Rechtspsychologie
DEEL I: een korte inleiding in de (rechts-)psychologie
Clash tussen psychologie en recht
1. Descriptief (data) <-> Prescriptief (regels)
2. Onzeker <-> Zeker en duidelijk
3. Globale focus (grote dataset) <-> Individuele toepassing
Verschillende voor het recht relevante disciplines
Rechtspsychologie Forensische psychologie
Gegrond in functieleer: kennis over waarneming, Gegrond in klinische psychologie over deviant gedrag
geheugen en beslissingsprocessen van individuen
Hoofdzakelijk gesteund op empirisch onderzoek Geen nadruk op empirische onderzoek
Nadruk op experimenteel onderzoek Focus op individuele gevallen
Alle actoren, inclusief politiële en justitiële Focus op dader en slachtoffers
autoriteiten en advocatuur
Doelstellingen rechtspsychologie
1. Informeren van juridische procedures en beslissingen
2. In kaart brengen van de best practices en te vermijden praktijken
Kenmerken Angelsaksische systemen
1. Common law traditie
2. Overwegend accusatoire procedure
3. Tegenstelling tussen staat vs actieve en autonome verdachte/beklaagde/beschuldigde
4. Rechter als onpartijdige scheidsrechter: nadruk op debat ter terechtzitting
Kenmerken continentale systemen
1. Civil law traditie
2. Overwegend inquisitoire procedure
3. Actieve rol voor politiële en justitiële autoriteiten bij onderzoek
4. Passieve rol voor partijen in het geding
5. Nadruk op het vooronderzoek
Soorten empirisch onderzoek
1. Fundamenteel onderzoek: gericht op theorievorming
2. Toegepast onderzoek: gericht op verandering in de praktijk
1
,Rechtspsychologie een overwegend kwantitatief experimenteel
onderzoek
Kwantitatief onderzoek Kwalitatief onderzoek
DOEL Verklaringen en verbanden Explorerend en/of theorievorming
(correlatie/causaliteit)
HOE Vragenlijsten, experimenten en meta-analyse Interviews, (participerende) observatie,
focusgroepen
DATA Cijfermatig Woorden
+ Generaliseren1 van resultaten Diepgang, flexibiliteit, context
- Zeer specifiek, weinig context/realiteit, Subjectiviteit, repliceerbaarheid, rol onderzoeker,
schijnbaar neutraal/objectief tijds- en arbeidsintensief
De stappen bij empirisch onderzoek: van studieobject naar
onderzoeksbevindingen
1. Thematiek in kaart brengen (literatuurstudie)
2. Probleem/lacune identificeren (literatuurstudie)
3. Onderzoeksvraag opstellen: voor elke factor moet je afzonderlijk onderzoek voeren
4. Methode kiezen: kwantitatief of kwalitatief
5. Data-analyse
Methoden
1. Vragenlijsten/surveys
a. Beschrijvende vragen en/of verbanden in kaart brengen
b. Grootschalig: veel personen
c. Systematische manier van vragen stellen
d. Op basis van steekproef: maar opletten voor fouten
i. Steekproeffouten
ii. Dekkingsfouten
iii. Responsfouten
iv. Meetfouten (sociaal wenselijkheid, vraagvolgorde-effect…)
2. Experimenteel onderzoek
a. Causale/verklarende vragen
b. Onafhankelijke en afhankelijke variabele
c. Experimentele en controlegroep: significant verschil?
3. Veldexperiment
a. In natuurlijke omgeving
b. Causale/verklarende vragen
4. Gevalstudies
a. Bestudering van individuele cases
b. Beschrijvend
5. Kwalitatief onderzoek
a. Minder gebruikelijk
b. Vooral interviews
1
Generaliseren= een vorm van abstractie waarbij gemeenschappelijke eigenschappen van specifieke instanties
worden geformuleerd als algemene concepten of claims
2
, c. Explorerend of diepgaande analyse van beweegredenen voor bepaald gedrag
Vormen van betrouwbaarheid (=maat voor consistentie)
1. Interbeoordelaarsbetrouwbaarheid: de mate waarin verschillende onderzoekers tot dezelfde
resultaten komen met dezelfde methode
2. Test-hertest betrouwbaarheid: de mate waarin dezelfde methode consistent dezelfde resultaten geeft
over de tijd
Vormen van validiteit (= meten wat je beoogt te meten)
1. Interne validiteit: onderzoek goed uitgevoerd? meet het onderzoeksdesign wat het beoogt te meten?
(GROUND TRUTH)
2. Inhoudsvaliditeit: worden alle belangrijke elementen gedekt? worden alle belangrijke aspecten van
het construct gemeten?
3. Predictieve validiteit: voorspellen van uitkomst obv de methode, voorspellen de resultaten wat de
theorie voorspelt?
4. Constructvaliditeit: hangen de constructen theoretisch gezien samen? hangen de meetresultaten
samen met gerelateerde constructen?
5. Ecologische validiteit: gelden de resultaten ook buiten de onderzoekscontext? zijn de bevindingen
generaliseerbaar naar de praktijk buiten het onderzoek?
Afweging tussen interne en ecologische validiteit (balans)
Interne validiteit (ground truth) Ecologische validiteit
EXPERIMENTEN + -
VELDSTUDIES - +
Het optimum ligt in het midden!
VEROORDELING VRIJSPRAAK
SCHULDIG Correct positief Vals negatief
ONSCHULDIG Vals positief Correct negatief
DEEL II: the bigger picture: het belang van het vinden en toepassen van best practices
Gerechtelijke dwalingen (= een fout in het rechtssysteem in om het
even welke fase van de procedure)
1. Onterechte politietussenkomsten
a. Vb: onterechte huiszoeking
2. Nalaten de echte dader te veroordelen
3. Onterechte vrijheidsberoving, maar geen veroordeling
a. Vb: mogelijkheid schadevergoeding te eisen omdat een persoon ten onrechte van zijn vrijheid
is beroofd (bijvoorbeeld door een arrestatie of detentie die later onterecht blijkt te zijn), maar
deze persoon uiteindelijk niet wordt veroordeeld voor een strafbaar feit.
3
DEEL I: een korte inleiding in de (rechts-)psychologie
Clash tussen psychologie en recht
1. Descriptief (data) <-> Prescriptief (regels)
2. Onzeker <-> Zeker en duidelijk
3. Globale focus (grote dataset) <-> Individuele toepassing
Verschillende voor het recht relevante disciplines
Rechtspsychologie Forensische psychologie
Gegrond in functieleer: kennis over waarneming, Gegrond in klinische psychologie over deviant gedrag
geheugen en beslissingsprocessen van individuen
Hoofdzakelijk gesteund op empirisch onderzoek Geen nadruk op empirische onderzoek
Nadruk op experimenteel onderzoek Focus op individuele gevallen
Alle actoren, inclusief politiële en justitiële Focus op dader en slachtoffers
autoriteiten en advocatuur
Doelstellingen rechtspsychologie
1. Informeren van juridische procedures en beslissingen
2. In kaart brengen van de best practices en te vermijden praktijken
Kenmerken Angelsaksische systemen
1. Common law traditie
2. Overwegend accusatoire procedure
3. Tegenstelling tussen staat vs actieve en autonome verdachte/beklaagde/beschuldigde
4. Rechter als onpartijdige scheidsrechter: nadruk op debat ter terechtzitting
Kenmerken continentale systemen
1. Civil law traditie
2. Overwegend inquisitoire procedure
3. Actieve rol voor politiële en justitiële autoriteiten bij onderzoek
4. Passieve rol voor partijen in het geding
5. Nadruk op het vooronderzoek
Soorten empirisch onderzoek
1. Fundamenteel onderzoek: gericht op theorievorming
2. Toegepast onderzoek: gericht op verandering in de praktijk
1
,Rechtspsychologie een overwegend kwantitatief experimenteel
onderzoek
Kwantitatief onderzoek Kwalitatief onderzoek
DOEL Verklaringen en verbanden Explorerend en/of theorievorming
(correlatie/causaliteit)
HOE Vragenlijsten, experimenten en meta-analyse Interviews, (participerende) observatie,
focusgroepen
DATA Cijfermatig Woorden
+ Generaliseren1 van resultaten Diepgang, flexibiliteit, context
- Zeer specifiek, weinig context/realiteit, Subjectiviteit, repliceerbaarheid, rol onderzoeker,
schijnbaar neutraal/objectief tijds- en arbeidsintensief
De stappen bij empirisch onderzoek: van studieobject naar
onderzoeksbevindingen
1. Thematiek in kaart brengen (literatuurstudie)
2. Probleem/lacune identificeren (literatuurstudie)
3. Onderzoeksvraag opstellen: voor elke factor moet je afzonderlijk onderzoek voeren
4. Methode kiezen: kwantitatief of kwalitatief
5. Data-analyse
Methoden
1. Vragenlijsten/surveys
a. Beschrijvende vragen en/of verbanden in kaart brengen
b. Grootschalig: veel personen
c. Systematische manier van vragen stellen
d. Op basis van steekproef: maar opletten voor fouten
i. Steekproeffouten
ii. Dekkingsfouten
iii. Responsfouten
iv. Meetfouten (sociaal wenselijkheid, vraagvolgorde-effect…)
2. Experimenteel onderzoek
a. Causale/verklarende vragen
b. Onafhankelijke en afhankelijke variabele
c. Experimentele en controlegroep: significant verschil?
3. Veldexperiment
a. In natuurlijke omgeving
b. Causale/verklarende vragen
4. Gevalstudies
a. Bestudering van individuele cases
b. Beschrijvend
5. Kwalitatief onderzoek
a. Minder gebruikelijk
b. Vooral interviews
1
Generaliseren= een vorm van abstractie waarbij gemeenschappelijke eigenschappen van specifieke instanties
worden geformuleerd als algemene concepten of claims
2
, c. Explorerend of diepgaande analyse van beweegredenen voor bepaald gedrag
Vormen van betrouwbaarheid (=maat voor consistentie)
1. Interbeoordelaarsbetrouwbaarheid: de mate waarin verschillende onderzoekers tot dezelfde
resultaten komen met dezelfde methode
2. Test-hertest betrouwbaarheid: de mate waarin dezelfde methode consistent dezelfde resultaten geeft
over de tijd
Vormen van validiteit (= meten wat je beoogt te meten)
1. Interne validiteit: onderzoek goed uitgevoerd? meet het onderzoeksdesign wat het beoogt te meten?
(GROUND TRUTH)
2. Inhoudsvaliditeit: worden alle belangrijke elementen gedekt? worden alle belangrijke aspecten van
het construct gemeten?
3. Predictieve validiteit: voorspellen van uitkomst obv de methode, voorspellen de resultaten wat de
theorie voorspelt?
4. Constructvaliditeit: hangen de constructen theoretisch gezien samen? hangen de meetresultaten
samen met gerelateerde constructen?
5. Ecologische validiteit: gelden de resultaten ook buiten de onderzoekscontext? zijn de bevindingen
generaliseerbaar naar de praktijk buiten het onderzoek?
Afweging tussen interne en ecologische validiteit (balans)
Interne validiteit (ground truth) Ecologische validiteit
EXPERIMENTEN + -
VELDSTUDIES - +
Het optimum ligt in het midden!
VEROORDELING VRIJSPRAAK
SCHULDIG Correct positief Vals negatief
ONSCHULDIG Vals positief Correct negatief
DEEL II: the bigger picture: het belang van het vinden en toepassen van best practices
Gerechtelijke dwalingen (= een fout in het rechtssysteem in om het
even welke fase van de procedure)
1. Onterechte politietussenkomsten
a. Vb: onterechte huiszoeking
2. Nalaten de echte dader te veroordelen
3. Onterechte vrijheidsberoving, maar geen veroordeling
a. Vb: mogelijkheid schadevergoeding te eisen omdat een persoon ten onrechte van zijn vrijheid
is beroofd (bijvoorbeeld door een arrestatie of detentie die later onterecht blijkt te zijn), maar
deze persoon uiteindelijk niet wordt veroordeeld voor een strafbaar feit.
3
