantal werklozen toenemen en is
de stimulans om te werken kleiner.
Ethisch instrumentarium:
Waarden: nastrevenswaardig ideaal (bijv. vrede, vrijheid, gelijkheid etc.)
Normen: gedragsregel (bijv. je plek in de bus afstaan aan senioren)
Deugden: voortreffelijke/positieve eigenschappen (bijv. geduld, eerlijkheid,
rechtvaardigheid etc.)
Ethische competenties: geheel van kennis, vaardigheden en houdingen om
morele afwegingen in de praktijk te kunnen brengen.
Zorgen Helpen
Is onlosmakelijk verbonden aan leven, het Een activiteit die je met een bepaald doel
een kan niet zonder het ander. verricht en waarmee je kunt ophouden
zodra je het doel bereikt hebt.
Zorgen komt in handelingen of activiteiten
tot uitdrukking, maar valt niet samen met
die handelingen of activiteiten.
Wie vanuit zorg handelt, doet iets met een
bepaalde intentie, is betrokken en voelt
zich daarmee verbonden. Zorgen duidt op
iets positiefs en is daarmee normatief.
Bijv. ik zorg goed voor mezelf Bijv. als je je partner helpt met de afwas,
houdt dit op zodra je het doel bereikt
hebt.
Wat is het goede?
1. Martin Heidegger
- Centrale begrippen: betrokken en zorgen voor;
- Centrale vraag: wat betekent het dat iets ‘is’?
- De mens ‘is’ niet zomaar, maar hij is altijd ‘zorgend’. Zorgend zijn wij in de wereld.
- ‘mens-zijn’ betekent in de wereld zijn. De mens en de wereld zijn niet los van
elkaar te denken.
- Hoewel we op verschillende manieren in de wereld kunnen zijn, kunnen we niet
niét in de wereld zijn.
- De betrokkenheid is onszelf noemt Heidegger ‘zelfzorg’.
2. Aristoteles: deugdethiek
- Centrale vraag: hoe word ik gelukkig, door een goed leven te leiden, wat is een
goed leven?
- Het goede = iets wat ieder mens spontaan als nastrevenswaardig beschouwt.
- Alles heeft een bepaald doel en alles streeft ernaar om zijn doel te bereiken.
, - Einddoel = geluk. Aristoteles noemt dit ‘zelfverwerkelijking’. Komt tot uiting door
het kiezen van het midden tussen twee uitersten. Bijv. je kiest een bepaalde opleiding,
omdat je een bepaald beroep wil beoefenen, omdat je daarmee zinvol denkt te zijn. Je wil zinvol zijn,
omdat…einddoel.
- Gelukkig zijn = gelukt zijn. Je bent gelukt als je je potenties en mogelijkheden als
mens hebt verwerkelijkt.
- Zelf de motivatie hebben om een goed mens te zijn en op het juiste moment het
goede te doen.
- Hanteert geen regels of plichten waaraan we ons dienen te houden. Elke situatie is
uniek, dat vraagt andere acties per situatie. Dus geen regels over wat het goede
is.
- Probeert iets te zeggen over onze kwaliteiten als mens, het draait om de juiste
houding.
- Van één moedige handeling of één wijs besluit wordt iemand nog geen moedig of
wijs mens. Van één slechte daad wordt men dus ook geen slecht mens.
- Twee soorten deugden: intellectuele deugden staan boven karakterdeugden; je
hebt je verstand nodig om te bepalen wat in elke situatie de juiste manier is. Bijv.
als je in het water springt om een verdrinkend kind te redden terwijl je zelf niet
kunt zwemmen, is dat niet moedig maar dom.
Intellectuele deugden Karakterdeugden
Bijv. verstandigheid, wijsheid etc. Bijv. zorgzaamheid, moed etc.
Om deugden te ontwikkelen en de juiste houding aan te nemen heb je zelfkennis nodig.
Tekort Deugd Teveel
Lafheid Moed Overmoed
Benepenheid Matigheid Mateloosheid
Onaardig Vriendelijk Behaagziek
Onverschilligheid Betrokkenheid Bemoeizucht
Ongevoelig Compassie Overgevoelig
Nalatigheid Hulpvaardigheid Overbezorgd
Van de deugden verstandigheid en rechtvaardigheid bestaat geen teveel. De
verstandigheid bestaat erin te leren wat de juiste maat is. Rechtvaardigheid houdt het
midden tussen onrecht ondergaan en onrecht doen.
Zorgethiek:
- Stellen zorg als deugd centraal.
- Zorgzaamheid zegt iets over de mate van betrokkenheid bij de ander en is de
centrale deugd in de hedendaagse zorgethiek. Bijv. je kunt zorgvuldig of achteloos
je kleding kiezen, zorgzaam of onverschillig met iemand omgaan.
- Nadruk op relaties en op de onderlinge afhankelijkheid, waarbij niet algemene
principes, maar de wederzijdse betrokkenheid centraal staat.
- Utilisme = een ethische stroming die de morele waarde van een handeling afmeet
aan de bijdrage die deze handeling levert aan het algemeen nut, waarbij onder
algemeen nut het welzijn en geluk van alle mensen wordt verstaan.
Gaat in tegen het utilisme. Je bekommert je alleen om mensen waarmee je op de een of
andere manier verbonden bent, zodat je in afwegingen niet ieder mens voor evenveel
meetelt, zoals in het utilisme. Bijv. je gaat naar het ziekenhuis naar een vriend omdat hij
ziek is, je bezoek niet iedereen in het ziekenhuis die ziek is.
, 3. Kohlberg & Gilligan
De Zorgethiek is ontstaan uit de kritiek op Kohlberg (morele ontwikkeling). Hij ontdekte
drie verschillende niveaus van redeneren:
Preconventioneel niveau Conventioneel niveau Postconventioneel
niveau
Eigenbelang relationele betrekkingen, eigen wetten, universele
gewoontes, tradities, ethische principes
wetten
Bijv. hij mag niet stelen Bijv. het is verkeerd om te Bijv. je mag niet stelen,
anders krijgt hij straf stelen maar heel soms mag het
wel als je er iets nog ergers
mee kunt voorkomen
Gilligan had kritiek op Kohlberg. Kohlberg had namelijk alleen maar het mannelijke
perspectief in kaart gebracht en concludeerde daaruit dat vrouwen bij niveau 2 bleven
hangen. Gilligan ontdekte dat jongens veel rationeler zijn en vrouwen veel gevoeliger zijn
voor de manier van communiceren. Meisjes kijken vanuit een ander perspectief: vanuit
een relationeel en zorgperspectief.
Als het vrouwelijk perspectief dus een ander perspectief is dan dat van mannen, dan zegt
dat niet zozeer iets over ‘vrouwelijkheid’ of ‘mannelijkheid’, maar over de plaats die
mannen en vrouwen innemen in sociale praktijken. Simone de Beauvoir: “vrouwen zijn
niet als vrouw geboren, maar worden tot vrouw gemaakt”
4. Joan Tronto: de vier fasen van zorg (zorgethiek)
- Zorgdeugden, wij zijn zorgend in de wereld en dat is fundamenteel voor wie wij
zijn.
- Je leeft niet volgens de algemene leefregels of omdat iets je plicht is maar omdat
je om iets of iemand geeft en betrokken bent.
- Het volgen van regels en protocollen en het op de juiste manier uitvoeren van
technische (zorg)handelingen is niet voldoende om te kunnen spreken van ‘goede
zorg’
Fasen van zorg in relatie Zorgdeugd
1. Je zorgen maken (caring about) Aandachtig, betrokken, zorgzaam,
ethische gevoeligheid
2. Zorgen dat (caring for) Verantwoordelijkheid
3. Verzorgen, zorg geven (caregiving) Competentie, bekwaamheid
4. Zorg ontvangen (care receiving) Ontvankelijkheid
5. Levinas
Gaat nog wat dieper in op de zorgdeugden van Tronto; hij zegt dat om je ergens bij
betrokken te voelen, of je zorgen te maken om iemand moet je:
1. Opmerken dat iemand zorg behoeft (ethische gevoeligheid).
2. Het op je nemen van verantwoordelijkheid voor de ander zonder dat je schuld hebt
aan zijn situatie.
3. Geven van juiste zorg die aansluit bij de behoefte van de zorgvrager
4. Zorgvrager moet ontvankelijk zijn, zijn eigen zorgbehoefte onderkennen en goed
interpreteren en vervolgens openstaan voor en reageren op de gegeven zorg.
