Examen ontwikkelingspsychologie
Hoofdstuk 1: situering van de ontwikkelingspsychologie
1. inleiding
1.1 wat is ontwikkeling
Verandering: ontwikkeling is speciale vorm van verandering. Verandering is volgens bepaalde lijnen
en patronen. (in trappen denken)
Ontwikkelingspsychologie: wetenschappelijke studie naar patronen van groei, verandering en
stabiliteit die zich voordoen bij toenemende leeftijden, vanaf conceptie tot in de ouderdom en dat op
verschillende domeinen
Ontwikkelingspsychologie is dus een veranderingspsychologie. De ontwikkelingspsychologie tracht
die veranderingen en verschillen te beschrijven en verklaren.
Kinderen ontwikkelen op verschillende manieren. Er zijn veel fasen: fysieke, sociaal-, emotionele,
cognitieve, morele,… . het is wel kunstmatig
Ontwikkeling op fysiek, sociaal- emotioneel, cognitief en moreel gebied kan per kind en tussen
kinderen sterk variëren. Op één aspect kan een kind zijn leeftijdsgenoten vooruit zijn, op een ander
aspect totaal niet.
De meeste kinderen ontwikkelen zich zonder al te veel problemen. Al blijkt dat 36 % van de ouders
zich al eens zorgen heeft gemaakt over opvoeding of ontwikkeling van 1 of meerdere kinderen.
(ontwikkeld mijn kind wel normaal?)
Maar heel veel van die problemen zijn juist normaal. Het is het moment waarop dit soort gedrag
optreedt, de duur en intensiteit die maken of iets wel of niet zorgwekkend is. -> 13 à 14 jarige
masturberen in een tent, dit is normaal gedrag. Je kan gewoon zeggen dat ze het discreter moeten
doen, op een andere plek. Er is wel een probleem als een kind het niet wou maar werd verplicht.
1.2 de zone van naaste ontwikkeling, Vygotsky
Als je wil weten hoe ver een kind staat in zijn ontwikkeling dan moet je in 1 ste instantie kijken naar
wat het kan (leren) en niet enkel naar wat het reeds kan. Dit zijn rijpende functies
Als opvoeder moet je altijd proberen het kind een stap verder te brengen. Om dit te kunnen doen
moet je weten wat de volgende fase is.
Beheersing (zone van actuele ontwikkeling), wat het kind zelfstandig kan uitvoeren, kind heeft geen
hulp nodig
-> zone van naaste ontwikkeling : wat het kind samen met een ander kan uitvoeren, kind kan het niet
zonder hulp van een bekwamer iemand
-> niet aankunnen, het is te ver (ontologisch veiligheidssysteem): wat het kind ook niet met een
ander kan uitvoeren, kind raakt beschadigd als het doorgezet wordt
Conclusie: Vygotsky acht omgeving heel belangrijk in ontwikkeling van een kind. Als opvoeder is het
belangrijk een beetje vooruit te lopen op feitelijke ontwikkeling en streven naar het potentiële
ontwikkelingsniveau. Maar zien dat je ook niet te ver gaat.
2. doelstellingen van de ontwikkelingspsychologie
1. Optimaliseren: weten hoe, wanneer en op welke domeinen men positief kan ingrijpen in
ontwikkelingsproces. Dan kan men het ontwikkelingsproces positief beïnvloeden, stimuleren
of sturen in gewenste richting.
, 2. Hulpverlening: wanneer ontwikkelingsproces minder positief verloopt. Hoe kan men
bijsturen, nieuwe kansen geven, helpen bij ontwikkelingsmoeilijkheden of
ontwikkelingstekorten.
3. Emancipatie: belang van toenemende zelfbepaling. Hoe kan deze zelfbepaling ondersteund
worden zodat de mens zijn eigen ontwikkeling in handen kan nemen en sturen waar dit
mogelijk is.
Hierbij moet men zich belangrijke vragen blijven stellen:
Wanneer moet ik begeleiden/ ingrijpen, wanneer moet ik loslaten?
Ethische vragen
3. determinanten of invloed factoren van psychische ontwikkeling
3.1 erfelijkheid en omgeving: de nature/ nurture conversie
Er is een discussie in de ontwikkelingspsychologie. We zijn een product van natuur en cultuur. We
vertonen aangeboren en aangeleerd gedrag. Maar welke invloed is doorslaggevend geweest op een
bepaald gedrag.
1Ste zienswijze: nature
Nature = aanleg is allesbepalend
Wordt ook de genetische psychologie genoemd. Is afgeleid van het Grieks Genesis -> gen
‘rijping’ gebeurde tijdens kinder- en jeugdjaren. Na volwassenheid zou geleidelijke
psychologische aftakeling inzetten, net zoals biologische aftakeling
2de zienswijze: nurture
De mens wordt geboren als een schone lei (tabula rasa)
Invloeden van opvoeding en socialisatie zijn doorslaggevend.
Dit noemt men de ontwikkelingspsychologie . niet alleen rijping van het organisme is
belangrijk, ook geschikte milieu.
Het is vooral een psychologie geworden van kinder- en jeugdjaren met volwassenheid als
eindstadion.
Interactiemodel vertrekt vanuit volgende hypothesen
1. Er bestaan psychologische processen waarin ontwikkeling sterk afhangt van de rijpingsfactor,
andere psychologische processen ontwikkelen sterker onder invloed van het geschikte milieu
2. Wanneer een bepaalde psychologische functie het rijpingsniveau heeft bereikt, worden
oefening en passende stimuli vanuit het milieu belangrijk. Er ontstaat op dat moment een
kritische periode. Dit is een periode om de psychologische functie uit te breiden en te
perfectioneren. Er is veel discussie over kritieke periodes. Hierdoor spreken sommigen liever
van gevoelige perioden i.p.v. kritieke perioden.
3. Een gevoelige periode kan voorbijgaan zonder dat het individu voldoende kansen heeft
gekregen in een geschikt milieu. Daardoor kan een bepaalde psychologische functie een
ontwikkelingsachterstand oplopen.
4. Oefening en training voor de gevoelige periode heeft geen effect. soms zijn er zelf negatieve
effecten. Ontwikkeling forceren kan negatief zijn.
,Zelfbepaling als ontwikkelingsfactor
in zowel aanleg als milieu heeft de persoon zelf geen inbreng. Maar hij kan zelf actief op zijn
ontwikkeling inwerken en zelf een ontwikkelingspad kiezen.
Het gaat om eigen, vrije keuze d.w.z. de mens kan ook zelf omstandigheden scheppen. Hij
kan verwerpen en kiezen.
De levenslooppsychologie is de meest recente benaming van dit vakgebied. Men beseft dat
ontwikkeling een levenslang proces is en niet stopt eens volwassenheid is bereikt maar zich
doorzet tot in de ouderdom. Er komt dus een 3 de factor naar voor naast rijping en milieu, de
factor zelfbepaling
Je moet dus altijd een genuanceerd antwoord geven op de vraag: “wordt ontwikkeling van
een mens door de natuur of door het milieu beïnvloedt. Op bepaalde momenten kan een
bepaalde factor wel een doorslaggevende invloed hebben. Maar de 3 beïnvloeden elkaar
De chronologische tijd
Chronologische leeftijd is geen ontwikkelingsdeterminant, het is een referentiemaat. Zo kan een 30
jarige een mentaal niveau hebben van iemand van 6 jaar.
Het is bruikbaar als normatief referentiepunt. Vanuit ontwikkelingsmodel legt men bepaalde normen
vast rond een bepaalde leeftijdsperiode. Zo kan men zeggen of iemand voor of achter is op de
‘normale’ ontwikkeling.
Normatieve en niet normatieve determinanten
Normatieve determinanten
Deze determinanten zijn nietpersoonsgebonden.
Er zijn 3 groepen normatieve determinanten :
Biologische invloeden: alle kinderen leren in ongeveer dezelfde periode lopen, voor alle jongeren
breekt de puberteit aan rond 11 à 13 jaar.
Milieu invloeden: in de meeste culturen begint de formele scholing rond 6 jaar. Voor de meeste
mensen begint de pensionering rond 65 jaar
Historische invloeden : de schoolgaande jeugd in de jaren 90’ groeit op met een computer,
informatica, porno, Dutroux. Hedendaags kinderen groeien op in coronatijd.
Niet normatieve determinanten
Deze determinanten zijn persoonsgebonden. Ze hebben soms een indringende invloed op het
individuele leven. Ze kunnen zeer verschillend zijn van mens tot mens; ze kunnen positief of negatief
inwerken.
Bv. dood van een ouder, geboorte van een gehandicapt broertje, zusje, verhuizen naar een andere
stad
Niet normatieve determinanten zijn niet te voorspellen. Het gevolg daarvan is dat het individu niet
voorbereid is op de impact van het gebeuren.
Chronologische referentieperioden in de levensloop
Niet bedoeld om bij elke categorie strikt vaste leeftijden te hanteren maar om overzicht te geven van
menselijke levensloop
, Chronologie
1. Prenatale fase: van bevruchting tot geboorte
2. Babyleeftijd: 0 tot +- 1 jaar
3. Peuterleeftijd : 1 tot 3 jaar
4. Kleuterleeftijd : 3 tot 6 jaar
5. Lagere schoolleeftijd : 6 tot 12 jaar
6. Adolescentie of jeugdperiode : 12 tot 22 jaar
a. Vroege adolescentie : 12 tot 16 jaar
b. Midden adolescentie : 16 tot 18 jaar
c. Late adolescentie : 18 tot 22 jaar
1. Volwassenheid : 22 tot 65 jaar
a. Jonge volwassenheid : 22 tot 35 jaar
b. Midden volwassenheid: 35 tot 45 jaar
c. Late volwassenehid: 45 tot 65 jaar
1. Ouderdom of bejaardheid : 65 tot de dood
a. Jonge bejaardheid : 65 jaar tot 80 jaar
b. Hoge ouderdom : 80 jaar tot de dood
Relativering van de chronologie
Met chronologische referentiepunten moet er voorzichtig gehanteerd worden. Men kan nooit exacte
startleeftijden aanduiden omdat er altijd belangrijke normatieve determinanten zijn
Chronologische referentiepunten zijn zeker ook niet steeds universeel. We houden ons hier aan
chronologie die het best past bij de westerse cultuur
Hoofdstuk 2. de prenatale fase
1. inleiding
Voor een kind geboren wordt heeft het al een belangrijke ontwikkelingsperiode achter de rug
In de baarmoeder:
Vroeger dacht men dat het kind in een donkere, doodstille ruimte zat waar het totale
gevoelloosheid had en opgroeide
Uit onderzoek bleek dat een foetus van 24 weken in staat is tot horen, zien en proeven. Het
is zelf in staat om op zeer eenvoudig niveau iets te leren. Ze reageren op geluid en melodie’s.
kinderen worden vaak ook druk (veel bewegen) als hun moeder onder emotionele stress
staat
Startpunt van (biologische, sociale en persoonlijkheids-) ontwikkeling begint dus voor de
geboorte.
Foetale programmering hypothese : verblijf in de baarmoeder is mee bepalend voor verdere leven.
Hoofdstuk 1: situering van de ontwikkelingspsychologie
1. inleiding
1.1 wat is ontwikkeling
Verandering: ontwikkeling is speciale vorm van verandering. Verandering is volgens bepaalde lijnen
en patronen. (in trappen denken)
Ontwikkelingspsychologie: wetenschappelijke studie naar patronen van groei, verandering en
stabiliteit die zich voordoen bij toenemende leeftijden, vanaf conceptie tot in de ouderdom en dat op
verschillende domeinen
Ontwikkelingspsychologie is dus een veranderingspsychologie. De ontwikkelingspsychologie tracht
die veranderingen en verschillen te beschrijven en verklaren.
Kinderen ontwikkelen op verschillende manieren. Er zijn veel fasen: fysieke, sociaal-, emotionele,
cognitieve, morele,… . het is wel kunstmatig
Ontwikkeling op fysiek, sociaal- emotioneel, cognitief en moreel gebied kan per kind en tussen
kinderen sterk variëren. Op één aspect kan een kind zijn leeftijdsgenoten vooruit zijn, op een ander
aspect totaal niet.
De meeste kinderen ontwikkelen zich zonder al te veel problemen. Al blijkt dat 36 % van de ouders
zich al eens zorgen heeft gemaakt over opvoeding of ontwikkeling van 1 of meerdere kinderen.
(ontwikkeld mijn kind wel normaal?)
Maar heel veel van die problemen zijn juist normaal. Het is het moment waarop dit soort gedrag
optreedt, de duur en intensiteit die maken of iets wel of niet zorgwekkend is. -> 13 à 14 jarige
masturberen in een tent, dit is normaal gedrag. Je kan gewoon zeggen dat ze het discreter moeten
doen, op een andere plek. Er is wel een probleem als een kind het niet wou maar werd verplicht.
1.2 de zone van naaste ontwikkeling, Vygotsky
Als je wil weten hoe ver een kind staat in zijn ontwikkeling dan moet je in 1 ste instantie kijken naar
wat het kan (leren) en niet enkel naar wat het reeds kan. Dit zijn rijpende functies
Als opvoeder moet je altijd proberen het kind een stap verder te brengen. Om dit te kunnen doen
moet je weten wat de volgende fase is.
Beheersing (zone van actuele ontwikkeling), wat het kind zelfstandig kan uitvoeren, kind heeft geen
hulp nodig
-> zone van naaste ontwikkeling : wat het kind samen met een ander kan uitvoeren, kind kan het niet
zonder hulp van een bekwamer iemand
-> niet aankunnen, het is te ver (ontologisch veiligheidssysteem): wat het kind ook niet met een
ander kan uitvoeren, kind raakt beschadigd als het doorgezet wordt
Conclusie: Vygotsky acht omgeving heel belangrijk in ontwikkeling van een kind. Als opvoeder is het
belangrijk een beetje vooruit te lopen op feitelijke ontwikkeling en streven naar het potentiële
ontwikkelingsniveau. Maar zien dat je ook niet te ver gaat.
2. doelstellingen van de ontwikkelingspsychologie
1. Optimaliseren: weten hoe, wanneer en op welke domeinen men positief kan ingrijpen in
ontwikkelingsproces. Dan kan men het ontwikkelingsproces positief beïnvloeden, stimuleren
of sturen in gewenste richting.
, 2. Hulpverlening: wanneer ontwikkelingsproces minder positief verloopt. Hoe kan men
bijsturen, nieuwe kansen geven, helpen bij ontwikkelingsmoeilijkheden of
ontwikkelingstekorten.
3. Emancipatie: belang van toenemende zelfbepaling. Hoe kan deze zelfbepaling ondersteund
worden zodat de mens zijn eigen ontwikkeling in handen kan nemen en sturen waar dit
mogelijk is.
Hierbij moet men zich belangrijke vragen blijven stellen:
Wanneer moet ik begeleiden/ ingrijpen, wanneer moet ik loslaten?
Ethische vragen
3. determinanten of invloed factoren van psychische ontwikkeling
3.1 erfelijkheid en omgeving: de nature/ nurture conversie
Er is een discussie in de ontwikkelingspsychologie. We zijn een product van natuur en cultuur. We
vertonen aangeboren en aangeleerd gedrag. Maar welke invloed is doorslaggevend geweest op een
bepaald gedrag.
1Ste zienswijze: nature
Nature = aanleg is allesbepalend
Wordt ook de genetische psychologie genoemd. Is afgeleid van het Grieks Genesis -> gen
‘rijping’ gebeurde tijdens kinder- en jeugdjaren. Na volwassenheid zou geleidelijke
psychologische aftakeling inzetten, net zoals biologische aftakeling
2de zienswijze: nurture
De mens wordt geboren als een schone lei (tabula rasa)
Invloeden van opvoeding en socialisatie zijn doorslaggevend.
Dit noemt men de ontwikkelingspsychologie . niet alleen rijping van het organisme is
belangrijk, ook geschikte milieu.
Het is vooral een psychologie geworden van kinder- en jeugdjaren met volwassenheid als
eindstadion.
Interactiemodel vertrekt vanuit volgende hypothesen
1. Er bestaan psychologische processen waarin ontwikkeling sterk afhangt van de rijpingsfactor,
andere psychologische processen ontwikkelen sterker onder invloed van het geschikte milieu
2. Wanneer een bepaalde psychologische functie het rijpingsniveau heeft bereikt, worden
oefening en passende stimuli vanuit het milieu belangrijk. Er ontstaat op dat moment een
kritische periode. Dit is een periode om de psychologische functie uit te breiden en te
perfectioneren. Er is veel discussie over kritieke periodes. Hierdoor spreken sommigen liever
van gevoelige perioden i.p.v. kritieke perioden.
3. Een gevoelige periode kan voorbijgaan zonder dat het individu voldoende kansen heeft
gekregen in een geschikt milieu. Daardoor kan een bepaalde psychologische functie een
ontwikkelingsachterstand oplopen.
4. Oefening en training voor de gevoelige periode heeft geen effect. soms zijn er zelf negatieve
effecten. Ontwikkeling forceren kan negatief zijn.
,Zelfbepaling als ontwikkelingsfactor
in zowel aanleg als milieu heeft de persoon zelf geen inbreng. Maar hij kan zelf actief op zijn
ontwikkeling inwerken en zelf een ontwikkelingspad kiezen.
Het gaat om eigen, vrije keuze d.w.z. de mens kan ook zelf omstandigheden scheppen. Hij
kan verwerpen en kiezen.
De levenslooppsychologie is de meest recente benaming van dit vakgebied. Men beseft dat
ontwikkeling een levenslang proces is en niet stopt eens volwassenheid is bereikt maar zich
doorzet tot in de ouderdom. Er komt dus een 3 de factor naar voor naast rijping en milieu, de
factor zelfbepaling
Je moet dus altijd een genuanceerd antwoord geven op de vraag: “wordt ontwikkeling van
een mens door de natuur of door het milieu beïnvloedt. Op bepaalde momenten kan een
bepaalde factor wel een doorslaggevende invloed hebben. Maar de 3 beïnvloeden elkaar
De chronologische tijd
Chronologische leeftijd is geen ontwikkelingsdeterminant, het is een referentiemaat. Zo kan een 30
jarige een mentaal niveau hebben van iemand van 6 jaar.
Het is bruikbaar als normatief referentiepunt. Vanuit ontwikkelingsmodel legt men bepaalde normen
vast rond een bepaalde leeftijdsperiode. Zo kan men zeggen of iemand voor of achter is op de
‘normale’ ontwikkeling.
Normatieve en niet normatieve determinanten
Normatieve determinanten
Deze determinanten zijn nietpersoonsgebonden.
Er zijn 3 groepen normatieve determinanten :
Biologische invloeden: alle kinderen leren in ongeveer dezelfde periode lopen, voor alle jongeren
breekt de puberteit aan rond 11 à 13 jaar.
Milieu invloeden: in de meeste culturen begint de formele scholing rond 6 jaar. Voor de meeste
mensen begint de pensionering rond 65 jaar
Historische invloeden : de schoolgaande jeugd in de jaren 90’ groeit op met een computer,
informatica, porno, Dutroux. Hedendaags kinderen groeien op in coronatijd.
Niet normatieve determinanten
Deze determinanten zijn persoonsgebonden. Ze hebben soms een indringende invloed op het
individuele leven. Ze kunnen zeer verschillend zijn van mens tot mens; ze kunnen positief of negatief
inwerken.
Bv. dood van een ouder, geboorte van een gehandicapt broertje, zusje, verhuizen naar een andere
stad
Niet normatieve determinanten zijn niet te voorspellen. Het gevolg daarvan is dat het individu niet
voorbereid is op de impact van het gebeuren.
Chronologische referentieperioden in de levensloop
Niet bedoeld om bij elke categorie strikt vaste leeftijden te hanteren maar om overzicht te geven van
menselijke levensloop
, Chronologie
1. Prenatale fase: van bevruchting tot geboorte
2. Babyleeftijd: 0 tot +- 1 jaar
3. Peuterleeftijd : 1 tot 3 jaar
4. Kleuterleeftijd : 3 tot 6 jaar
5. Lagere schoolleeftijd : 6 tot 12 jaar
6. Adolescentie of jeugdperiode : 12 tot 22 jaar
a. Vroege adolescentie : 12 tot 16 jaar
b. Midden adolescentie : 16 tot 18 jaar
c. Late adolescentie : 18 tot 22 jaar
1. Volwassenheid : 22 tot 65 jaar
a. Jonge volwassenheid : 22 tot 35 jaar
b. Midden volwassenheid: 35 tot 45 jaar
c. Late volwassenehid: 45 tot 65 jaar
1. Ouderdom of bejaardheid : 65 tot de dood
a. Jonge bejaardheid : 65 jaar tot 80 jaar
b. Hoge ouderdom : 80 jaar tot de dood
Relativering van de chronologie
Met chronologische referentiepunten moet er voorzichtig gehanteerd worden. Men kan nooit exacte
startleeftijden aanduiden omdat er altijd belangrijke normatieve determinanten zijn
Chronologische referentiepunten zijn zeker ook niet steeds universeel. We houden ons hier aan
chronologie die het best past bij de westerse cultuur
Hoofdstuk 2. de prenatale fase
1. inleiding
Voor een kind geboren wordt heeft het al een belangrijke ontwikkelingsperiode achter de rug
In de baarmoeder:
Vroeger dacht men dat het kind in een donkere, doodstille ruimte zat waar het totale
gevoelloosheid had en opgroeide
Uit onderzoek bleek dat een foetus van 24 weken in staat is tot horen, zien en proeven. Het
is zelf in staat om op zeer eenvoudig niveau iets te leren. Ze reageren op geluid en melodie’s.
kinderen worden vaak ook druk (veel bewegen) als hun moeder onder emotionele stress
staat
Startpunt van (biologische, sociale en persoonlijkheids-) ontwikkeling begint dus voor de
geboorte.
Foetale programmering hypothese : verblijf in de baarmoeder is mee bepalend voor verdere leven.
