Leerdoelen Minor Oncologie
Inhoud
Toetsmatrijs..................................................................................................3
Lesweek 1 – Introductie................................................................................3
HC Preventie van kanker..................................................................................... 3
HC Behandelmethoden bij kanker.......................................................................4
HC Organisatie van oncologische zorg................................................................8
Lesweek 2 – Borstkanker............................................................................11
HC Pathologie.................................................................................................... 11
HC Epidemiologie en “wat is kanker?”...............................................................12
WG Psychosociale zorg & mantelzorg...............................................................16
HC Chemotherapie............................................................................................ 18
HC Borstkanker en de chirurgische behandeling van borstkanker....................22
HC Radiotherapie.............................................................................................. 26
HC Jong en Kanker............................................................................................. 26
HC Verpleegkundige aspecten van borstkanker................................................26
HC Palliatieve zorg............................................................................................. 28
Lesweek 3 – Longkanker............................................................................30
HC Longkanker.................................................................................................. 30
HC Voeding bij kanker....................................................................................... 34
HC De verpleegkundige aspecten van longkanker............................................36
HC Gelukkig heb je je wenkbrauwen nog..........................................................38
WG Misselijkheid en braken bij de oncologische/palliatieve client (CINV).........40
HC Radiologie.................................................................................................... 42
Lesweek 4 – Prostaatkanker.......................................................................44
HC Palliatieve zorg in sub-Sahara Afrika............................................................44
HC Palliatieve sedatie en euthanasie................................................................45
HC Prostaatkanker............................................................................................. 48
HC Farmacologie in de oncologie.......................................................................52
WG Seksualiteit en fertiliteit.............................................................................. 55
WG Hormoontherapie........................................................................................ 58
HC Verpleegkundige aspecten prostaatkanker..................................................61
Lesweek 5 – Oncologie bij kinderen & hematologie...................................62
WG Ethische dilemma’s in de zorg....................................................................62
HC Hematologische ziektebeelden bij volwassenen (medische aspecten)........63
HC Hematologische ziektebeelden bij volwassenen (verpleegkundige aspecten)
.......................................................................................................................... 67
HC Acute Lymfatische Leukemie (ALL)..............................................................69
1
,Leerdoelen Minor Oncologie
HC Het zieke kind.............................................................................................. 73
WG Complementaire zorg................................................................................. 76
HC Sociale gevolgen van kanker.......................................................................78
Lesweek 6 – Huidkanker.............................................................................79
HC Huidkanker (medisch).................................................................................. 79
WG Neuro-oncologie.......................................................................................... 85
HC Pijn bij kanker.............................................................................................. 86
PR Veilig werken met cytostatica......................................................................89
HC Klinisch wetenschappelijk onderzoek...........................................................93
WG Verpleegkundige aspecten palliatieve zorg.................................................94
Lesweek 7 – Darmkanker...........................................................................96
WG Zorg voor het colo- & ileostoma.................................................................96
HC Nazorg na kanker......................................................................................... 99
HC Targeted therapy en immunotherapie........................................................102
WG Dood, verlies en rouw............................................................................... 105
HC VPTZ en hospicezorg................................................................................. 107
HC Darmkanker............................................................................................... 107
HC Verpleegkundige aspecten darmkanker.....................................................110
Lesweek 8 – Hoofd-hals oncologie...........................................................111
WG/PR Oncologische mondzorg......................................................................111
HC Hoofd-halsoncologie.................................................................................. 113
HC Totale Larynxextirpatie incl. verpleegkundige aspecten............................123
HC Oncologische wondzorg............................................................................. 125
2
,Leerdoelen Minor Oncologie
Toetsmatrijs
Lesweek 1 – Introductie
HC Preventie van kanker
Wat de risicofactoren zijn bij kanker
• Hoe kanker ontstaat is nog niet helemaal bekend. Wel is duidelijk dat een aantal exogene en
endogene factoren en risico op kanker kan beïnvloeden.
Exogene factoren: invloeden van buitenaf.
• Roken: 1/3e van alle kanker in Nederland is geassocieerd met roken (longcarcinoom, tumoren
in hoofd-halsgebied, kanker van maag, lever, pancreas, blaas, nieren, huid en cervix).
Pijproken en pruimtabak geven verhoogde kans op maligniteiten in mond- en keelholte.
• Voeding: nog veel over onduidelijk over de rol van voeding en voedseladditieven bij het
ontstaan van kanker.
• Bewegen: rol van te weinig bewegen bij het ontstaan van kanker wordt geschat op 2%.
o Norm voor bewegen: minimaal 150 minuten per week matig intensieve inspanning
verspreid over diverse dagen, gecombineerd met twee keer per week kracht- en/of
balansoefeningen.
• Alcohol: veelvuldig en overmatig alcoholgebruik geeft een verhoogd risico op kanker
waaronder tumoren in het hoofd-halsgebied.
• Zonlicht: overmatige blootstelling aan uv-straling kan de kans op huidkanker vergroten.
o Grootste risico geven onbeschermd zonnen en verbranden (vooral in kindertijd).
o Belangrijke primaire preventieve maatregelen: zonnebrandcrème smeren met
minimaal SPF 30, UV-werende kleding dragen, zonnebril en hoofdbedekking dragen
en het mijden van de vroege middagzon.
• Overgewicht: jaarlijks wordt 4% van de nieuwe kankergevallen veroorzaakt door overgewicht
en obesitas. Overgewicht vergroot het risico op mammacarcinoom, cervixcarcinoom,
colorectaal carcinoom, niercelcarcinoom en oesofaguscarcinoom.
• Ioniserende straling: werkt therapeutisch bij de behandeling van tumoren, maar geeft ook een
verhoogd risico op het ontstaan van maligniteiten (bijv. leukemie).
3
, Leerdoelen Minor Oncologie
• Beroepsrisico: sommige stoffen in de industrie zijn carcinogeen (teer, asbest en aniline bijv.)
chemische carcinogenese.
• Geneesmiddelen: verschillende cytostatica geven op lange door verhoogd risico op het
ontstaan van nieuwe tumoren.
• Infecties: HPV speelt een belangrijke rol bij het ontstaan van cervix-, anus en peniscarcinoom.
• Milieu: verontreinigde lucht, bodem en water. Hiernaar wordt veel onderzoek gedaan welke
stoffen als carcinogeen worden aangemerkt en welke maatregelen er gedaan kunnen worden.
Endogene factoren: invloeden van binnenuit het lichaam.
• Hormonale invloeden: hormonen beïnvloeden de groei van talrijke weefsels en spelen ook
een rol bij het ontstaan en groei van sommige tumoren.
• Genetische factoren: genetische veranderingen kunnen ervoor zorgen dat een normale cel
verandert tot een tumorcel. Het kan ook zijn dat er in de kiembaan al een genetische
verandering is die leidt tot een groter risico op het krijgen van kanker.
• Gevolg van andere ziekten: bij aantal ziektebeelden is bekend dat ze op den duur een
verhoogde kans geven op kanker.
o Na hepatitis of bij levercirrose kans op hepatocellulair carcinoom (HCC).
o Patiënten met de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa kans op tumor in colon.
Wat beïnvloedbare risicofactoren zijn bij kanker
Modificeerbare factoren (vaak exogeen): kun je iets aan doen. Bijvoorbeeld stoppen met
roken of afvallen.
Niet-modificeerbare factoren (endogeen): kun je niets aan doen. Bijvoorbeeld genexpressie.
Welke vormen van preventie er zijn t.a.v. kanker
Preventie
• Preventie: het bevorderen van de gezondheid en het voorkomen van ziekmakende invloeden.
o Primaire preventie: gericht op voorkomen van het ontstaan van kanker. Gezond
gedrag bevorderen.
o Secundaire preventie: gericht op het zo vroeg mogelijk ontdekken van kanker en het
geven van adequate behandeling.
o Tertiaire preventie: gevolgen van aandoening zo veel mogelijk beperken en een
eventuele tweede tumor voorkomen.
Bevolkingsonderzoeken
Borstkanker: voor vrouwen tussen 50 en 75 jaar. Om borstkanker zo vroeg mogelijk op te
sporen. Vrouw krijgt elke 2 jaar een uitnodiging. Er wordt een mammografie gemaakt om te
kijken of er afwijkingen te zien zijn. Als er wat gezien is of juist te weinig informatie is wordt
vrouw doorgestuurd voor vervolgonderzoek in het ziekenhuis.
o BIRADS (van 0 t/m 6): hierin wordt de uitslag uitgedrukt. Geeft de mate van
verdenking op kwaadaardigheid aan. Hoe hoger het getal, hoe groter het risico dat het
om borstkanker gaat.
Baarmoederhalskanker: voor vrouwen tussen 30 en 60 jaar. Elke 5 jaar krijgt vrouw een
uitnodiging. Bij de huisarts wordt een uitstrijkje gedaan. Hierbij wordt wat weefsel afgenomen
om te onderzoeken of er HPV en/of afwijkende cellen aanwezig zijn.
o PAP (van 1 t/m 5): hiermee wordt uitslag uitgedrukt. Er wordt hiermee uitgedrukt of er
afwijkende cellen zijn gevonden en hoe erg deze cellen afwijken. Hoe hoger het getal,
hoe groter de verdenking op baarmoederhalskanker.
Darmkanker: voor mannen en vrouwen van 55 tot 75 jaar. Elke 2 jaar krijgt persoon een
uitnodiging om ontlasting op te sturen. De ontlasting wordt onderzocht op of er bloed in zit. Als
dit zo is of wordt de persoon doorverwezen voor een colonoscopie.
o 3 uitslagen mogelijk: geen vervolgonderzoek nodig, wel vervolgonderzoek nodig, niet
goed te beoordelen.
HC Behandelmethoden bij kanker
Wat het verschil is tussen de verschillende vormen van behandelingen.
4
Inhoud
Toetsmatrijs..................................................................................................3
Lesweek 1 – Introductie................................................................................3
HC Preventie van kanker..................................................................................... 3
HC Behandelmethoden bij kanker.......................................................................4
HC Organisatie van oncologische zorg................................................................8
Lesweek 2 – Borstkanker............................................................................11
HC Pathologie.................................................................................................... 11
HC Epidemiologie en “wat is kanker?”...............................................................12
WG Psychosociale zorg & mantelzorg...............................................................16
HC Chemotherapie............................................................................................ 18
HC Borstkanker en de chirurgische behandeling van borstkanker....................22
HC Radiotherapie.............................................................................................. 26
HC Jong en Kanker............................................................................................. 26
HC Verpleegkundige aspecten van borstkanker................................................26
HC Palliatieve zorg............................................................................................. 28
Lesweek 3 – Longkanker............................................................................30
HC Longkanker.................................................................................................. 30
HC Voeding bij kanker....................................................................................... 34
HC De verpleegkundige aspecten van longkanker............................................36
HC Gelukkig heb je je wenkbrauwen nog..........................................................38
WG Misselijkheid en braken bij de oncologische/palliatieve client (CINV).........40
HC Radiologie.................................................................................................... 42
Lesweek 4 – Prostaatkanker.......................................................................44
HC Palliatieve zorg in sub-Sahara Afrika............................................................44
HC Palliatieve sedatie en euthanasie................................................................45
HC Prostaatkanker............................................................................................. 48
HC Farmacologie in de oncologie.......................................................................52
WG Seksualiteit en fertiliteit.............................................................................. 55
WG Hormoontherapie........................................................................................ 58
HC Verpleegkundige aspecten prostaatkanker..................................................61
Lesweek 5 – Oncologie bij kinderen & hematologie...................................62
WG Ethische dilemma’s in de zorg....................................................................62
HC Hematologische ziektebeelden bij volwassenen (medische aspecten)........63
HC Hematologische ziektebeelden bij volwassenen (verpleegkundige aspecten)
.......................................................................................................................... 67
HC Acute Lymfatische Leukemie (ALL)..............................................................69
1
,Leerdoelen Minor Oncologie
HC Het zieke kind.............................................................................................. 73
WG Complementaire zorg................................................................................. 76
HC Sociale gevolgen van kanker.......................................................................78
Lesweek 6 – Huidkanker.............................................................................79
HC Huidkanker (medisch).................................................................................. 79
WG Neuro-oncologie.......................................................................................... 85
HC Pijn bij kanker.............................................................................................. 86
PR Veilig werken met cytostatica......................................................................89
HC Klinisch wetenschappelijk onderzoek...........................................................93
WG Verpleegkundige aspecten palliatieve zorg.................................................94
Lesweek 7 – Darmkanker...........................................................................96
WG Zorg voor het colo- & ileostoma.................................................................96
HC Nazorg na kanker......................................................................................... 99
HC Targeted therapy en immunotherapie........................................................102
WG Dood, verlies en rouw............................................................................... 105
HC VPTZ en hospicezorg................................................................................. 107
HC Darmkanker............................................................................................... 107
HC Verpleegkundige aspecten darmkanker.....................................................110
Lesweek 8 – Hoofd-hals oncologie...........................................................111
WG/PR Oncologische mondzorg......................................................................111
HC Hoofd-halsoncologie.................................................................................. 113
HC Totale Larynxextirpatie incl. verpleegkundige aspecten............................123
HC Oncologische wondzorg............................................................................. 125
2
,Leerdoelen Minor Oncologie
Toetsmatrijs
Lesweek 1 – Introductie
HC Preventie van kanker
Wat de risicofactoren zijn bij kanker
• Hoe kanker ontstaat is nog niet helemaal bekend. Wel is duidelijk dat een aantal exogene en
endogene factoren en risico op kanker kan beïnvloeden.
Exogene factoren: invloeden van buitenaf.
• Roken: 1/3e van alle kanker in Nederland is geassocieerd met roken (longcarcinoom, tumoren
in hoofd-halsgebied, kanker van maag, lever, pancreas, blaas, nieren, huid en cervix).
Pijproken en pruimtabak geven verhoogde kans op maligniteiten in mond- en keelholte.
• Voeding: nog veel over onduidelijk over de rol van voeding en voedseladditieven bij het
ontstaan van kanker.
• Bewegen: rol van te weinig bewegen bij het ontstaan van kanker wordt geschat op 2%.
o Norm voor bewegen: minimaal 150 minuten per week matig intensieve inspanning
verspreid over diverse dagen, gecombineerd met twee keer per week kracht- en/of
balansoefeningen.
• Alcohol: veelvuldig en overmatig alcoholgebruik geeft een verhoogd risico op kanker
waaronder tumoren in het hoofd-halsgebied.
• Zonlicht: overmatige blootstelling aan uv-straling kan de kans op huidkanker vergroten.
o Grootste risico geven onbeschermd zonnen en verbranden (vooral in kindertijd).
o Belangrijke primaire preventieve maatregelen: zonnebrandcrème smeren met
minimaal SPF 30, UV-werende kleding dragen, zonnebril en hoofdbedekking dragen
en het mijden van de vroege middagzon.
• Overgewicht: jaarlijks wordt 4% van de nieuwe kankergevallen veroorzaakt door overgewicht
en obesitas. Overgewicht vergroot het risico op mammacarcinoom, cervixcarcinoom,
colorectaal carcinoom, niercelcarcinoom en oesofaguscarcinoom.
• Ioniserende straling: werkt therapeutisch bij de behandeling van tumoren, maar geeft ook een
verhoogd risico op het ontstaan van maligniteiten (bijv. leukemie).
3
, Leerdoelen Minor Oncologie
• Beroepsrisico: sommige stoffen in de industrie zijn carcinogeen (teer, asbest en aniline bijv.)
chemische carcinogenese.
• Geneesmiddelen: verschillende cytostatica geven op lange door verhoogd risico op het
ontstaan van nieuwe tumoren.
• Infecties: HPV speelt een belangrijke rol bij het ontstaan van cervix-, anus en peniscarcinoom.
• Milieu: verontreinigde lucht, bodem en water. Hiernaar wordt veel onderzoek gedaan welke
stoffen als carcinogeen worden aangemerkt en welke maatregelen er gedaan kunnen worden.
Endogene factoren: invloeden van binnenuit het lichaam.
• Hormonale invloeden: hormonen beïnvloeden de groei van talrijke weefsels en spelen ook
een rol bij het ontstaan en groei van sommige tumoren.
• Genetische factoren: genetische veranderingen kunnen ervoor zorgen dat een normale cel
verandert tot een tumorcel. Het kan ook zijn dat er in de kiembaan al een genetische
verandering is die leidt tot een groter risico op het krijgen van kanker.
• Gevolg van andere ziekten: bij aantal ziektebeelden is bekend dat ze op den duur een
verhoogde kans geven op kanker.
o Na hepatitis of bij levercirrose kans op hepatocellulair carcinoom (HCC).
o Patiënten met de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa kans op tumor in colon.
Wat beïnvloedbare risicofactoren zijn bij kanker
Modificeerbare factoren (vaak exogeen): kun je iets aan doen. Bijvoorbeeld stoppen met
roken of afvallen.
Niet-modificeerbare factoren (endogeen): kun je niets aan doen. Bijvoorbeeld genexpressie.
Welke vormen van preventie er zijn t.a.v. kanker
Preventie
• Preventie: het bevorderen van de gezondheid en het voorkomen van ziekmakende invloeden.
o Primaire preventie: gericht op voorkomen van het ontstaan van kanker. Gezond
gedrag bevorderen.
o Secundaire preventie: gericht op het zo vroeg mogelijk ontdekken van kanker en het
geven van adequate behandeling.
o Tertiaire preventie: gevolgen van aandoening zo veel mogelijk beperken en een
eventuele tweede tumor voorkomen.
Bevolkingsonderzoeken
Borstkanker: voor vrouwen tussen 50 en 75 jaar. Om borstkanker zo vroeg mogelijk op te
sporen. Vrouw krijgt elke 2 jaar een uitnodiging. Er wordt een mammografie gemaakt om te
kijken of er afwijkingen te zien zijn. Als er wat gezien is of juist te weinig informatie is wordt
vrouw doorgestuurd voor vervolgonderzoek in het ziekenhuis.
o BIRADS (van 0 t/m 6): hierin wordt de uitslag uitgedrukt. Geeft de mate van
verdenking op kwaadaardigheid aan. Hoe hoger het getal, hoe groter het risico dat het
om borstkanker gaat.
Baarmoederhalskanker: voor vrouwen tussen 30 en 60 jaar. Elke 5 jaar krijgt vrouw een
uitnodiging. Bij de huisarts wordt een uitstrijkje gedaan. Hierbij wordt wat weefsel afgenomen
om te onderzoeken of er HPV en/of afwijkende cellen aanwezig zijn.
o PAP (van 1 t/m 5): hiermee wordt uitslag uitgedrukt. Er wordt hiermee uitgedrukt of er
afwijkende cellen zijn gevonden en hoe erg deze cellen afwijken. Hoe hoger het getal,
hoe groter de verdenking op baarmoederhalskanker.
Darmkanker: voor mannen en vrouwen van 55 tot 75 jaar. Elke 2 jaar krijgt persoon een
uitnodiging om ontlasting op te sturen. De ontlasting wordt onderzocht op of er bloed in zit. Als
dit zo is of wordt de persoon doorverwezen voor een colonoscopie.
o 3 uitslagen mogelijk: geen vervolgonderzoek nodig, wel vervolgonderzoek nodig, niet
goed te beoordelen.
HC Behandelmethoden bij kanker
Wat het verschil is tussen de verschillende vormen van behandelingen.
4
