Goede GGZ! Nieuwe concepten,
aangepaste taal en betere organisatie.
H2. Wat is psychische gezondheid?
2.1 Het platonische gezondheidsideaal
Lange tijd was de definitie van gezondheid een soort platonisch ideaal. De definitie van de WHO uit
1948 definieert gezondheid niet alleen als de afwezigheid van ziekte, maar eist daarbovenop ook nog
een staat van compleet lichamelijk, psychisch en sociaal welbevinden. Doordat de lat zo hoog ligt
vallen grote groepen mensen per definitie in de categorie ‘niet gezond’ oftewel ‘ziek’ en willen we
men ‘beter’ maken.
Dit ideaal om iedereen te helpen naar een staat van compleet welbevinden te vinden heeft geleid tot
grootschalige gezondheidszorgconsumptie in de vorm van diagnostische procedures, operaties,
psychotherapieën, medicatie en andere ‘evidence based’ producten. De maten waarin mensen
gezondheidszorg consumeren, wordt beïnvloed door wat de samenleving hanteert als
gezondheidsideaal. Steeds meer wordt gediagnostiseerd als een officiële ‘ziekte’ zoals ADHD. Vroeger
waren er dus dezelfde symptomen, alleen nog geen label. Dit is niet slecht, maar het geeft wel aan
dat de grens tussen ‘gezond’ en ‘ziek’ kan verschuiven. De overheid kan dit veranderen, maar dan
vaak in de richting van ziekte naar gezondheid. Zo werd zorg vroeger vergoed waardoor de kosten
met 110% zijn gestegen. Om die stijging tegen te gaan werd de grens van wat ‘ziek’ is opgetrokken,
zodat minder mensen voor professionele ggz-hulp in aanmerking zou komen.
Dit laat zien dat er een verband is tussen zorgconsumptie en de lokale interpretatie van de
gezondheidsgrens.
2.2 Overbehandeling en overspannen gezondheidsideaal
Een platonisch gezondheidsideaal beïnvloedt de verwachtingen die mensen hebben van
‘behandeling’. Wanneer het doel gezondheid is in de vorm van afwezigheid van ziekte plus compleet
welbevinden zou de behandeling dus ook pas voorbij moeten zijn bij een staat van compleet
welbevinden. Bij lichamelijke klachten is dat wel eens zo, maar bij psychische klachten minder snel.
Zeker in westerse werelden denken we bij ziekten niet alleen aan o.a. reuma of diabetes maar ook
aan beperkingen in het kader van psychische, cardiovasculaire, metabole of gewrichtsaandoeningen.
Veel activiteiten in de moderne geneeskunde is gericht op ziekten waarbij mensen niet beter kunnen
worden en waarvan de symptomen blijven houden. Medici beginnen daarbij in te zien dat ze
hierdoor zijn terechtgekomen in een almaar escalerende spiraal van symptoombestrijding tot de
patiënt erbij neervalt en welke tot niets kan leiden. Denk hierbij naast overbehandeling ook aan over-
diagnose. Patiënten geven vaak aan voor minder behandeling te kiezen als ze goed worden
voorgelicht over de (on)mogelijkheden.
2.3 Een nieuw model: positieve gezondheid
Wat te doen met de mismatch tussen de oude definitie van gezondheid en de nieuwe realiteit van de
chronische ziekten bij het groeiende cohort ouderen? Gezondheid, vond men, kan het best worden
omschreven als: het vermogen zich aan te passen en zelf de regie te voeren, gegeven psychische,
, lichamelijke en sociale uitdagingen, ook wel zelfmanagement genoemd. Deze definitie wordt
internationaal goed ontvangen.
Gezondheid is niet passief wachten tot de dokter je beter maakt, maar een staat bereiken waarin je
je vermogen tot coping voldoende hebt ontwikkeld om weer aan betekenisvolle doelen te werken en
een zinvol bestaan te ervaren.
De moderne omschrijving betekent niet dat mensen zich maar moeten aanpassen aan hun ellende,
maar dat ze hun kracht moeten aanspreken zodat ze weer aan (aangepaste) doelen kunnen werken.
Gezondheid is een middel, geen doel.
Onderzoek naar de nieuwe omschrijving van ‘positieve gezondheid’ leidde tot een conclusie over de
spirituele dimensie van gezondheid, te weten hebben van betekenisvolle doelen en het ervaren van
een zinvol bestaan. Artsen gaven aan deze spirituele dimensie van gezondheid niet onder het begrip
‘gezondheid’ valt. Patiënten en verpleegkundigen zagen dit wel zo.
Wanneer je in een depressie komt vallen alle vanzelfsprekendheden weg zoals je identiteit als
participerende persoon, je beeld van jezelf op een pad dat ergens naartoe gaat, je verbondenheid
met anderen, je toekomstige rollen als echtgenoot, ouder of grootouder; oftewel ‘het leven is goed’
en dwingen je tot een moeilijke verwerking en aanpassing Het model van positieve gezondheid
biedt ruimte voor dit fundamentele aspect van persoonlijk herstel, en biedt daarom een beter
uitgangspunt voor wie herstelgericht wil werken in de GGZ.
Zingeving is belangrijk in de therapeutische relatie: hulpverleners in de GGZ zijn bevlogen en
ontlenen zingeving aan het werken met mensen met psychische klachten; Mensen met psychische
klachten zijn op zoek naar zingeving in de vorm van werken aan betekenisvolle doelen. De match
tussen deze twee dimensies van zingeving vormt de basis van de therapeutische relatie.
Alle mensen, in behandeling of niet, zijn bezig met het realiseren van doelen
Een verschil tussen het model van positieve gezondheid en het oude model van gezond versus ziek, is
dat het verbindt
- Het oude model verdeelt de mensheid in twee klassen: gezonden en zieken. Zieken zijn
afhankelijk van medische zorg om beter te worden, gezondheid is een doel op zich.
- Het nieuwe model plaatst gezondheid meer op een continuüm, als middel dat mensen kan
helpen betekenisvolle doelen te realiseren. De hoop gaat niet zozeer over medisch-technische
vooruitgang, maar over de mogelijkheid dat mensen kunnen putten uit eigen kracht om
(aangepaste) doelen te formuleren en te ervaren dat hun bestaan ertoe doet, ook al zijn de
lichamelijke, psychische en sociale uitdagingen vaak blijvend.
De medische interpretatie van gezondheid, in termen van lichaamsfuncties die gerepareerd moeten
worden voor een staat van compleet welbevinden, heeft grote invloed gehad op het denken over
psychische klachten en hoe die te behandelen. De medische interpretatie heeft geleid tot een
monistisch ‘neuroreductionistisch’ model van psychische klachten. En dat is een van de redenen om
een redesign van de GGZ te overwegen: het nieuwe model van positieve gezondheid biedt meer
pluriformiteit.
aangepaste taal en betere organisatie.
H2. Wat is psychische gezondheid?
2.1 Het platonische gezondheidsideaal
Lange tijd was de definitie van gezondheid een soort platonisch ideaal. De definitie van de WHO uit
1948 definieert gezondheid niet alleen als de afwezigheid van ziekte, maar eist daarbovenop ook nog
een staat van compleet lichamelijk, psychisch en sociaal welbevinden. Doordat de lat zo hoog ligt
vallen grote groepen mensen per definitie in de categorie ‘niet gezond’ oftewel ‘ziek’ en willen we
men ‘beter’ maken.
Dit ideaal om iedereen te helpen naar een staat van compleet welbevinden te vinden heeft geleid tot
grootschalige gezondheidszorgconsumptie in de vorm van diagnostische procedures, operaties,
psychotherapieën, medicatie en andere ‘evidence based’ producten. De maten waarin mensen
gezondheidszorg consumeren, wordt beïnvloed door wat de samenleving hanteert als
gezondheidsideaal. Steeds meer wordt gediagnostiseerd als een officiële ‘ziekte’ zoals ADHD. Vroeger
waren er dus dezelfde symptomen, alleen nog geen label. Dit is niet slecht, maar het geeft wel aan
dat de grens tussen ‘gezond’ en ‘ziek’ kan verschuiven. De overheid kan dit veranderen, maar dan
vaak in de richting van ziekte naar gezondheid. Zo werd zorg vroeger vergoed waardoor de kosten
met 110% zijn gestegen. Om die stijging tegen te gaan werd de grens van wat ‘ziek’ is opgetrokken,
zodat minder mensen voor professionele ggz-hulp in aanmerking zou komen.
Dit laat zien dat er een verband is tussen zorgconsumptie en de lokale interpretatie van de
gezondheidsgrens.
2.2 Overbehandeling en overspannen gezondheidsideaal
Een platonisch gezondheidsideaal beïnvloedt de verwachtingen die mensen hebben van
‘behandeling’. Wanneer het doel gezondheid is in de vorm van afwezigheid van ziekte plus compleet
welbevinden zou de behandeling dus ook pas voorbij moeten zijn bij een staat van compleet
welbevinden. Bij lichamelijke klachten is dat wel eens zo, maar bij psychische klachten minder snel.
Zeker in westerse werelden denken we bij ziekten niet alleen aan o.a. reuma of diabetes maar ook
aan beperkingen in het kader van psychische, cardiovasculaire, metabole of gewrichtsaandoeningen.
Veel activiteiten in de moderne geneeskunde is gericht op ziekten waarbij mensen niet beter kunnen
worden en waarvan de symptomen blijven houden. Medici beginnen daarbij in te zien dat ze
hierdoor zijn terechtgekomen in een almaar escalerende spiraal van symptoombestrijding tot de
patiënt erbij neervalt en welke tot niets kan leiden. Denk hierbij naast overbehandeling ook aan over-
diagnose. Patiënten geven vaak aan voor minder behandeling te kiezen als ze goed worden
voorgelicht over de (on)mogelijkheden.
2.3 Een nieuw model: positieve gezondheid
Wat te doen met de mismatch tussen de oude definitie van gezondheid en de nieuwe realiteit van de
chronische ziekten bij het groeiende cohort ouderen? Gezondheid, vond men, kan het best worden
omschreven als: het vermogen zich aan te passen en zelf de regie te voeren, gegeven psychische,
, lichamelijke en sociale uitdagingen, ook wel zelfmanagement genoemd. Deze definitie wordt
internationaal goed ontvangen.
Gezondheid is niet passief wachten tot de dokter je beter maakt, maar een staat bereiken waarin je
je vermogen tot coping voldoende hebt ontwikkeld om weer aan betekenisvolle doelen te werken en
een zinvol bestaan te ervaren.
De moderne omschrijving betekent niet dat mensen zich maar moeten aanpassen aan hun ellende,
maar dat ze hun kracht moeten aanspreken zodat ze weer aan (aangepaste) doelen kunnen werken.
Gezondheid is een middel, geen doel.
Onderzoek naar de nieuwe omschrijving van ‘positieve gezondheid’ leidde tot een conclusie over de
spirituele dimensie van gezondheid, te weten hebben van betekenisvolle doelen en het ervaren van
een zinvol bestaan. Artsen gaven aan deze spirituele dimensie van gezondheid niet onder het begrip
‘gezondheid’ valt. Patiënten en verpleegkundigen zagen dit wel zo.
Wanneer je in een depressie komt vallen alle vanzelfsprekendheden weg zoals je identiteit als
participerende persoon, je beeld van jezelf op een pad dat ergens naartoe gaat, je verbondenheid
met anderen, je toekomstige rollen als echtgenoot, ouder of grootouder; oftewel ‘het leven is goed’
en dwingen je tot een moeilijke verwerking en aanpassing Het model van positieve gezondheid
biedt ruimte voor dit fundamentele aspect van persoonlijk herstel, en biedt daarom een beter
uitgangspunt voor wie herstelgericht wil werken in de GGZ.
Zingeving is belangrijk in de therapeutische relatie: hulpverleners in de GGZ zijn bevlogen en
ontlenen zingeving aan het werken met mensen met psychische klachten; Mensen met psychische
klachten zijn op zoek naar zingeving in de vorm van werken aan betekenisvolle doelen. De match
tussen deze twee dimensies van zingeving vormt de basis van de therapeutische relatie.
Alle mensen, in behandeling of niet, zijn bezig met het realiseren van doelen
Een verschil tussen het model van positieve gezondheid en het oude model van gezond versus ziek, is
dat het verbindt
- Het oude model verdeelt de mensheid in twee klassen: gezonden en zieken. Zieken zijn
afhankelijk van medische zorg om beter te worden, gezondheid is een doel op zich.
- Het nieuwe model plaatst gezondheid meer op een continuüm, als middel dat mensen kan
helpen betekenisvolle doelen te realiseren. De hoop gaat niet zozeer over medisch-technische
vooruitgang, maar over de mogelijkheid dat mensen kunnen putten uit eigen kracht om
(aangepaste) doelen te formuleren en te ervaren dat hun bestaan ertoe doet, ook al zijn de
lichamelijke, psychische en sociale uitdagingen vaak blijvend.
De medische interpretatie van gezondheid, in termen van lichaamsfuncties die gerepareerd moeten
worden voor een staat van compleet welbevinden, heeft grote invloed gehad op het denken over
psychische klachten en hoe die te behandelen. De medische interpretatie heeft geleid tot een
monistisch ‘neuroreductionistisch’ model van psychische klachten. En dat is een van de redenen om
een redesign van de GGZ te overwegen: het nieuwe model van positieve gezondheid biedt meer
pluriformiteit.
