LINGUISTIEK
LOGOPEDIE
WERKTRAJECT 1
2019-2020
,INHOUD
taal en taalvermogen........................................................................................................................................ 5
soorten taal .................................................................................................................................................. 5
menselijke taal .......................................................................................................................................... 5
dierentalen ............................................................................................................................................... 8
taal en denken .............................................................................................................................................. 9
historiek ................................................................................................................................................... 9
semiotiek ................................................................................................................................................ 10
universele grammatica ............................................................................................................................11
taalgebruik ..................................................................................................................................................11
bouwstenen .............................................................................................................................................11
communicatie..............................................................................................................................................13
communicatiemodel ................................................................................................................................13
communicatiesystemen .......................................................................................................................... 14
ruis ......................................................................................................................................................... 14
Feedback ................................................................................................................................................ 15
fonetiek .......................................................................................................................................................... 15
articulatorische fonetiek ............................................................................................................................. 15
articulatie van vocalen ............................................................................................................................ 15
articulatie van consonanten .................................................................................................................... 21
IPA ............................................................................................................................................................. 26
tips ......................................................................................................................................................... 26
klinkers ................................................................................................................................................... 27
tweeklanken ........................................................................................................................................... 27
medeklinkers .......................................................................................................................................... 27
akoestische fonetiek ................................................................................................................................... 27
grafische voorstellingen .......................................................................................................................... 27
akoestiek van vocalen en diftongen ........................................................................................................ 28
akoestiek van consonanten ......................................................................................................................31
audiotorische fonetiek ................................................................................................................................ 45
verwerkingsprocessen ............................................................................................................................ 45
hemisfeerspecialisatie ............................................................................................................................ 48
fonologie ........................................................................................................................................................ 48
basisbegrippen ........................................................................................................................................... 48
segmentale fonologie ............................................................................................................................. 48
suprasegmentale fonologie .................................................................................................................... 56
Pagina 1 van 111
, fonologische regels ..................................................................................................................................... 59
assimilatie van stem ............................................................................................................................... 59
assimilatie van plaats .............................................................................................................................. 61
insertie mbv hiaatregels .......................................................................................................................... 61
deletie mbv degreminatieregels ............................................................................................................. 62
overzicht interactie fonologische regels .................................................................................................. 62
connected speech regels............................................................................................................................. 63
op woordniveau ...................................................................................................................................... 63
op constituentniveau .............................................................................................................................. 64
overzicht fonologische regels connected speech ..................................................................................... 66
in logopedie ................................................................................................................................................ 66
fonologie en semantiek .......................................................................................................................... 66
morfologie ..................................................................................................................................................... 66
morfemen .................................................................................................................................................. 66
betekenis ................................................................................................................................................ 66
bouwstenen ............................................................................................................................................ 67
functies ................................................................................................................................................... 68
woorden vormen ........................................................................................................................................ 68
composita ............................................................................................................................................... 68
derivaties ................................................................................................................................................ 69
samenstellende afleiding ......................................................................................................................... 71
conversie ................................................................................................................................................. 71
woordversmelting.................................................................................................................................... 71
afkapping ................................................................................................................................................ 71
acroniem ................................................................................................................................................. 71
woorden bewerken ..................................................................................................................................... 72
flexionele morfologie .............................................................................................................................. 72
woorden overnemen .................................................................................................................................. 72
ontlening ................................................................................................................................................. 73
merknaam ............................................................................................................................................... 73
onomatopee ............................................................................................................................................ 73
normale versprekingen ................................................................................................................................ 73
malapropisme .......................................................................................................................................... 73
morfologie en meertaligheid ...................................................................................................................... 74
complexiteit van woorden ...................................................................................................................... 74
mate van versmelting ..............................................................................................................................75
concreetheid in betekenis ....................................................................................................................... 76
Pagina 2 van 111
, link met andere linguïstische niveau ........................................................................................................... 76
(flexie)morfologie en fonologie ............................................................................................................... 76
(derivatie)morfologie en fonologie ......................................................................................................... 76
morfologie en syntaxis ............................................................................................................................. 77
morfologie en spelling ............................................................................................................................. 77
semantiek ....................................................................................................................................................... 77
woordvorm & woordbetekenis .................................................................................................................... 77
mentaal lexicon ....................................................................................................................................... 77
betekenis beschrijven ................................................................................................................................. 79
lemma .................................................................................................................................................... 79
lexeem .................................................................................................................................................... 81
taal- en spraakproductiemodel van Levelt. ............................................................................................. 81
betekenis structureren ................................................................................................................................ 84
semantisch veld ...................................................................................................................................... 84
betekenisrelaties ........................................................................................................................................ 85
speciale gevallen ..................................................................................................................................... 85
link met andere linguïstische niveaus .......................................................................................................... 86
semantiek en stem.................................................................................................................................. 86
semantiek en morfologie ........................................................................................................................ 86
semantiek en syntaxis ............................................................................................................................. 86
semantiek en pragmatiek ....................................................................................................................... 86
syntaxis .......................................................................................................................................................... 86
begripsomschrijving ................................................................................................................................... 86
werkwoorden ............................................................................................................................................. 87
inhoudswoorden ..................................................................................................................................... 87
functiewoorden ...................................................................................................................................... 87
soorten ................................................................................................................................................... 87
grammaticale markering ........................................................................................................................ 89
positie ..................................................................................................................................................... 90
woordgroepen ............................................................................................................................................ 90
betekenis woordgroep ............................................................................................................................ 90
herkennen woordgroep .......................................................................................................................... 91
soorten ................................................................................................................................................... 91
functie .................................................................................................................................................... 93
van woordgroepen tot zinnen ..................................................................................................................... 94
herschrijf- en transformatieregels ........................................................................................................... 94
enkelvoudige en complexe zinnen .......................................................................................................... 95
Pagina 3 van 111
, zinnen die afwijken ..................................................................................................................................... 95
normaal .................................................................................................................................................. 95
pathologisch ........................................................................................................................................... 96
relaties tussen zinnen ................................................................................................................................. 97
actieve/passieve zinnen .......................................................................................................................... 97
ambigue zinnen ...................................................................................................................................... 98
parafrases ............................................................................................................................................... 98
ontkennende zinnen ............................................................................................................................... 98
link met andere linguïstische niveaus .......................................................................................................... 98
grammatica ............................................................................................................................................ 98
syntaxis en fonologie .............................................................................................................................. 99
syntaxis en morfologie ............................................................................................................................ 99
syntaxis en semantiek ........................................................................................................................... 100
syntaxis en pragmatiek ......................................................................................................................... 100
pragmatiek ................................................................................................................................................... 100
discours .................................................................................................................................................... 100
contexten ............................................................................................................................................. 100
schematische voorstelling ..................................................................................................................... 102
voorwaarden voor geslaagde discours .................................................................................................. 104
valkuilen ................................................................................................................................................105
pragmatische gepastheid ..........................................................................................................................105
formeel en informeel taalgebruik .......................................................................................................... 106
taaluitingen – Taalhandelingen .................................................................................................................. 107
deixis ..................................................................................................................................................... 107
doel ...................................................................................................................................................... 108
geslaagdheidsvoorwaarden ...................................................................................................................110
meertaligheid ............................................................................................................................................110
link met ander linguïstische niveaus ...........................................................................................................110
pragmatiek en syntaxis ..........................................................................................................................110
pragmatiek en semantiek ...................................................................................................................... 111
linguistiek ...................................................................................................................................................... 111
Pagina 4 van 111
,TAAL EN TAALVERMOGEN
SOORTEN TAAL
MENSELIJKE TAAL
TYPISCHE KENMERKEN
CREATIEF
• Mensen kunnen steeds nieuwe zinnen maken met een beperkte set van regels
• Veel variatie mogelijk in zinslengte en woordgebruik
INTERACTIEF
• Taal = communicatiemiddel
• Taal is een sociaal gebeuren:
• wisselwerking: actie – reactie
• afstemmen taal op gesprekspartner
SPONTAAN
• niet intentioneel gemaakt
• Op elk moment over van alles en nog wat praten → onafhankelijk van ‘hier en nu’
WILLEKEURIG
• Er is een arbitraire relatie tussen vorm en betekenis: geen logisch verband tussen vorm en betekenis →
verband wordt geleerd: is ‘vis’ (of ‘poisson’ of ‘fish’ of…).
• Deze relatie is conventioneel = impliciete afspraak tussen sprekers van dezelfde taal
• Bv: ‘noord’ → klankpatroon geen relatie met betekenis ‘aangeduide windrichting’
COMPETENCE EN PERFORMANCE
• Competence = taalkennis of taalvermogen: impliceert grammatica = set van regels over fonologie +
morfosyntaxis + semantiek
• Performance = taalgebruik in bepaalde situatie: zichtbaar in versprekingen, gekozen registers, ellipsen
Pagina 5 van 111
,GESPROKEN VS GESCHREVEN TAAL
VERBAAL, NON-VERBAAL EN GEBARENTAAL
VERBALE COMMUNICATIE
• Mondelinge communicatie impliceert: spraak → begrip
• Verbaal: veronderstelt: spraakverstaanbaarheid, spraakverstaan en begrijpelijkheid
• Spraakverstaanbaarheid: duidelijke uitspraak van de klanken
• Spraakverstaan: goed capteren van de klanken
• Begrijpelijkheid: de betekenis achter de klankstroom vatten
NON-VERBALE COMMUNICATIE
• Communicatie zonder woorden
• voorbeelden:
• Handgebaren
• Lichaamshouding
• Gezichtsuitdrukking (al dan niet samen met een verbale boodschap)
• Bv.: afstand tussen 2 pratende mensen toont intimiteit.
➢ Deze afstand verschilt tussen culturen.
TAALVARIATIES EN MEERTALIGHEID
TAALVARIATIES
• Taal is geen homogene eenheid → veel variatie
• Taal varieert regionaal, sociaal en historisch
• Regio: Kempisch versus Limburgs; Nederlands versus Vlaams
• Sociaal: arbeider versus professor; jongeren versus ouderen
• Historisch: Nederlands uit 1918 versus Nederlands 2018
Pagina 6 van 111
,STANDAARDTAAL
• ‘Correcte’ variant o.v.v. woordenschat, zinsbouw, spelling en uitspraak
• Door overheid, media en onderwijs gebruikt
• Vastgelegd in woordenboeken
DIALECTEN
• Enkel een gesproken vorm → beperkte verspreiding
• Op alle linguïstische niveaus
• Klank
➢ bv. Antwerpse versus West-Vlaamse /a:/
• Woord
➢ bv. Antwerps ‘boke’ versus West-Vlaams ‘studje’
➢ Bv. Oud-Nederlands ‘edoch’ versus hedendaags ‘maar’
• Zin
➢ Oud-Nederlands: ‘Hebban olle vogela nestas hagunnan hinase hic enda thu’
• Gebruik
➢ bv. taal op fuif ≠ in bachelorproef
MEERTALIGHEID
• Ook hier variaties tussen talen merkbaar op alle linguïstische niveaus
• Klank
➢ Bv. Engelse ‘th’ in ‘there of ‘thick’
➢ Bv. koppeling letter-klank:
• Indonesische /a/ ligt tussen Nederlandse /a/ en /a:/, Italiaans heeft enkel /a:/
• Italiaans schrift telt 21 tekens en Nederlands 26 tekens (j, k, w, x en y)
• Woord
➢ Bv. Frans ‘table à manger’ versus Nederlands ‘eettafel’
➢ Bv. Frans ‘professeur’ versus Nederlands ‘leerkracht’ en ‘docent’
➢ Bv. Nederlands ‘de/het’ versus Turks ‘zonder lidwoorden’
• Zin
➢ Bv.: Italiaans ‘mangia’ versus Nederlands ‘hij/zij eet’
➢ Bv.: Plaats van werkwoord in bijzin in Nederlands versus Frans/Engels
Pagina 7 van 111
, • Ik denk dat ik honger heb
• Je pense que j’ai faim
• I think I’m hungry
• Gebruik
➢ Bv.: Japanner (loon) versus Vlaming (niet)
• Status van een taal wordt bepaald door toepassingsdomeinen
TAALONTWIKKELING
HOE VERWERFT KIND TAAL?
• Verschil ‘verwerven’ (onbewust) en ‘leren’ (bewust)
• Spelenderwijs via benoemen, herhalen en uitbreiden
IS TAAL AANGEBOREN OF AANGELEERD?
➢ Aanleren: Nurture
➢ Aangeboren: Nature
‘NATURE’ – ‘NURTURE’ DEBAT
• ‘Nature’ (19de eeuw - rationalisme): aangeboren: veronderstelt een talenknobbel
• ‘Nurture’ (20ste eeuw - empirisme): (leer)ervaring: veronderstelt een taalaanbod.
• Combinatie (21ste eeuw): genetische achtergrond + omgevingsinvloeden
➢ Hersenen ontwikkelen tijdens zwangerschap tot 25ste levensjaar
➢ Vooral prefrontale cortex, die ons impulsieve gedrag in toom houdt, ontwikkelt laat.
➢ Taalverwerving, ook bij sterk uiteenlopende talen, volgens gelijkaardig proces
➢ Wisselwerking tussen kind en omgeving
• Bv: blinde kinderen: geen blikrichting om aan te geven waarmee ze bezig zijn, volwassene
zoekt naar andere aanknopingspunten
DIERENTALEN
• Dierentaal is waarheidsgetrouw
• Dieren kunnen niet liegen
• Vogel kan m.b.v. ‘roep’ aangeven dat vijand in de buurt is
• Dierentaal is weinig gevarieerd en functioneel
• Ze beschikken slechts over een beperkte ‘woordenschat’
• Ze communiceren als er een directe aanleiding is
Pagina 8 van 111
, BIJENTAAL
• Soorten dansen
• Verschillen: Italiaanse (3 dansen) en Oostenrijkse honingbij (2) niet dezelfde ‘taal’
➢ Italiaanse: rondedans (voedselbron), sikkeldans (bron is dichtbij), wiegeldans (bron is veraf)
➢ Oostenrijkse: rondedans (bron) en wiegeldans (afstand: afhankelijk van Intensiteit beweging en
herhalingen is bron ver/groot)
KUNNEN DIEREN MENSELIJKE TAAL LEREN?
• Indien taal wordt beschouwd als communicatiemiddel: ja
➢ Taal als signaalfunctie → bijen
➢ Communicatie is HET onderscheid tussen levende en niet-levende wezens
• Indien men taal beschouwt als interactief, creatief, spontaan en willekeurig? Neen
➢ Interactief: neen?
• Bijen dansen ongeacht reactie van anderen
• Dansen zijn aangeboren, niet aangeleerd door omgeving
➢ Willekeurig: neen?
• Bij bijen is er relatie tussen vorm van beweging en betekenis
➢ Spontaan: neen?
• Bijen dansen enkel als ze voedselbron vinden
➢ Creatief: neen?
• Bijentaal beperkt tot informatie over grootte/afstand/aanwezigheid voedselbron
TAAL EN DENKEN
Complex om 2 te onderscheiden: taal en denken = sterk verweven vaardigheden
HISTORIEK
• Lokalisatie van ‘denken’ in het menselijk lichaam
• Homeros: ‘Denken in het hart’
• Hippocrates: ‘Denken in de hersenen’
BEÏNVLOEDT TAAL ONS DENKEN OF BEPAALT TAAL ONS DENKEN?
• Linguïstisch determinisme: taal bepaalt denken
• Universalisme: iedereen denkt op dezelfde manier
• Werkelijkheid ligt wellicht in het midden
Pagina 9 van 111
LOGOPEDIE
WERKTRAJECT 1
2019-2020
,INHOUD
taal en taalvermogen........................................................................................................................................ 5
soorten taal .................................................................................................................................................. 5
menselijke taal .......................................................................................................................................... 5
dierentalen ............................................................................................................................................... 8
taal en denken .............................................................................................................................................. 9
historiek ................................................................................................................................................... 9
semiotiek ................................................................................................................................................ 10
universele grammatica ............................................................................................................................11
taalgebruik ..................................................................................................................................................11
bouwstenen .............................................................................................................................................11
communicatie..............................................................................................................................................13
communicatiemodel ................................................................................................................................13
communicatiesystemen .......................................................................................................................... 14
ruis ......................................................................................................................................................... 14
Feedback ................................................................................................................................................ 15
fonetiek .......................................................................................................................................................... 15
articulatorische fonetiek ............................................................................................................................. 15
articulatie van vocalen ............................................................................................................................ 15
articulatie van consonanten .................................................................................................................... 21
IPA ............................................................................................................................................................. 26
tips ......................................................................................................................................................... 26
klinkers ................................................................................................................................................... 27
tweeklanken ........................................................................................................................................... 27
medeklinkers .......................................................................................................................................... 27
akoestische fonetiek ................................................................................................................................... 27
grafische voorstellingen .......................................................................................................................... 27
akoestiek van vocalen en diftongen ........................................................................................................ 28
akoestiek van consonanten ......................................................................................................................31
audiotorische fonetiek ................................................................................................................................ 45
verwerkingsprocessen ............................................................................................................................ 45
hemisfeerspecialisatie ............................................................................................................................ 48
fonologie ........................................................................................................................................................ 48
basisbegrippen ........................................................................................................................................... 48
segmentale fonologie ............................................................................................................................. 48
suprasegmentale fonologie .................................................................................................................... 56
Pagina 1 van 111
, fonologische regels ..................................................................................................................................... 59
assimilatie van stem ............................................................................................................................... 59
assimilatie van plaats .............................................................................................................................. 61
insertie mbv hiaatregels .......................................................................................................................... 61
deletie mbv degreminatieregels ............................................................................................................. 62
overzicht interactie fonologische regels .................................................................................................. 62
connected speech regels............................................................................................................................. 63
op woordniveau ...................................................................................................................................... 63
op constituentniveau .............................................................................................................................. 64
overzicht fonologische regels connected speech ..................................................................................... 66
in logopedie ................................................................................................................................................ 66
fonologie en semantiek .......................................................................................................................... 66
morfologie ..................................................................................................................................................... 66
morfemen .................................................................................................................................................. 66
betekenis ................................................................................................................................................ 66
bouwstenen ............................................................................................................................................ 67
functies ................................................................................................................................................... 68
woorden vormen ........................................................................................................................................ 68
composita ............................................................................................................................................... 68
derivaties ................................................................................................................................................ 69
samenstellende afleiding ......................................................................................................................... 71
conversie ................................................................................................................................................. 71
woordversmelting.................................................................................................................................... 71
afkapping ................................................................................................................................................ 71
acroniem ................................................................................................................................................. 71
woorden bewerken ..................................................................................................................................... 72
flexionele morfologie .............................................................................................................................. 72
woorden overnemen .................................................................................................................................. 72
ontlening ................................................................................................................................................. 73
merknaam ............................................................................................................................................... 73
onomatopee ............................................................................................................................................ 73
normale versprekingen ................................................................................................................................ 73
malapropisme .......................................................................................................................................... 73
morfologie en meertaligheid ...................................................................................................................... 74
complexiteit van woorden ...................................................................................................................... 74
mate van versmelting ..............................................................................................................................75
concreetheid in betekenis ....................................................................................................................... 76
Pagina 2 van 111
, link met andere linguïstische niveau ........................................................................................................... 76
(flexie)morfologie en fonologie ............................................................................................................... 76
(derivatie)morfologie en fonologie ......................................................................................................... 76
morfologie en syntaxis ............................................................................................................................. 77
morfologie en spelling ............................................................................................................................. 77
semantiek ....................................................................................................................................................... 77
woordvorm & woordbetekenis .................................................................................................................... 77
mentaal lexicon ....................................................................................................................................... 77
betekenis beschrijven ................................................................................................................................. 79
lemma .................................................................................................................................................... 79
lexeem .................................................................................................................................................... 81
taal- en spraakproductiemodel van Levelt. ............................................................................................. 81
betekenis structureren ................................................................................................................................ 84
semantisch veld ...................................................................................................................................... 84
betekenisrelaties ........................................................................................................................................ 85
speciale gevallen ..................................................................................................................................... 85
link met andere linguïstische niveaus .......................................................................................................... 86
semantiek en stem.................................................................................................................................. 86
semantiek en morfologie ........................................................................................................................ 86
semantiek en syntaxis ............................................................................................................................. 86
semantiek en pragmatiek ....................................................................................................................... 86
syntaxis .......................................................................................................................................................... 86
begripsomschrijving ................................................................................................................................... 86
werkwoorden ............................................................................................................................................. 87
inhoudswoorden ..................................................................................................................................... 87
functiewoorden ...................................................................................................................................... 87
soorten ................................................................................................................................................... 87
grammaticale markering ........................................................................................................................ 89
positie ..................................................................................................................................................... 90
woordgroepen ............................................................................................................................................ 90
betekenis woordgroep ............................................................................................................................ 90
herkennen woordgroep .......................................................................................................................... 91
soorten ................................................................................................................................................... 91
functie .................................................................................................................................................... 93
van woordgroepen tot zinnen ..................................................................................................................... 94
herschrijf- en transformatieregels ........................................................................................................... 94
enkelvoudige en complexe zinnen .......................................................................................................... 95
Pagina 3 van 111
, zinnen die afwijken ..................................................................................................................................... 95
normaal .................................................................................................................................................. 95
pathologisch ........................................................................................................................................... 96
relaties tussen zinnen ................................................................................................................................. 97
actieve/passieve zinnen .......................................................................................................................... 97
ambigue zinnen ...................................................................................................................................... 98
parafrases ............................................................................................................................................... 98
ontkennende zinnen ............................................................................................................................... 98
link met andere linguïstische niveaus .......................................................................................................... 98
grammatica ............................................................................................................................................ 98
syntaxis en fonologie .............................................................................................................................. 99
syntaxis en morfologie ............................................................................................................................ 99
syntaxis en semantiek ........................................................................................................................... 100
syntaxis en pragmatiek ......................................................................................................................... 100
pragmatiek ................................................................................................................................................... 100
discours .................................................................................................................................................... 100
contexten ............................................................................................................................................. 100
schematische voorstelling ..................................................................................................................... 102
voorwaarden voor geslaagde discours .................................................................................................. 104
valkuilen ................................................................................................................................................105
pragmatische gepastheid ..........................................................................................................................105
formeel en informeel taalgebruik .......................................................................................................... 106
taaluitingen – Taalhandelingen .................................................................................................................. 107
deixis ..................................................................................................................................................... 107
doel ...................................................................................................................................................... 108
geslaagdheidsvoorwaarden ...................................................................................................................110
meertaligheid ............................................................................................................................................110
link met ander linguïstische niveaus ...........................................................................................................110
pragmatiek en syntaxis ..........................................................................................................................110
pragmatiek en semantiek ...................................................................................................................... 111
linguistiek ...................................................................................................................................................... 111
Pagina 4 van 111
,TAAL EN TAALVERMOGEN
SOORTEN TAAL
MENSELIJKE TAAL
TYPISCHE KENMERKEN
CREATIEF
• Mensen kunnen steeds nieuwe zinnen maken met een beperkte set van regels
• Veel variatie mogelijk in zinslengte en woordgebruik
INTERACTIEF
• Taal = communicatiemiddel
• Taal is een sociaal gebeuren:
• wisselwerking: actie – reactie
• afstemmen taal op gesprekspartner
SPONTAAN
• niet intentioneel gemaakt
• Op elk moment over van alles en nog wat praten → onafhankelijk van ‘hier en nu’
WILLEKEURIG
• Er is een arbitraire relatie tussen vorm en betekenis: geen logisch verband tussen vorm en betekenis →
verband wordt geleerd: is ‘vis’ (of ‘poisson’ of ‘fish’ of…).
• Deze relatie is conventioneel = impliciete afspraak tussen sprekers van dezelfde taal
• Bv: ‘noord’ → klankpatroon geen relatie met betekenis ‘aangeduide windrichting’
COMPETENCE EN PERFORMANCE
• Competence = taalkennis of taalvermogen: impliceert grammatica = set van regels over fonologie +
morfosyntaxis + semantiek
• Performance = taalgebruik in bepaalde situatie: zichtbaar in versprekingen, gekozen registers, ellipsen
Pagina 5 van 111
,GESPROKEN VS GESCHREVEN TAAL
VERBAAL, NON-VERBAAL EN GEBARENTAAL
VERBALE COMMUNICATIE
• Mondelinge communicatie impliceert: spraak → begrip
• Verbaal: veronderstelt: spraakverstaanbaarheid, spraakverstaan en begrijpelijkheid
• Spraakverstaanbaarheid: duidelijke uitspraak van de klanken
• Spraakverstaan: goed capteren van de klanken
• Begrijpelijkheid: de betekenis achter de klankstroom vatten
NON-VERBALE COMMUNICATIE
• Communicatie zonder woorden
• voorbeelden:
• Handgebaren
• Lichaamshouding
• Gezichtsuitdrukking (al dan niet samen met een verbale boodschap)
• Bv.: afstand tussen 2 pratende mensen toont intimiteit.
➢ Deze afstand verschilt tussen culturen.
TAALVARIATIES EN MEERTALIGHEID
TAALVARIATIES
• Taal is geen homogene eenheid → veel variatie
• Taal varieert regionaal, sociaal en historisch
• Regio: Kempisch versus Limburgs; Nederlands versus Vlaams
• Sociaal: arbeider versus professor; jongeren versus ouderen
• Historisch: Nederlands uit 1918 versus Nederlands 2018
Pagina 6 van 111
,STANDAARDTAAL
• ‘Correcte’ variant o.v.v. woordenschat, zinsbouw, spelling en uitspraak
• Door overheid, media en onderwijs gebruikt
• Vastgelegd in woordenboeken
DIALECTEN
• Enkel een gesproken vorm → beperkte verspreiding
• Op alle linguïstische niveaus
• Klank
➢ bv. Antwerpse versus West-Vlaamse /a:/
• Woord
➢ bv. Antwerps ‘boke’ versus West-Vlaams ‘studje’
➢ Bv. Oud-Nederlands ‘edoch’ versus hedendaags ‘maar’
• Zin
➢ Oud-Nederlands: ‘Hebban olle vogela nestas hagunnan hinase hic enda thu’
• Gebruik
➢ bv. taal op fuif ≠ in bachelorproef
MEERTALIGHEID
• Ook hier variaties tussen talen merkbaar op alle linguïstische niveaus
• Klank
➢ Bv. Engelse ‘th’ in ‘there of ‘thick’
➢ Bv. koppeling letter-klank:
• Indonesische /a/ ligt tussen Nederlandse /a/ en /a:/, Italiaans heeft enkel /a:/
• Italiaans schrift telt 21 tekens en Nederlands 26 tekens (j, k, w, x en y)
• Woord
➢ Bv. Frans ‘table à manger’ versus Nederlands ‘eettafel’
➢ Bv. Frans ‘professeur’ versus Nederlands ‘leerkracht’ en ‘docent’
➢ Bv. Nederlands ‘de/het’ versus Turks ‘zonder lidwoorden’
• Zin
➢ Bv.: Italiaans ‘mangia’ versus Nederlands ‘hij/zij eet’
➢ Bv.: Plaats van werkwoord in bijzin in Nederlands versus Frans/Engels
Pagina 7 van 111
, • Ik denk dat ik honger heb
• Je pense que j’ai faim
• I think I’m hungry
• Gebruik
➢ Bv.: Japanner (loon) versus Vlaming (niet)
• Status van een taal wordt bepaald door toepassingsdomeinen
TAALONTWIKKELING
HOE VERWERFT KIND TAAL?
• Verschil ‘verwerven’ (onbewust) en ‘leren’ (bewust)
• Spelenderwijs via benoemen, herhalen en uitbreiden
IS TAAL AANGEBOREN OF AANGELEERD?
➢ Aanleren: Nurture
➢ Aangeboren: Nature
‘NATURE’ – ‘NURTURE’ DEBAT
• ‘Nature’ (19de eeuw - rationalisme): aangeboren: veronderstelt een talenknobbel
• ‘Nurture’ (20ste eeuw - empirisme): (leer)ervaring: veronderstelt een taalaanbod.
• Combinatie (21ste eeuw): genetische achtergrond + omgevingsinvloeden
➢ Hersenen ontwikkelen tijdens zwangerschap tot 25ste levensjaar
➢ Vooral prefrontale cortex, die ons impulsieve gedrag in toom houdt, ontwikkelt laat.
➢ Taalverwerving, ook bij sterk uiteenlopende talen, volgens gelijkaardig proces
➢ Wisselwerking tussen kind en omgeving
• Bv: blinde kinderen: geen blikrichting om aan te geven waarmee ze bezig zijn, volwassene
zoekt naar andere aanknopingspunten
DIERENTALEN
• Dierentaal is waarheidsgetrouw
• Dieren kunnen niet liegen
• Vogel kan m.b.v. ‘roep’ aangeven dat vijand in de buurt is
• Dierentaal is weinig gevarieerd en functioneel
• Ze beschikken slechts over een beperkte ‘woordenschat’
• Ze communiceren als er een directe aanleiding is
Pagina 8 van 111
, BIJENTAAL
• Soorten dansen
• Verschillen: Italiaanse (3 dansen) en Oostenrijkse honingbij (2) niet dezelfde ‘taal’
➢ Italiaanse: rondedans (voedselbron), sikkeldans (bron is dichtbij), wiegeldans (bron is veraf)
➢ Oostenrijkse: rondedans (bron) en wiegeldans (afstand: afhankelijk van Intensiteit beweging en
herhalingen is bron ver/groot)
KUNNEN DIEREN MENSELIJKE TAAL LEREN?
• Indien taal wordt beschouwd als communicatiemiddel: ja
➢ Taal als signaalfunctie → bijen
➢ Communicatie is HET onderscheid tussen levende en niet-levende wezens
• Indien men taal beschouwt als interactief, creatief, spontaan en willekeurig? Neen
➢ Interactief: neen?
• Bijen dansen ongeacht reactie van anderen
• Dansen zijn aangeboren, niet aangeleerd door omgeving
➢ Willekeurig: neen?
• Bij bijen is er relatie tussen vorm van beweging en betekenis
➢ Spontaan: neen?
• Bijen dansen enkel als ze voedselbron vinden
➢ Creatief: neen?
• Bijentaal beperkt tot informatie over grootte/afstand/aanwezigheid voedselbron
TAAL EN DENKEN
Complex om 2 te onderscheiden: taal en denken = sterk verweven vaardigheden
HISTORIEK
• Lokalisatie van ‘denken’ in het menselijk lichaam
• Homeros: ‘Denken in het hart’
• Hippocrates: ‘Denken in de hersenen’
BEÏNVLOEDT TAAL ONS DENKEN OF BEPAALT TAAL ONS DENKEN?
• Linguïstisch determinisme: taal bepaalt denken
• Universalisme: iedereen denkt op dezelfde manier
• Werkelijkheid ligt wellicht in het midden
Pagina 9 van 111
