Ontwerpmethodiek
Hoofdstuk 1: de impact van ontwerpen
1. Ontwerpmethodiek
Inleiding
Ontwerpen kan op verschillende manieren, zelfs een gestructureerd
ontwerpproces is niet lineair. Het vertalen van wat een opdrachtgever wil naar
een project, vraagt een grondige analyse van gegevens.
De ontwerpmethodiek is een hulpmiddel om ontwerpers te ondersteunen bij het
ontwerpen. De afbeelding geeft weer dat een ontwerpproces in elke nieuwe
opdracht heel wat onderzoek vraagt. Bij elke nieuwe fase in het ontwerpen:
bepalen van het programma, voorontwerp tot uitvoering, wordt grondig
onderzoek meegenomen in de beslissingen die kunnen genomen worden. Voor
wie, wat, waar en hoe zijn zaken die verschillend kunnen zijn.
De behoeftepiramide van de ontwerper
Piramide van Maslow: “Een geslaagd ontwerp komt
eerst tegemoet aan de basisbehoeften van mensen
voordat het de behoeften op een hoger niveau kan
bevredigen.”
De behoeftepiramide voor de ontwerper werd
gemaakt door de schrijvers van het boek
‘universele ontwerpprincipes’ en gebaseerd op die
van Maslow: Ook een ontwerp kan dus aan
,basisbehoeften getoetst worden, het moet eerst aan de lagere behoeften voldoen
(het moet bijvoorbeeld functioneren) , voordat een hoger niveau, zoals
creativiteit, aan de orde komt. Een goed ontwerp zou dus best eerst bouwen aan
de lagere niveaus van de hiërarchie
1. Functionaliteit: Dit heeft te maken met de meest elementaire eisen.
2. Betrouwbaarheid: Het heeft te maken met stabiele en consistente prestaties.
3. Gebruiksgemak: Het gaat over eenvoud van bediening en gebruiksgemak van
het ontwerp en over fouttolerantie.
4. Bekwaamheid: Mensen in staat te stellen dingen beter te doen dan voorheen
5. Creativiteit: Alle behoeften bevredigd, interactie tussen mens en ontwerp op
een innovatieve manier.
Over vorm, functie en context
Form Follows Function werd in de 20ste eeuw ingevoerd door Louis Sullivan.
Hierdoor wordt ieder ding ontworpen naargelang het gebruik. Le Corbusier zei
“een huis is een woonmachine”. Het betekent dat het interieurontwerp zich richt
op de functie, en niet op de schoonheid.
Een stoel dient om op te zitten, een stabiele basis en horizontaal
zitvlak zijn genoeg. Deze ‘Tip Ton stoel’ werd ontworpen vanuit hoe
mensen werkelijk een stoel gebruiken.
De naam Tip Ton van deze stoel verwijst naar de twee standen van de stoel.
Eigenlijk is deze stoel dus niet ontworpen vanuit de perfecte ergonomische
zithouding en afmetingen, maar dus gebaseerd op het feit dat de mens
regelmatig beweegt op een stoel.
Duurzaam ontwerpen
Ta’or Box is een lade van Van Hoecke. De lade is ontworpen met
oog op de volledige productiecyclus, vervoer, gebruik tot en met
de afdanking. De ontwerper is de enige die zicht heeft op dit
hele proces. Het bestaat uit HDF-plaatmateriaal.
Invloed van ontwerpen
Ontwerpen geeft ons de mogelijkheid om mensen te helpen of te beïnvloeden.
Een ontwerper kan zelfs voor gedragsverandering zorgen van de gebruiker. Elk
interieur, voorwerp of meubel beïnvloedt ons gedrag. Het geeft ons de
mogelijkheid mensen hun gedrag in positieve of negatieve zin te beïnvloeden.
Design with intention
De sigarettenvuilbak dient enkel om sigaretten in te werpen, dus er zijn enkel
kleine gaatjes waar ander afval niet doorpast. Ook zorgt dit ervoor dat er geen
ander afval in brand vliegt. Ook is het dakje schuin zodat er niets op kan gezet
worden. Hier ontwerpt men dus om het gedrag van mensen mee te sturen. Ook
snelheidsremmers en obstakels zijn hier voorbeelden van.
Affordance
Objecten en omgevingen zijn voor sommige functies beter geschikt dan voor
andere. Ronde wielen zijn beter geschikt om te rollen dan vierkante wielen (de
affordance theorie van Gibson).
Een deur met handvat nodigt uit om te trekken. Als er een bordje staat met
‘duwen’ is het verwarrend. Een plaatje is genoeg om te duwen. Stapelstoelen
kunnen best maar op 1 manier gestapeld kunnen worden, anders gaan ze snel
,stuk. Legostukjes zijn logisch om te stapelen, en dit nodigt uit omdat ze perfect
passen. Als je de gebruiker niet kent, zorg je dat er geen ingewikkelde
handleiding nodig is om je ontwerp te kunnen gebruiken.
Non intentional design
Soms worden objecten gebruikt op een manier die niet de originele functie is.
Bijvoorbeeld een trapleuning om naar beneden te sliden, een glas als
pennenhouder, op een tafel zitten, … In plaats van de bedoeling van de
ontwerper te volgen, heeft de gebruiker hier zijn eigen functie gegeven aan het
voorwerp of de ruimte.
Ergonomie
Geen mens is hetzelfde en de meesten onder ons hebben niet de ‘ideale’ maten.
Hoe ontwerpt men dan een ‘standaardmeubel’, geschikt voor een grote groep
van mensen?
Ergonomie zijn de wetten die de menselijke arbeid beheersen. De ergonomie
bestudeert dus de mens aan het werk. Met ‘arbeid’ bedoelen we hier niet alleen
‘werken’, maar alle bezigheden waarbij de mens gebruik maakt van zijn
omgeving, dus slapen, eten, zitten, werken, ontspannen, … Maar ergonomie richt
zich ook op hoe mensen functioneren op de plek waar ze zijn, of ze er
comfortabel kunnen doen wat ze er zouden moeten kunnen doen.
De ergonomie is de discipline die zich bezighoudt met de interactie van de mens
met zijn omgeving. Uitgangspunten zijn de mogelijkheden en beperkingen van
elk mens, dus zowel anatomische, fysische als psychische beperkingen van het
individu.
Kennis van de ergonomie
Ergonomie wordt in veel disciplines toegepast. Binnen de kennis en toepassing
van ergonomie zijn er verschillende disciplines die onderling vaak met elkaar
verbonden worden:
Sensorische ergonomie:
In welke mate de sensorische informatie wordt gegeven over een plek ,het
gebruik ervan, die beïnvloedt is de focus van deze studie.
Fysieke ergonomie:
Focust zich op de motorische en fysiologische aspecten van het menselijk
lichaam en de omgeving.
Cognitieve ergonomie:
Het gaat over de mentale processen en hoe je die positief kan beïnvloeden
Het start bij hoe we de dingen waarnemen en ervaren, met onze zintuigen.
Daarnaast is ook het begrijpen en verwerken van informatie belangrijk, hoe
we emotioneel reageren op onze omgeving.
Organisatie-ergonomie:
Dit is de sub-discipline die dieper ingaat op de manier waarop werk of een
bedrijf of de samenleving georganiseerd is, zoals uurroosters die het werk
organiseren of schema’s die het werk structureren.
Concept ergonomie:
Ergonomie kan vanuit de beginsituatie/ontwerpfase bekeken worden. Men
spreekt dan van ontwerp ergonomie of concept ergonomie.
Correctie-ergonomie:
Ergonomie wordt ook toegepast in de bestaande omgeving, met als doel deze
te verbeteren. Productiefouten of lichamelijke klachten ontstaan vaak door
, verkeerd gebruik van de omgeving, of wanneer meubels niet afgestemd zijn
op de gebruiker.
Revalidatie-ergonomie:
De ergonomische discipline die zich bezig houdt met curatieve en preventieve
ergonomie, voor mensen die herstellen van bijvoorbeeld een arbeidsongeval
en hiervoor een aangepaste werkomgeving nodig hebben. Mensen met een
rugletsel zouden een verstelbaar bureau kunnen gebruiken om af en toe ook
rechtstaand te werken.
2. Onderzoek
Aanleiding voor onderzoek
‘Ontwerpend onderzoeken’ of ‘onderzoekend ontwerpen’ vraagt een unieke
benadering van elke vraag van een klant. Het onderzoek binnen een
ontwerpopdracht ontstaat vanuit een vraag, een nood of een probleem. Elke
opdracht start dus met een grondig onderzoek naar de echte vraag van de klant.
Onderzoeksvraag
Het onderzoek ontstaat vanuit een probleemstelling of aanleiding. Eerst moet dat
probleem duidelijk gedefinieerd worden. Dan kan daaruit de onderzoeksvraag
ontstaan. Deze mag niet te breed zijn en moet duidelijk afgebakend worden.
Een typisch onderzoeksproces begint bij het formuleren door een
onderzoeksvraag, gevolg door een onderzoeksmethode zoeken en dan ga je op
zoek naar een onderzoek output dat bruikbaar is voor een verder ontwerp.
Ons onderzoek in het begin kan langs 2 kanten bekeken worden:
De tastbare context: Dit is de ruimte, gebouw, straat, stad, … waar we gaan
werken. Het is dus eigenlijk de materiële, technische, ruimtelijke en
functionele context
De niet-tastbare context: Dit is de beleving, licht, oriëntatie, doelgroep,
historische elementen. Het is dus eigenlijk de menselijke interactie,
historische context, socio-culturele context.
Eerst ga je literatuur raadplegen, zoals gelijkaardige gebouwen met dezelfde
functies. Als tweede ga je referentiebeelden zoeken, bijvoorbeeld op Pinterest.
Stappenplan
Een stappenplan beschrijft hoe je je doel wil bereiken: voor
elke stap wordt de methode beschreven, wie erbij zal helpen,
wat je wil concluderen. Hier is een juiste tijdsinschatting
belangrijk. Steeds probeer je ook je tussentijdse bevindingen
te toetsen aan de onderzoeksvraag.
Onderzoeksmethode
Meestal start men met literatuuronderzoek, waarbij bestaande info over het
onderwerp wordt verzameld. Dit biedt inzicht in eerdere onderzoeken, bestaande
projecten en nieuwe trends. Voor onderwerpen die al bekend zijn, zoals
woonfuncties, is de literatuur vaak gemakkelijker toegankelijk. Voor andere,
gespecialiseerde onderwerpen is het belangrijk om relevante literatuur te
raadplegen. Bijvoorbeeld, bij het inrichten van een ziekenhuiskamer zoek je
informatie over normen, wetten en de beleving van patiënten met betrekking tot
licht, lucht, zicht, planten en kleuren.
Hoofdstuk 1: de impact van ontwerpen
1. Ontwerpmethodiek
Inleiding
Ontwerpen kan op verschillende manieren, zelfs een gestructureerd
ontwerpproces is niet lineair. Het vertalen van wat een opdrachtgever wil naar
een project, vraagt een grondige analyse van gegevens.
De ontwerpmethodiek is een hulpmiddel om ontwerpers te ondersteunen bij het
ontwerpen. De afbeelding geeft weer dat een ontwerpproces in elke nieuwe
opdracht heel wat onderzoek vraagt. Bij elke nieuwe fase in het ontwerpen:
bepalen van het programma, voorontwerp tot uitvoering, wordt grondig
onderzoek meegenomen in de beslissingen die kunnen genomen worden. Voor
wie, wat, waar en hoe zijn zaken die verschillend kunnen zijn.
De behoeftepiramide van de ontwerper
Piramide van Maslow: “Een geslaagd ontwerp komt
eerst tegemoet aan de basisbehoeften van mensen
voordat het de behoeften op een hoger niveau kan
bevredigen.”
De behoeftepiramide voor de ontwerper werd
gemaakt door de schrijvers van het boek
‘universele ontwerpprincipes’ en gebaseerd op die
van Maslow: Ook een ontwerp kan dus aan
,basisbehoeften getoetst worden, het moet eerst aan de lagere behoeften voldoen
(het moet bijvoorbeeld functioneren) , voordat een hoger niveau, zoals
creativiteit, aan de orde komt. Een goed ontwerp zou dus best eerst bouwen aan
de lagere niveaus van de hiërarchie
1. Functionaliteit: Dit heeft te maken met de meest elementaire eisen.
2. Betrouwbaarheid: Het heeft te maken met stabiele en consistente prestaties.
3. Gebruiksgemak: Het gaat over eenvoud van bediening en gebruiksgemak van
het ontwerp en over fouttolerantie.
4. Bekwaamheid: Mensen in staat te stellen dingen beter te doen dan voorheen
5. Creativiteit: Alle behoeften bevredigd, interactie tussen mens en ontwerp op
een innovatieve manier.
Over vorm, functie en context
Form Follows Function werd in de 20ste eeuw ingevoerd door Louis Sullivan.
Hierdoor wordt ieder ding ontworpen naargelang het gebruik. Le Corbusier zei
“een huis is een woonmachine”. Het betekent dat het interieurontwerp zich richt
op de functie, en niet op de schoonheid.
Een stoel dient om op te zitten, een stabiele basis en horizontaal
zitvlak zijn genoeg. Deze ‘Tip Ton stoel’ werd ontworpen vanuit hoe
mensen werkelijk een stoel gebruiken.
De naam Tip Ton van deze stoel verwijst naar de twee standen van de stoel.
Eigenlijk is deze stoel dus niet ontworpen vanuit de perfecte ergonomische
zithouding en afmetingen, maar dus gebaseerd op het feit dat de mens
regelmatig beweegt op een stoel.
Duurzaam ontwerpen
Ta’or Box is een lade van Van Hoecke. De lade is ontworpen met
oog op de volledige productiecyclus, vervoer, gebruik tot en met
de afdanking. De ontwerper is de enige die zicht heeft op dit
hele proces. Het bestaat uit HDF-plaatmateriaal.
Invloed van ontwerpen
Ontwerpen geeft ons de mogelijkheid om mensen te helpen of te beïnvloeden.
Een ontwerper kan zelfs voor gedragsverandering zorgen van de gebruiker. Elk
interieur, voorwerp of meubel beïnvloedt ons gedrag. Het geeft ons de
mogelijkheid mensen hun gedrag in positieve of negatieve zin te beïnvloeden.
Design with intention
De sigarettenvuilbak dient enkel om sigaretten in te werpen, dus er zijn enkel
kleine gaatjes waar ander afval niet doorpast. Ook zorgt dit ervoor dat er geen
ander afval in brand vliegt. Ook is het dakje schuin zodat er niets op kan gezet
worden. Hier ontwerpt men dus om het gedrag van mensen mee te sturen. Ook
snelheidsremmers en obstakels zijn hier voorbeelden van.
Affordance
Objecten en omgevingen zijn voor sommige functies beter geschikt dan voor
andere. Ronde wielen zijn beter geschikt om te rollen dan vierkante wielen (de
affordance theorie van Gibson).
Een deur met handvat nodigt uit om te trekken. Als er een bordje staat met
‘duwen’ is het verwarrend. Een plaatje is genoeg om te duwen. Stapelstoelen
kunnen best maar op 1 manier gestapeld kunnen worden, anders gaan ze snel
,stuk. Legostukjes zijn logisch om te stapelen, en dit nodigt uit omdat ze perfect
passen. Als je de gebruiker niet kent, zorg je dat er geen ingewikkelde
handleiding nodig is om je ontwerp te kunnen gebruiken.
Non intentional design
Soms worden objecten gebruikt op een manier die niet de originele functie is.
Bijvoorbeeld een trapleuning om naar beneden te sliden, een glas als
pennenhouder, op een tafel zitten, … In plaats van de bedoeling van de
ontwerper te volgen, heeft de gebruiker hier zijn eigen functie gegeven aan het
voorwerp of de ruimte.
Ergonomie
Geen mens is hetzelfde en de meesten onder ons hebben niet de ‘ideale’ maten.
Hoe ontwerpt men dan een ‘standaardmeubel’, geschikt voor een grote groep
van mensen?
Ergonomie zijn de wetten die de menselijke arbeid beheersen. De ergonomie
bestudeert dus de mens aan het werk. Met ‘arbeid’ bedoelen we hier niet alleen
‘werken’, maar alle bezigheden waarbij de mens gebruik maakt van zijn
omgeving, dus slapen, eten, zitten, werken, ontspannen, … Maar ergonomie richt
zich ook op hoe mensen functioneren op de plek waar ze zijn, of ze er
comfortabel kunnen doen wat ze er zouden moeten kunnen doen.
De ergonomie is de discipline die zich bezighoudt met de interactie van de mens
met zijn omgeving. Uitgangspunten zijn de mogelijkheden en beperkingen van
elk mens, dus zowel anatomische, fysische als psychische beperkingen van het
individu.
Kennis van de ergonomie
Ergonomie wordt in veel disciplines toegepast. Binnen de kennis en toepassing
van ergonomie zijn er verschillende disciplines die onderling vaak met elkaar
verbonden worden:
Sensorische ergonomie:
In welke mate de sensorische informatie wordt gegeven over een plek ,het
gebruik ervan, die beïnvloedt is de focus van deze studie.
Fysieke ergonomie:
Focust zich op de motorische en fysiologische aspecten van het menselijk
lichaam en de omgeving.
Cognitieve ergonomie:
Het gaat over de mentale processen en hoe je die positief kan beïnvloeden
Het start bij hoe we de dingen waarnemen en ervaren, met onze zintuigen.
Daarnaast is ook het begrijpen en verwerken van informatie belangrijk, hoe
we emotioneel reageren op onze omgeving.
Organisatie-ergonomie:
Dit is de sub-discipline die dieper ingaat op de manier waarop werk of een
bedrijf of de samenleving georganiseerd is, zoals uurroosters die het werk
organiseren of schema’s die het werk structureren.
Concept ergonomie:
Ergonomie kan vanuit de beginsituatie/ontwerpfase bekeken worden. Men
spreekt dan van ontwerp ergonomie of concept ergonomie.
Correctie-ergonomie:
Ergonomie wordt ook toegepast in de bestaande omgeving, met als doel deze
te verbeteren. Productiefouten of lichamelijke klachten ontstaan vaak door
, verkeerd gebruik van de omgeving, of wanneer meubels niet afgestemd zijn
op de gebruiker.
Revalidatie-ergonomie:
De ergonomische discipline die zich bezig houdt met curatieve en preventieve
ergonomie, voor mensen die herstellen van bijvoorbeeld een arbeidsongeval
en hiervoor een aangepaste werkomgeving nodig hebben. Mensen met een
rugletsel zouden een verstelbaar bureau kunnen gebruiken om af en toe ook
rechtstaand te werken.
2. Onderzoek
Aanleiding voor onderzoek
‘Ontwerpend onderzoeken’ of ‘onderzoekend ontwerpen’ vraagt een unieke
benadering van elke vraag van een klant. Het onderzoek binnen een
ontwerpopdracht ontstaat vanuit een vraag, een nood of een probleem. Elke
opdracht start dus met een grondig onderzoek naar de echte vraag van de klant.
Onderzoeksvraag
Het onderzoek ontstaat vanuit een probleemstelling of aanleiding. Eerst moet dat
probleem duidelijk gedefinieerd worden. Dan kan daaruit de onderzoeksvraag
ontstaan. Deze mag niet te breed zijn en moet duidelijk afgebakend worden.
Een typisch onderzoeksproces begint bij het formuleren door een
onderzoeksvraag, gevolg door een onderzoeksmethode zoeken en dan ga je op
zoek naar een onderzoek output dat bruikbaar is voor een verder ontwerp.
Ons onderzoek in het begin kan langs 2 kanten bekeken worden:
De tastbare context: Dit is de ruimte, gebouw, straat, stad, … waar we gaan
werken. Het is dus eigenlijk de materiële, technische, ruimtelijke en
functionele context
De niet-tastbare context: Dit is de beleving, licht, oriëntatie, doelgroep,
historische elementen. Het is dus eigenlijk de menselijke interactie,
historische context, socio-culturele context.
Eerst ga je literatuur raadplegen, zoals gelijkaardige gebouwen met dezelfde
functies. Als tweede ga je referentiebeelden zoeken, bijvoorbeeld op Pinterest.
Stappenplan
Een stappenplan beschrijft hoe je je doel wil bereiken: voor
elke stap wordt de methode beschreven, wie erbij zal helpen,
wat je wil concluderen. Hier is een juiste tijdsinschatting
belangrijk. Steeds probeer je ook je tussentijdse bevindingen
te toetsen aan de onderzoeksvraag.
Onderzoeksmethode
Meestal start men met literatuuronderzoek, waarbij bestaande info over het
onderwerp wordt verzameld. Dit biedt inzicht in eerdere onderzoeken, bestaande
projecten en nieuwe trends. Voor onderwerpen die al bekend zijn, zoals
woonfuncties, is de literatuur vaak gemakkelijker toegankelijk. Voor andere,
gespecialiseerde onderwerpen is het belangrijk om relevante literatuur te
raadplegen. Bijvoorbeeld, bij het inrichten van een ziekenhuiskamer zoek je
informatie over normen, wetten en de beleving van patiënten met betrekking tot
licht, lucht, zicht, planten en kleuren.
