PLURIFORME SAMENLEVING
SAMENVATTING MAATSCHAPPIJLEER
HOOFDSTUK 1 VERSCHIL EN VERDRAAGZAAMHEID
Lang bestond het gevoel dat Nederland bij uitstek een open land was. Dat beeld is de
afgelopen twintig jaar voor het eerst ter discussie gesteld. Een genuanceerd beeld hierover
blijkt niet eenvoudig.
In dit hoofdstuk kijken we naar de volgende twee hoofdvragen:
- Hoe verdraagzaam is Nederland omgegaan met verschillen?
- Hoe definiëren we tolerantie in een pluriforme samenleving?
1.1 DE LANGZAME EENWORDING VAN NEDERLAND
In de loop der eeuwen kwamen veel reizigers naar Nederland.
Beschrijvingen over Nederland liepen uiteen van ‘geordend, bleek en koud’ tot termen als
‘vrijheid en respectvolheid’.
Die meningen zijn een beetje tegenstrijdig want orde leidt tot inperking van de vrijheid.
Ondanks dat vrijheidsdrang en ordening niet altijd samengaan ontstaat er in Nederland
een zekere mate van verdraagzaamheid met verschillende sociale klassen, godsdiensten en
levensstijlen.
Pluriforme samenleving: samenleving waarin mensen van verschillende klassen,
godsdiensten en levensstijlen samenleven
Nederland was een land van verschillen waarin culturele samenhang niet eenvoudig was:
Nederland omschreef zich als Republiek der Verenigde Provinciën.
Primaire doel van de Republiek der Verenigde Provinciën: verdediging tegen de
Spanjaarden.
Er waren verschillen tussen Noord en Zuid, katholiek en protestant, stad en platteland.
Pluriformiteit heeft in Nederland dus al veel langer bestaan, maar is versterkt door
nieuwkomers uit de hele wereld vanaf 1945.
De eenwording tot Nederland werd versterkt door:
- Communicatiemiddelen (telegrafie).
- Treinverbindingen.
- Invoering van dezelfde tijdsrekening in alle gebieden.
,1.2 ZIJN WIJ TOLERANT?
Tolerantie: het oogluikend toestaan van iets wat eigenlijk verboden is
Pragmatische keuze: Een keuze waarbij het profijt/nut zwaarder weegt dan de principes
van het geloof
Tolerantie was in eerste instantie een pragmatische keuze:
- De mate waarin mensen dicht op elkaar wonen, heeft invloed op de wijze waarop
men met elkaar omgaat (morele geografie).
- Door pluriformiteit was maatschappelijke vrede kwetsbaar.
- Als handelsland waren economische belangen dermate belangrijk dat er minder aan
principes van het geloof werd gehecht.
Tolerantie betekende dat pluriformiteit werd gedoogd.
Het katholicisme was bijvoorbeeld lange tijd verboden waardoor er schuilkerken ontstonden.
Deze werden wel getolereerd zolang de bijeenkomsten niet te opzichtig plaatsvonden.
Vrijheid van geweten bestond dus wel, maar kon niet altijd openbaar worden geuit.
Naast de pragmatische kant zat er ook een principiële kant aan de tolerantie. Het belang
van vrijheid van geweten gold in vergelijking met andere landen als belangrijke waarde. Zo
werd Nederland een toevluchtsoord voor dissidenten (andersdenkenden) als:
gecensureerde schrijvers (wetenschappers), Hugenoten uit Frankrijk en Portugese joden.
1.3 DEMOCRATIE VAN NATTE VOETEN
Door grote pluriformiteit heeft Nederland in een lange geschiedenis een cultuur van
compromissen ontwikkeld. Dit gegeven noemen we ook wel het poldermodel en de
pacificatiedemocratie: in een land van minderheden gaat het om compromissen en de
politiek is een kwestie van schikken en plooien.
De vroegste vorm van democratie in nederland is de ‘democratie van natte voeten’. De
waterschappen moesten door samenwerking ‘natte voeten’ voorkomen.
Een cultuur van compromissen heeft sterk bijgedragen aan het beheersen van conflicten.
De zoektocht naar een middenweg gaat hand in hand met een neiging tot conformisme: het
verlangen om zich aan te passen aan de opvattingen en gedragingen van de meerderheid in
de samenleving.
Verschillend denken over maatschappelijke vraagstukken blijkt vaak moeilijk. In de praktijk
zie je dat denkbeelden meer geconformeerd raken, ze passen zich aan.
1.4 EEN GEPOLARISEERDE TIJD
Oorzaken toegenomen politieke en sociale conflicten:
- Maatschappelijke (culturele) vraagstukken over bijvoorbeeld vluchtelingen,
discriminatie en de positie van homoseksuelen in moslimkringen vragen om politieke
oplossingen
- De economische en culturele gevolgen van globalisering (daardoor worden landen
steeds meer afhankelijk van elkaar)
, - Het verval van middenpartijen als PvdA, CDA en de VVD en de groei van
protestpartijen die minder tot compromis bereid zijn en zich richten tegen immigratie.
Door de toegenomen onverdraagzaamheid is de samenleving sterker gepolariseerd: de
tegenstellingen tussen groepen worden groter
Polarisatie kan de sociale cohesie in een land onder druk zetten.
(sociale cohesie = mensen durven met elkaar in contact te treden, sociale bindingen aan te
gaan, politieke en maatschappelijke verenigingen op te richten en handel met elkaar te
drijven)
Vergelijkbare ontwikkelingen vinden ook in andere westerse landen plaats.
SAMENVATTING MAATSCHAPPIJLEER
HOOFDSTUK 1 VERSCHIL EN VERDRAAGZAAMHEID
Lang bestond het gevoel dat Nederland bij uitstek een open land was. Dat beeld is de
afgelopen twintig jaar voor het eerst ter discussie gesteld. Een genuanceerd beeld hierover
blijkt niet eenvoudig.
In dit hoofdstuk kijken we naar de volgende twee hoofdvragen:
- Hoe verdraagzaam is Nederland omgegaan met verschillen?
- Hoe definiëren we tolerantie in een pluriforme samenleving?
1.1 DE LANGZAME EENWORDING VAN NEDERLAND
In de loop der eeuwen kwamen veel reizigers naar Nederland.
Beschrijvingen over Nederland liepen uiteen van ‘geordend, bleek en koud’ tot termen als
‘vrijheid en respectvolheid’.
Die meningen zijn een beetje tegenstrijdig want orde leidt tot inperking van de vrijheid.
Ondanks dat vrijheidsdrang en ordening niet altijd samengaan ontstaat er in Nederland
een zekere mate van verdraagzaamheid met verschillende sociale klassen, godsdiensten en
levensstijlen.
Pluriforme samenleving: samenleving waarin mensen van verschillende klassen,
godsdiensten en levensstijlen samenleven
Nederland was een land van verschillen waarin culturele samenhang niet eenvoudig was:
Nederland omschreef zich als Republiek der Verenigde Provinciën.
Primaire doel van de Republiek der Verenigde Provinciën: verdediging tegen de
Spanjaarden.
Er waren verschillen tussen Noord en Zuid, katholiek en protestant, stad en platteland.
Pluriformiteit heeft in Nederland dus al veel langer bestaan, maar is versterkt door
nieuwkomers uit de hele wereld vanaf 1945.
De eenwording tot Nederland werd versterkt door:
- Communicatiemiddelen (telegrafie).
- Treinverbindingen.
- Invoering van dezelfde tijdsrekening in alle gebieden.
,1.2 ZIJN WIJ TOLERANT?
Tolerantie: het oogluikend toestaan van iets wat eigenlijk verboden is
Pragmatische keuze: Een keuze waarbij het profijt/nut zwaarder weegt dan de principes
van het geloof
Tolerantie was in eerste instantie een pragmatische keuze:
- De mate waarin mensen dicht op elkaar wonen, heeft invloed op de wijze waarop
men met elkaar omgaat (morele geografie).
- Door pluriformiteit was maatschappelijke vrede kwetsbaar.
- Als handelsland waren economische belangen dermate belangrijk dat er minder aan
principes van het geloof werd gehecht.
Tolerantie betekende dat pluriformiteit werd gedoogd.
Het katholicisme was bijvoorbeeld lange tijd verboden waardoor er schuilkerken ontstonden.
Deze werden wel getolereerd zolang de bijeenkomsten niet te opzichtig plaatsvonden.
Vrijheid van geweten bestond dus wel, maar kon niet altijd openbaar worden geuit.
Naast de pragmatische kant zat er ook een principiële kant aan de tolerantie. Het belang
van vrijheid van geweten gold in vergelijking met andere landen als belangrijke waarde. Zo
werd Nederland een toevluchtsoord voor dissidenten (andersdenkenden) als:
gecensureerde schrijvers (wetenschappers), Hugenoten uit Frankrijk en Portugese joden.
1.3 DEMOCRATIE VAN NATTE VOETEN
Door grote pluriformiteit heeft Nederland in een lange geschiedenis een cultuur van
compromissen ontwikkeld. Dit gegeven noemen we ook wel het poldermodel en de
pacificatiedemocratie: in een land van minderheden gaat het om compromissen en de
politiek is een kwestie van schikken en plooien.
De vroegste vorm van democratie in nederland is de ‘democratie van natte voeten’. De
waterschappen moesten door samenwerking ‘natte voeten’ voorkomen.
Een cultuur van compromissen heeft sterk bijgedragen aan het beheersen van conflicten.
De zoektocht naar een middenweg gaat hand in hand met een neiging tot conformisme: het
verlangen om zich aan te passen aan de opvattingen en gedragingen van de meerderheid in
de samenleving.
Verschillend denken over maatschappelijke vraagstukken blijkt vaak moeilijk. In de praktijk
zie je dat denkbeelden meer geconformeerd raken, ze passen zich aan.
1.4 EEN GEPOLARISEERDE TIJD
Oorzaken toegenomen politieke en sociale conflicten:
- Maatschappelijke (culturele) vraagstukken over bijvoorbeeld vluchtelingen,
discriminatie en de positie van homoseksuelen in moslimkringen vragen om politieke
oplossingen
- De economische en culturele gevolgen van globalisering (daardoor worden landen
steeds meer afhankelijk van elkaar)
, - Het verval van middenpartijen als PvdA, CDA en de VVD en de groei van
protestpartijen die minder tot compromis bereid zijn en zich richten tegen immigratie.
Door de toegenomen onverdraagzaamheid is de samenleving sterker gepolariseerd: de
tegenstellingen tussen groepen worden groter
Polarisatie kan de sociale cohesie in een land onder druk zetten.
(sociale cohesie = mensen durven met elkaar in contact te treden, sociale bindingen aan te
gaan, politieke en maatschappelijke verenigingen op te richten en handel met elkaar te
drijven)
Vergelijkbare ontwikkelingen vinden ook in andere westerse landen plaats.
