Cultuurgeschiedenis van de Lage Landen II: van 1789 tot nu
Les 6: 21/3/23
Kleine recapitulatie:
FR ondergaat revolutie -> geconfronteerd met (post)revolutionaire condities
1804: Napoleon wordt keizer
-> modernisering
= een verlichte keizer
MAAR niet alleen in FR turbulentie
De periode 1789 – 1815: onder invloed van FR ook voor rest van EU & Lage Landen een woelige tijd !!
Dus ook al voordat N. EU in vuur en vlam zet door oorlog
=> manifesteren zich structurele overeenkomsten + verschillen tussen NN en ZN:
Sympathisanten en onvoorwaardelijke tegenstanders v/d FR Revolutie:
1. Vonckisten (bv. Jan Baptist Verlooy) versus aanhangers van Hendrik van der Noot in de ZN
-> willen de privileges die ze verwierven
verdedigen
2. Patriotten versus medestanders van Willem V, erfelijke stadhouder van Holland + alle
overige gewesten v/d Republiek -> eerder traditionalisme (dit is in het Noorden)
-> gaat hier over elites, maar is veel ruimer (over meerdere lagen v/d bevolking)
Pol. discussies worden hier veel ruimer gevoerd (te maken met vroegkapitalisme)
Wat gebeurt er in het Z?
1. 1789 – 1790: de Brabantse Revolutie en de Verenigde Belgische Staten
=> de Vonckisten en aanhangers vdN -> gemeenschappelijke afkeer
van Oostenrijkse regime
-> voor Vonckisten is die afkeer ambigu -> hij is te autoritair voor hun,
betrekt te weinig mensen uit het volk
Resultaat: mislukte poging tot moderne staatsvorming (natiestaat)
Progressieven worden verbannen -> naar FR
Staat die in de steigers stond -> enkel gedragen door traditionele elites
2. Al snel worden ZN geannexeerd door achtereenvolgens Oostenrijk en FR
=> versterking proto-natiegevoel
Uiteindelijk wordt dat België waarvan contouren al beetje zichtbaar zijn => wingewest van FR
3. De Napoleontische periode: laat oog vallen op wingewest
=> organiseert moderniseringsprocessen (vooral ten bate van FR) (modernisering infrastr.)
=> climax verfransing: Frans wordt oppermachtig: taal administratie, handel, nijverheid
-> lijkt dat zowel Ned. als Waalse dialecten in gevaar zijn
In ZN zowel grote migratiestroom van FR burgers (bv. vader Hendrik Conscience (is Fransman
maar trouwt met Antwerpse)
Wat gebeurt er in het N?
- Een sluimerende cultuurstrijd tussen conservatieven en modernisten barst open in een halve
burgeroorlog
=> een instabiel regime (Ned. regime kan alleen maar macht behouden door beroep te doen
op Pruisen)
- Toenemende invloed van FR
=> FR slaagt erin door militaire dreiging de macht te beïnvloeden => Republiek kan
beschouwd worden als bijna een satellietstaat van FR
-> wordt moeilijk voor degenen die macht uitvoeren om autonomie te handhaven
, = deels te danken aan diplomaat Rutger Jan Schimmelpenninck
=> Bataafse Republiek (1795 – 1806)
Schimmelpenninck wordt raadspensionaris = het Bataafse Gemenebest (= de naam van de
Bataafse Republiek vanaf 1801)
Alles constant in overleg met Parijs !!!
1806: N. besluit dat regime nog strakker moet -> gaat worden gevoerd door iemand Frans
= broer van N. = Lodewijk Napoleon => het Koninkrijk Holland (konijn van Olland)
Lodewijk zorgde ervoor dat Ned. bewustzijn gestimuleerd werd
1810 – 1813: Ned. door FR bezet (wordt nu wingewest van FR)
1813: Willem I, derde zoon van Willem V keert terug naar Huis Oranje-Nassau (om macht op
te eisen) -> vanaf 16 maart 1815: vorst van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
NOORDEN EN ZUIDEN WEER EEN STAAT
Doel: moderne natiestaat creëren
Willem I:
- De bevrijder/de eenmaker
- ‘geniale man met briljant plan voor integratie N en Z’
= sociaal-eco. project dat voor alle bewoners van de LL erg
aantrekkelijk zou moeten zijn
=> eco. vernieuwing + industrialisatie !!
- In N: scheepvaart, internationale connecties, …
In Z: Algemeene Nederlandsche Maatschappij ter Begunstiging van de Volksvlijt (1822)
In N: Nederlandsche Handel-Maatschappij (1824)
-> internationale handel in goede banen leiden
DUS: lijkt allemaal heel goed plan (zou iedereen wel moeten charmeren)
- Burgers moeten bereid zijn om te willen vergeten + elite moeten mee steunen
-> moeten in praktijk het
staatkundige project promoten
- Bevorderen cult. homogenisering:
Volgens Willem I: taal speelt belangrijke rol
o Promotie van Ned. als officiële taal in overgrote deel (draagt bij tot cult. homog.)
o Ned. werd vanaf 1815 officiële taal, behalve in Waalse provincies (dus ook in het
thans nog overwegend Nederlandstalige Brussel)
o Lijkt op eerste gezicht heel logisch: gestandaardiseerde taal
Niet enkel van elites!! Ook van overgrote aantal van burgers
o Anders in het Z!!
Ned. was gestandaardiseerde taal geweest maar afgebrokkeld -> Stand.ned. was
daar bijna dood
-> werd gezien als boerentaal, gebruikte je niet voor administratie
Ook Waalse dialecten die openstonden voor verdwijning
DUS: 1815: Verenigd Koninkrijk der Nederlanden is een politiek feit
Op het eerste gezicht lijkt het project erg te lukken, zeker in de lit.
-> eindelijk grote natie waarin ze via lit. kunnen communiceren
Antwoord Jan Frans Willems hierop (1793-1846), vader van de Vlaamse Beweging)
Groei Ned. cult en lit. elite -> zo dood was het Ned. niet !!!
-> was in de verdrukking geraakt
In ZN: Ned. in de lit. en cult. was levend genoeg om contact met Ned. opnieuw tot stand te brengen
MAAR duurde niet lang tot er frictie kwam op lit. uitwisseling tussen Z en N
De verzen bv. van Jan Frans Willems = archaïsch Ned.
, ≠ soepel en zuiver zoals in Ned.
Bilderdijk vindt JFW niets (lees stukje Willem Bilderijk 1815 in pwp)
Facet van lit. comm. tussen N en Z tussen 1815 – 1830 -> wordt telkens wel weer bijgelegd
MAAR blijft wel sprake van kleine fricties, want toch zoiets als Noordelijke en Zuidelijke identiteit
-> toch wel bereid om samen te werken o.l.v. Willem I
Soort wonder dat er een cult. en lit. elite ontstaat in ZN die zich bedient van Ned.
Prudens van Duyse1 -> (1804-1859) Lofdichten op de Nederlandse taal
Het schrijven over de taalkwestie was een beetje de ijskast ingegaan tijdens Brabantse Revolutie ->
maar begon nu weer
Voortdurend wordt WI bejubeld omdat hij in ZN Ned. bevrijd heeft van een Franse taaljuk
= held van lit. generatie
Zie pwp: JFW: Ode op de herstelling der Nederduitsche taal door Willem I, prins van Oranje-Nassau,
in 1814
van Duyse: Lofdicht op de Nederlandsche Taal
Zelfs nog in 1829: Ned. geleid als supergeleider van homogenisering
-> en toch na een jaar Belgische Revolutie, afscheuring van
het Zuiden
= stichting van een nieuwe moderne natiestaat die een liberale grondwet krijgt
Er waren dus te veel belangenverschillen ontstaan tussen N en Z
=> slijten van een bep. eco. project dat natiestaat draagt -> gebeurt niet in een dag
Vaak zijn het de elites die het voorbeeld geven
-> WI is er niet in geslaagd die met elkaar te verzoenen
-> elites in ZN hadden zich schrap gezet tegen WI
Wat was er allemaal gaande:
- Eén land, één vorst, twee volken
- Twee hoofdsteden: Brussel en Den Haag
Integratie Noord en Zuid: hij gunde Brussel iets en Ned. ook
- Economische integratie
Algemeene Nederlandsche Maatschappij ter Begunstiging van de Volksvlijt
Nederlandsche Handel-Maatschappij
- Elites gecharmeerd door eco. politiek:
-> liberale elites ‘Zuiden’ (industriële eco.)
-> in N: aristocratie (traditioneel grootgrondbezit)
(Cockerill -> geassocieerd met Luikse industrie -> schaart zich achter project WI)
Liberalen zagen het allemaal wel zitten -> aristocratie niet
-> wouden agrarische eco.
Er is een financieel onevenwicht tussen N en Z
-> N had veel staatsschulden en Z moest die nu mee gaan oplossen
- Modernisering voor onderwijs
In Z nog veel onderwijs in de handen van de Kerk -> schoolgaanden opgevoed met idee dat
ze dienaar moeten zijn van de Schepper
-> valt slecht bij aristocratie (grootgrondbezit: willen domme boeren die grond
blijven bewerken)
Zuidned. clerus ook niet te vinden voor modernisering onderwijs
-> via verlichte theorieën twijfel gezaaid over God
-> protestantisme kan misschien ingang vinden via dat onderwijs??
1
Als medeoprichter in 1836 van het genootschap 'De tael is gansch het Volk' gaf hij een belangrijke impuls aan
de Vlaamse Beweging
, DUS: aristocratie en clerus niet blij ☹
: zijn voor Ancien Régime
- Eén officiële taal (taalpolitiek)
Valt goed in lit. middens, maar valt soms bij andere elites slecht
Bij clerus: Kerk is totaal verfranst
-> vreest dat via Ned. protestantisme voet aan grond zou kunnen krijgen
Clerus: episcopaat (ambt v/e bisschop) vs. ‘petits vicaires’ (onderwijzers en lagere
geestelijkheid denk ik)
Ned. cultuur ook vatbaar voor Verlichte ideeën
Noordned. even gevaarlijk als het Frans
Aristocratie is geheel verfranst
-> dachten er niet aan Ned. te gebruiken om op breder niveau te comm.
Liberale elites: in ZN al bezig met modernisering en industrialisering
: hanteren het Frans (taal van moderniteit en vooruitgang)
: na Franse Revolutie komen ook veel elites uit FR
=> veel Franse immigranten in ZN
=> vinden taalpol. Willem I bezwaarlijk
- Explosieve situatie ontstaat – sluimerend verzet tegen Willem I
Modernisering in ZN brengt ook schokken met zich mee -> bep. groepen v/d bevolking
geconfronteerd met ziekte, honger, …
Stadsproletariaat dat niet goed onderwezen is -> komt in opstand
-> die opstand zal gekaapt worden door elites om ZN af te scheuren v/d N
- Was enerzijds grote bewondering voor WI (bv. Gentenaren hadden gezien dat plan van WI
voor heel VKdN in Gent vruchten afwierp)
-> maar hij had ook negatieve trekjes: zelden gewoonte om te consulteren, had autocratisch
trekje
Argwaan bij 2/3 v/d bevolking: protestanten
Als Z er dan nog bijkwam -> katholieken van Z en overige 1/3 katholieken = in de
meerderheid
Maar hij duwde zijn ideeën door => uiteindelijk geleid tot een zorgvuldig geregisseerde revolutie
Was in de praktijk een bijzonder zwakke natiestaat (te weinig flexibel; koning had onevenredig veel
macht)
Ook na 1830: koning behoudt veel macht in Ned. (verstarring neemt toe)
Wordt pas in 1848 opgelost als macht koning wordt ingeperkt
-> ontstaan parlement !!!! (door volk gekozen)
-> belangrijk dat er grondwet komt die soort consensus presenteert die
tegengestelde opvattingen verzoent, zodat ze bereid zijn te vergeten in functie v/e
gemeensch. Belgische identiteit
Volgens overlevering één cult. gebeurtenis die dat geweld doet ontploffen
Hoe begint Belgische Revolutie (volgens mythe)?
De Stomme van Portici:
- Opera van Daniel Auber
- Gaat over opstand van Napels tegen Spaanse overheersers
- Hierin één zang waarin offerzucht van degenen die sneuvelen voor vaderland wordt
bezongen
Je had ook jonge Franstalige liberalen -> zonen van een aantal captains of industry
-> waren het niet eens met pol. van Willem (zouden vuur hebben aangewakkerd)
Historisch reconstrueren:
Belangrijke figuren: Alexandre Gendebien, Louis de Potter, Sylvain van de Weyer
Les 6: 21/3/23
Kleine recapitulatie:
FR ondergaat revolutie -> geconfronteerd met (post)revolutionaire condities
1804: Napoleon wordt keizer
-> modernisering
= een verlichte keizer
MAAR niet alleen in FR turbulentie
De periode 1789 – 1815: onder invloed van FR ook voor rest van EU & Lage Landen een woelige tijd !!
Dus ook al voordat N. EU in vuur en vlam zet door oorlog
=> manifesteren zich structurele overeenkomsten + verschillen tussen NN en ZN:
Sympathisanten en onvoorwaardelijke tegenstanders v/d FR Revolutie:
1. Vonckisten (bv. Jan Baptist Verlooy) versus aanhangers van Hendrik van der Noot in de ZN
-> willen de privileges die ze verwierven
verdedigen
2. Patriotten versus medestanders van Willem V, erfelijke stadhouder van Holland + alle
overige gewesten v/d Republiek -> eerder traditionalisme (dit is in het Noorden)
-> gaat hier over elites, maar is veel ruimer (over meerdere lagen v/d bevolking)
Pol. discussies worden hier veel ruimer gevoerd (te maken met vroegkapitalisme)
Wat gebeurt er in het Z?
1. 1789 – 1790: de Brabantse Revolutie en de Verenigde Belgische Staten
=> de Vonckisten en aanhangers vdN -> gemeenschappelijke afkeer
van Oostenrijkse regime
-> voor Vonckisten is die afkeer ambigu -> hij is te autoritair voor hun,
betrekt te weinig mensen uit het volk
Resultaat: mislukte poging tot moderne staatsvorming (natiestaat)
Progressieven worden verbannen -> naar FR
Staat die in de steigers stond -> enkel gedragen door traditionele elites
2. Al snel worden ZN geannexeerd door achtereenvolgens Oostenrijk en FR
=> versterking proto-natiegevoel
Uiteindelijk wordt dat België waarvan contouren al beetje zichtbaar zijn => wingewest van FR
3. De Napoleontische periode: laat oog vallen op wingewest
=> organiseert moderniseringsprocessen (vooral ten bate van FR) (modernisering infrastr.)
=> climax verfransing: Frans wordt oppermachtig: taal administratie, handel, nijverheid
-> lijkt dat zowel Ned. als Waalse dialecten in gevaar zijn
In ZN zowel grote migratiestroom van FR burgers (bv. vader Hendrik Conscience (is Fransman
maar trouwt met Antwerpse)
Wat gebeurt er in het N?
- Een sluimerende cultuurstrijd tussen conservatieven en modernisten barst open in een halve
burgeroorlog
=> een instabiel regime (Ned. regime kan alleen maar macht behouden door beroep te doen
op Pruisen)
- Toenemende invloed van FR
=> FR slaagt erin door militaire dreiging de macht te beïnvloeden => Republiek kan
beschouwd worden als bijna een satellietstaat van FR
-> wordt moeilijk voor degenen die macht uitvoeren om autonomie te handhaven
, = deels te danken aan diplomaat Rutger Jan Schimmelpenninck
=> Bataafse Republiek (1795 – 1806)
Schimmelpenninck wordt raadspensionaris = het Bataafse Gemenebest (= de naam van de
Bataafse Republiek vanaf 1801)
Alles constant in overleg met Parijs !!!
1806: N. besluit dat regime nog strakker moet -> gaat worden gevoerd door iemand Frans
= broer van N. = Lodewijk Napoleon => het Koninkrijk Holland (konijn van Olland)
Lodewijk zorgde ervoor dat Ned. bewustzijn gestimuleerd werd
1810 – 1813: Ned. door FR bezet (wordt nu wingewest van FR)
1813: Willem I, derde zoon van Willem V keert terug naar Huis Oranje-Nassau (om macht op
te eisen) -> vanaf 16 maart 1815: vorst van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
NOORDEN EN ZUIDEN WEER EEN STAAT
Doel: moderne natiestaat creëren
Willem I:
- De bevrijder/de eenmaker
- ‘geniale man met briljant plan voor integratie N en Z’
= sociaal-eco. project dat voor alle bewoners van de LL erg
aantrekkelijk zou moeten zijn
=> eco. vernieuwing + industrialisatie !!
- In N: scheepvaart, internationale connecties, …
In Z: Algemeene Nederlandsche Maatschappij ter Begunstiging van de Volksvlijt (1822)
In N: Nederlandsche Handel-Maatschappij (1824)
-> internationale handel in goede banen leiden
DUS: lijkt allemaal heel goed plan (zou iedereen wel moeten charmeren)
- Burgers moeten bereid zijn om te willen vergeten + elite moeten mee steunen
-> moeten in praktijk het
staatkundige project promoten
- Bevorderen cult. homogenisering:
Volgens Willem I: taal speelt belangrijke rol
o Promotie van Ned. als officiële taal in overgrote deel (draagt bij tot cult. homog.)
o Ned. werd vanaf 1815 officiële taal, behalve in Waalse provincies (dus ook in het
thans nog overwegend Nederlandstalige Brussel)
o Lijkt op eerste gezicht heel logisch: gestandaardiseerde taal
Niet enkel van elites!! Ook van overgrote aantal van burgers
o Anders in het Z!!
Ned. was gestandaardiseerde taal geweest maar afgebrokkeld -> Stand.ned. was
daar bijna dood
-> werd gezien als boerentaal, gebruikte je niet voor administratie
Ook Waalse dialecten die openstonden voor verdwijning
DUS: 1815: Verenigd Koninkrijk der Nederlanden is een politiek feit
Op het eerste gezicht lijkt het project erg te lukken, zeker in de lit.
-> eindelijk grote natie waarin ze via lit. kunnen communiceren
Antwoord Jan Frans Willems hierop (1793-1846), vader van de Vlaamse Beweging)
Groei Ned. cult en lit. elite -> zo dood was het Ned. niet !!!
-> was in de verdrukking geraakt
In ZN: Ned. in de lit. en cult. was levend genoeg om contact met Ned. opnieuw tot stand te brengen
MAAR duurde niet lang tot er frictie kwam op lit. uitwisseling tussen Z en N
De verzen bv. van Jan Frans Willems = archaïsch Ned.
, ≠ soepel en zuiver zoals in Ned.
Bilderdijk vindt JFW niets (lees stukje Willem Bilderijk 1815 in pwp)
Facet van lit. comm. tussen N en Z tussen 1815 – 1830 -> wordt telkens wel weer bijgelegd
MAAR blijft wel sprake van kleine fricties, want toch zoiets als Noordelijke en Zuidelijke identiteit
-> toch wel bereid om samen te werken o.l.v. Willem I
Soort wonder dat er een cult. en lit. elite ontstaat in ZN die zich bedient van Ned.
Prudens van Duyse1 -> (1804-1859) Lofdichten op de Nederlandse taal
Het schrijven over de taalkwestie was een beetje de ijskast ingegaan tijdens Brabantse Revolutie ->
maar begon nu weer
Voortdurend wordt WI bejubeld omdat hij in ZN Ned. bevrijd heeft van een Franse taaljuk
= held van lit. generatie
Zie pwp: JFW: Ode op de herstelling der Nederduitsche taal door Willem I, prins van Oranje-Nassau,
in 1814
van Duyse: Lofdicht op de Nederlandsche Taal
Zelfs nog in 1829: Ned. geleid als supergeleider van homogenisering
-> en toch na een jaar Belgische Revolutie, afscheuring van
het Zuiden
= stichting van een nieuwe moderne natiestaat die een liberale grondwet krijgt
Er waren dus te veel belangenverschillen ontstaan tussen N en Z
=> slijten van een bep. eco. project dat natiestaat draagt -> gebeurt niet in een dag
Vaak zijn het de elites die het voorbeeld geven
-> WI is er niet in geslaagd die met elkaar te verzoenen
-> elites in ZN hadden zich schrap gezet tegen WI
Wat was er allemaal gaande:
- Eén land, één vorst, twee volken
- Twee hoofdsteden: Brussel en Den Haag
Integratie Noord en Zuid: hij gunde Brussel iets en Ned. ook
- Economische integratie
Algemeene Nederlandsche Maatschappij ter Begunstiging van de Volksvlijt
Nederlandsche Handel-Maatschappij
- Elites gecharmeerd door eco. politiek:
-> liberale elites ‘Zuiden’ (industriële eco.)
-> in N: aristocratie (traditioneel grootgrondbezit)
(Cockerill -> geassocieerd met Luikse industrie -> schaart zich achter project WI)
Liberalen zagen het allemaal wel zitten -> aristocratie niet
-> wouden agrarische eco.
Er is een financieel onevenwicht tussen N en Z
-> N had veel staatsschulden en Z moest die nu mee gaan oplossen
- Modernisering voor onderwijs
In Z nog veel onderwijs in de handen van de Kerk -> schoolgaanden opgevoed met idee dat
ze dienaar moeten zijn van de Schepper
-> valt slecht bij aristocratie (grootgrondbezit: willen domme boeren die grond
blijven bewerken)
Zuidned. clerus ook niet te vinden voor modernisering onderwijs
-> via verlichte theorieën twijfel gezaaid over God
-> protestantisme kan misschien ingang vinden via dat onderwijs??
1
Als medeoprichter in 1836 van het genootschap 'De tael is gansch het Volk' gaf hij een belangrijke impuls aan
de Vlaamse Beweging
, DUS: aristocratie en clerus niet blij ☹
: zijn voor Ancien Régime
- Eén officiële taal (taalpolitiek)
Valt goed in lit. middens, maar valt soms bij andere elites slecht
Bij clerus: Kerk is totaal verfranst
-> vreest dat via Ned. protestantisme voet aan grond zou kunnen krijgen
Clerus: episcopaat (ambt v/e bisschop) vs. ‘petits vicaires’ (onderwijzers en lagere
geestelijkheid denk ik)
Ned. cultuur ook vatbaar voor Verlichte ideeën
Noordned. even gevaarlijk als het Frans
Aristocratie is geheel verfranst
-> dachten er niet aan Ned. te gebruiken om op breder niveau te comm.
Liberale elites: in ZN al bezig met modernisering en industrialisering
: hanteren het Frans (taal van moderniteit en vooruitgang)
: na Franse Revolutie komen ook veel elites uit FR
=> veel Franse immigranten in ZN
=> vinden taalpol. Willem I bezwaarlijk
- Explosieve situatie ontstaat – sluimerend verzet tegen Willem I
Modernisering in ZN brengt ook schokken met zich mee -> bep. groepen v/d bevolking
geconfronteerd met ziekte, honger, …
Stadsproletariaat dat niet goed onderwezen is -> komt in opstand
-> die opstand zal gekaapt worden door elites om ZN af te scheuren v/d N
- Was enerzijds grote bewondering voor WI (bv. Gentenaren hadden gezien dat plan van WI
voor heel VKdN in Gent vruchten afwierp)
-> maar hij had ook negatieve trekjes: zelden gewoonte om te consulteren, had autocratisch
trekje
Argwaan bij 2/3 v/d bevolking: protestanten
Als Z er dan nog bijkwam -> katholieken van Z en overige 1/3 katholieken = in de
meerderheid
Maar hij duwde zijn ideeën door => uiteindelijk geleid tot een zorgvuldig geregisseerde revolutie
Was in de praktijk een bijzonder zwakke natiestaat (te weinig flexibel; koning had onevenredig veel
macht)
Ook na 1830: koning behoudt veel macht in Ned. (verstarring neemt toe)
Wordt pas in 1848 opgelost als macht koning wordt ingeperkt
-> ontstaan parlement !!!! (door volk gekozen)
-> belangrijk dat er grondwet komt die soort consensus presenteert die
tegengestelde opvattingen verzoent, zodat ze bereid zijn te vergeten in functie v/e
gemeensch. Belgische identiteit
Volgens overlevering één cult. gebeurtenis die dat geweld doet ontploffen
Hoe begint Belgische Revolutie (volgens mythe)?
De Stomme van Portici:
- Opera van Daniel Auber
- Gaat over opstand van Napels tegen Spaanse overheersers
- Hierin één zang waarin offerzucht van degenen die sneuvelen voor vaderland wordt
bezongen
Je had ook jonge Franstalige liberalen -> zonen van een aantal captains of industry
-> waren het niet eens met pol. van Willem (zouden vuur hebben aangewakkerd)
Historisch reconstrueren:
Belangrijke figuren: Alexandre Gendebien, Louis de Potter, Sylvain van de Weyer
