Samenvatting Culturele diversiteit en recht UHasselt

Samenvatting Culturele diversiteit en recht
HC1 Culturele diversiteit en de democratische
rechtsstaat
Effecten van de na-oorlogse migraties
 De jaren vijftig en zestig: asiel en mensenrechten + arbeidsmigratie (voluntarisme)
o Doel: opvang voorzien vr slachtoffers v geweld en vervolging enerzijds, economische heropbouw
Europese samenleving anderzijds
o Belangrijk:
 Asielverdrag v Genève (juli 1951)
 Europese Gemeenschappen => vrij verkeer v goederen, diensten en personen
 Bilaterale arbeidsimmigratieovereenkomsten tussen Europese landen => vaak grond voor
gezinshereniging (wat we nu zelfs nog merken)
 EVRM
 De jaren zeventig: stabilisatie
o Economische noodzaak neemt af => migratiestop (koerswijziging in beleid)
 Nuance #1: bilaterale arbeidsimmigratieovk’s blijven de meeste landen binden =>
gezinshereniging blijft 1 vd belangrijkste migratiekanalen nr EU
 Nuance #2: Asielverdrag blijft vluchtelingen aanspraak geven op bescherming => migratie”stop”
is onrealistisch => wordt meer een zware grenscontrole dan effectieve sluiting vd landsgrenzen
 De jaren tachtig: de opmars van de mensenrechten, gekoppeld aan integratiebeleid
o Overheid wilde voor vreemdelingen minstens formele gelijkheid met de Belg waarborgen:
 Wet Belgische nationaliteit brengt versoepelingen vd vw om Belgische nationaliteit te
verwerven
 Antiracismewet (1981)
 De jaren negentig: Europeanisering van het asiel- en migratiebeleid
 Na 2000: mensenrechten gelden ook voor documentloze vreemdelingen
o 3 begrippen
 Non-refoulementbeginsel: kandidaat-vluchtelingen zijn beschermd tegen risico nr het land dat
hij/zij is ontvlucht te worden teruggewezen zolang zijn/haar aanvraag in onderzoek is
 => Aantrekkingskracht (“pull”-factor) door zekerheid v bescherming, minstens zolang de
procedure loopt
 Wijziging betekenis nationale identiteit
 Vroeger: persoon is bij voorkeur drager van slechts 1 nationaliteit
 Nu: van dat beginsel afgestapt, o.a. om te voorkomen dat vreemdelingen die juridisch
niet vrijwillig afstand kunnen doen v hun 1ste nationaliteit daardoor verhinderd zouden
zijn nationaliteit v verblijfplaats op te nemen
 MAAR nationaliteit v herkomst blijft vr velen beantwoorden aan
culturele/religieuze identiteitsbeleving
 Opgang van mensenrechten => exponentiële groei in aantal mensen dat hier beroep op doet
 Kunnen steunen op eerbiediging van grondrechten zonder discriminatie ogv
nationaliteit/verblijfspositie
 Beslissende rol rechtspraak bv. recht op kosteloze bijstand igv dringende medische hulp
vr documentloze personen

Multiculturaliteit en private rechtsverhoudingen
Contractenrecht
 Staat open voor multiculturaliteit
 Overeenkomst bepaalt wat partijen bindt, ongeacht de cultuur
 Wel beperkt door de openbare orde (bv. polygamie kan niet in BE)

Het arbeidsrecht
 Verdoken discriminatie bij tendensbedrijven => doen alsof ze neutraal zijn

Genuine and determining professional requirement
 Job uitoefenen kan mits bepaalde voorwaarden die cultuurgebonden zijn

,  De overheid doet redelijke aanpassingen zodat mensen van andere culturen ook kunnen meedoen, anders is
er misschien sprake van verdoken discriminatie
o Bv. taalexamen vr brandweerman  indien overmaats irrelevant examen => verdoken discriminatie?

Redelijke aanpassingen (reasonable accomodation):
 Ongelijkheid zoveel mogelijk wegwerken door het nemen van redelijke aanpassingen
 4 soorten:
o Remediërende maatregelen: personen individueel helpen (bv. lift maken vr rolstoelgebruikers)
o Differentiërende maatregelen: andere voorwaarden stellen
o Compenserende maatregelen: via vergoedingen of hulpmiddelen
o Dispenserende maatregelen: vrijstellen
 Er moet ook gekeken naar de redelijkheid: kostprijs, impact vd aanpassing, gelijkwaardige alternatieven, …

OG1 Oriëntatie culturele diversiteit en recht
Cultuur
 Geen vaste definitie
o W. van der Burg probeert: min of meer samenhangend geheel van overtuigingen, praktijken en
houdingen, dat doorgaans verbonden is aan een bepaalde groep, institutie of netwerk
 3 modellen/perspectieven op cultuur van W. van der Burg:
o Samenhangende praktijken (Praktijkmodel): cultuur wordt gekoppeld aan gedrag en beoordeeld obv
handelen v mensen bv. ik ben Vlaming, een Japanner buigt bij het groeten, …
o Geïnternaliseerde waarden (Karaktermodel): kenmerken en houdingen die groepen onderscheiden
zijn bepalend bv. Nederlanders zijn direct
o Verzameling van overtuigingen (Doctrinemodel): gedrag v mensen ve bep. cultuur wordt verklaard
vanuit achterliggende leer die aan mensen aangeeft hoe zij moeten handelen bv. Islam geeft
gedragsregels aan zijn gelovigen
 Meervoudige identiteit: een persoon kan zich als lid van verschillende culturen voelen

 MAAR risico indien we dit allemaal apart bekijken:
o Indien enkel uitgaan v doctrinemodel:
 Wordt onrecht gedaan aan werkelijkheid
 Minder makkelijk rekening te houden met ontwikkelingen
o Indien enkel uitgaan v karaktermodel:
 Risico stereotyperend te werken
o Indien enkel praktijkmodel:
 Gedrag vd 1 kan ten onrechte aan andere toegeschreven
Oplossing: de modellen moeten per situatie met nuance worden gehanteerd

Relatie met religie
 Cultuur hoeft niet gekoppeld te zijn aan religie
 2 perspectieven
o Religie < cultuur  religie als praktijksysteem vormt een onderdeel van cultuur
o Religie > cultuur  religie doorkruist verschillende culturen

Recht op cultuur?
 Is er nog niet
 Verdragen verwoorden dit wel, maar niet in dwingende vorm
 Integratie van recht op cultuur via recht op taal of religie mogelijk

Visies
 Interactionistische visie (realistischer):
o Dynamisch
o Kernidentiteit die ontwikkelt door interacties in de levensweg
o Cultuur beweegt samen met bevolkingsgroepen

,  Primordialistische visie:
o Statisch
o Cultuur heeft eigen essentie
o Kernwaarden verklaren bepaald gedrag (bv. Islam is een eercultuur)
o Andere culturen eerder als bedreiging
o Bv. Nationalisme/essentialisme

Rechtspluralisme
 Stroming v sociaal-wetenschappelijk denken
 Het naast elkaar bestaan van 2 of meer normatieve ordeningen waaraan het karakter van een rechtsstelsel
kan worden gegeven (meestal statelijk rechtstelsel + ander stelsel)
o Bv. vroeger leefden Joden, Christenen en Islamieten vreedzaam langs elkaar in Jeruzalem, en die
culturen konden langs elkaar staan

Visies
 Decentralistische visie:
o Ander rechtsstelsel/normatief stelsel vindt oorsprong in gewoontes en tradities van groepen
o Recht bekijken vanuit de maatschappij (van onderaf)
 Centralistische visie:
o Recht wordt door de overheid bepaald (centraal)
o Rechtspluralisme kan geaccepteerd worden door de overheid
o Overheid kan kiezen tussen sterk of zwak rechtspluralisme

Sterk vs zwak rechtspluralisme:
 Sterk rechtspluralisme:
o Groepen zijn volledig autonoom om het vr hen geldende recht te bepalen
o Overheid treedt terug => autonome groepen hebben laatste woord

Zwak rechtspluralisme:
o Wel diversiteit aan normatieve ordeningen binnen het recht, maar overheid is nog steeds actor =>
hierbinnen blijft nog ruimte voor universele waarden en grenzen => pluralisme
o Overheid heeft laatste woord (bv. onverdoofd slachten => islam wenst dit niet maar overheid beslist)
o Bv. België en Nederland

4 Perspectieven (uit HB):
 Pluralisme (supra)
 Universalisme (infra)
 Cultuurrelativisme (infra)
 Kosmopolitisme: zien de samenleving als pluralistische en dynamische eenheid waarin niet afgestemd hoort
te worden op culturele diversiteit. Cultuur + nat. identiteit worden zoveel mogelijk buiten beschouwing
gelaten

Universalisme vs Cultuurrelativisme
Cultuurrelativisten
 Gaan ervan uit dat culturen eigen normen en waarden (en normen en waarden daarom cultureel bepaald)
 Gevolgen:
o Kan culturen niet vergelijken want kan niet oordelen over andere adhv eigen cultuur => 1 cultuur niet
beter dan de andere
o Maximale ruimte voor culturele diversiteit en respect
o Meta-normen bestaan niet ( universalisten)
 Nadelen:
o leidt tot stigmatisering, rechtsongelijkheid en rechtsonzekerheid
o kan vooruitgang/emancipatie minderheden tegengaan
o Culturen zijn moeilijk af te bakenen
o Universele waarden kunnen worden overtreden en controle hierop ontbreekt

, Universalisten:
 Er bestaan universele waarden waaraan (ook) cultureel bepaalde normen en waarden kunnen gemeten
 Meta-normen bestaan wel => kan culturen vergelijken
 Volgens hen leiden cultuurrelativistische ideeën tot onoplosbaar dilemma

Toepassing
 Bv. vrouwenbesnijdenis:
o Cultuurrelativist: keurt goed want ‘ik kan binnen mijn cultuur niet oordelen over andere culturen’
o Universalist: Besnijdenis zal binnen meta-normen moeten passen, anders keuren ze het af

Gelijkheidsbeginsel
Definitie:
 Dezelfde regels moeten van toepassing zijn op dezelfde gevallen en verschillende regels moeten van
toepassing zijn op verschillende gevallen. Dus niet zomaar dezelfde normen en waarden voor iedereen.

2 soorten gelijkheid
 Formele gelijkheid:
o Iedereen dezelfde rechten (bv. christelijke feestdagen gelden voor iedereen als vrije dagen)

Materiele gelijkheid:
o Niet iedereen is gelijk => gelijkheidsbeginsel betekent niet iedereen exact zelfde behandelen, maar
proberen even goede uitkomst te verzorgen
 Houdt rekening met verschillen om te proberen iedereen dezelfde rechtsbescherming te geven
in mate vh mogelijke (bv. christenen hebben christelijke feestdagen, joden hebben joodse
feestdagen als vrije dagen  minderheden beschermen)
o Wordt steeds meer als juiste norm gezien

Autonomie (in het privaatrecht):
 Elk individu organiseert eigen private leven met een belangenafweging (bv. besnijdenis: lichamelijke
onschendbaarheid vs. religieuze rechten)
 Cultuur belangrijk voor persoonlijke ontwikkeling en autonomie
 Gevolgen al dan niet respecteren:
o Indien niet gerespecteerd  minder sociale cohesie, geen rekening met diversiteit (= schending
gelijkheidsbeginsel)
o Indien wel gerespecteerd  rechtsongelijkheid (= schending gelijkheidsbeginsel)

Moet het recht ruimte bieden voor culturele diversiteit?
 Tegenstanders: Het gelijkheidsbeginsel verzet zich tegen het accepteren van culturele verschillen in het
recht. Het tegemoet komen aan deze diversiteit zou immers rechtsongelijkheid opleveren.
 Voorstanders: Het gelijkheidsbeginsel vergt dat er rekening wordt gehouden met diversiteit. Door aan
iedereen dezelfde rechten toe te kennen en verschillen te negeren, krijgt niet iedereen uiteindelijke dezelfde
rechtsbescherming.

Democratie en gelijkheidsbeginsel (volgens Dworkin)
 Dworkin: de dragende idee achter een democratie is dat de staat alle burgers als gelijken, dus met gelijke
zorg en respect, moet behandelen.
 Democratie houdt in principe in dat ieders stem even zwaar meetelt, maar dit kan nadelig zijn voor
minderheden. Om deze minderheden te beschermen dient men dit meerderheidsprincipe aan te vullen met
grondrechten.

Lamur:
Rol van culturele factoren in het recht:
 Culturele factoren zijn macro-omgevingsfactoren, met betrekking tot de kenmerken van een gemeenschap
en de maatschappelijke verhouding daarbij.
 Bv. in sommige culturen staat man boven en moet vrouw alles verdragen en luisteren