2023-2024 Myrthe Rogmans
INLEIDING IN MODERNE FILOSOFIE
- Moderne filosofie wordt gesitueerd rond 1600 en eindigt rond 1900
“Onder de kalme zonneschijn van de geest, blijven de spoken van het bijgeloof afwezig.” David Hume
- Britse Filosoof 18e eeuw: houding van de filosoof “kalme zonneschijn van de geest” om zo
naar de werkelijkheid te kijken men kijkt na over wat geweest is en denkt hierover na
- Examen: wat zijn centrale denkbeelden, hoe belangrijke filosoof plaatsen in de tijd
SCHOOL VAN ATHENE
- 3 visies op filosofie, modellen van filosofiebeoefening in de geschiedenis van de Westerse
filosofie, ontstaan in het Oude Griekenland
1) Aristoteles
o Filosofie als synthese van alle kennis + ordening van de wetenschappen. Gesteund op
empirie leidt de rede tot een geïntegreerd, omvattend weten over mens, natuur, het
goddelijke. Elke wetenschap behoudt ook een zekere zelfstandigheid
o => Filosofie als wetenschap
2) Plato
o Plato verdedigd de gedachte dat filosofie een unificerende wetenschap is die alle
kennis integreert in een absoluut weten. Gesteund op het zuivere rede-denken leidt
het denken van Plato tot een transformatie van de denkende geest – spirituele
verheffing en opklimmen naar een goddelijke verlichting. Alle kennis ondergeschikt
aan ideaal van zelf-transformatie en contemplatie
o => Filosofie als spirituele wijsheidsleer
3) Socrates
o => Filosofie als praktische levenswijsheid
o In dit model staat de vraag naar ‘het goede leven’ centraal. De rede is een praktisch
vermogen van de menselijke geest om ‘goed’ en ‘kwaad’ te kennen, de deugd na te
streven, en zo een waarachtig en gelukkig leven te leiden – zowel individueel als in
gemeenschap.
o Socrates: ‘Het niet-doordachte leven is niet waard geleefd te worden.’
- Bij haar oorsprong, in het oude Griekenland, werd de filosofie nog niet zo strikt ingedeeld:
het ‘weten’ was één. Maar we zien toch al van bij het ‘volwassen’ worden van de Griekse
filosofie in de 4de eeuw die 3 modellen zich aftekenen.
o Bv. na bloetijd van de academie van Plato en het lyceum van Aristoteles : ontstaan
van filosofische scholen waar ‘praktische levenswijsheid’ centraal stond: stoïcisme,
epicurisme, maar ook scepticisme, de school van de cynici en cyrenaïci …
- In de hele geschiedenis van de Westerse filosofie: 3 modellen aanwezig, vaak vermengd,
zonder expliciet onderscheid te maken tussen wetenschap, spiritualiteit, praktische
levenswijsheid
- Filosofie laat zich vaak lezen als een literair genre, bv. de schitterende dialogen van Cicero, of
‘Over de vertroosting van de wijsbegeerte’ van Boëthius
- Vanaf de 17de eeuw echter: de wetenschappen verzelfstandigen zich
, o De scienza nuova – model van fysica gebaseerd op de wiskunde – wordt model van
zuiver theoretisch weten
o Dit leidt tot wat Ernest Gellner noemt een ‘nieuwe codificatie van de rede’: de 3
modellen van de filosofie worden langzaamaan uiteengedreven
PLOEG, ZWAARD, BOEK
FILOSOFIE EN GESCHIEDENIS VAN DE CULTUUR
- De filosofie is een cultuurbepaald cognitief symboolsysteem dat ontstaan is vanuit behoefte
aan kennis en verlangen naar inzicht in de natuur en het menselijk bestaan
- Volgens de filosoof-antropoloog Ernest Gellner wordt elke cultuur geconfronteerd met 3
uitdagingen:
o Production (a) - Coercion (b) – Cognition (c)
o a) Voorzien in levensonderhoud (economie)
o b) Sociale harmonie creëren (politiek, recht)
o c) Kennis verwerven, bewaren en doorgeven
Juristen nodig die studeren om de fakkel van huidige juristen over te nemen
=> Filosofie behoort tot sfeer van de kennis (cognition)
o 3 sferen / functies van de cultuur gesymboliseerd door: Ploeg - Zwaard - Boek
o Kennis = cruciaal … er zijn echter vele vormen van kennis
Kennis van de natuur (wetenschap vandaag)
Technische kennis: om de natuur te beheersen (techniek, ambachten) =
PLOEG
Spirituele kennis over de ultieme zin of bestemming van het menselijk
bestaan
Praktische wijsheid betreffende individuele leven en leven in gemeenschap
(ethiek, politiek) = ZWAARD
- Heel lang in de geschiedenis van de Mensheid waren al deze vormen van kennis met elkaar
vervlochten / geen echt onderscheid of differentiëring van de cognitie
GESCHIEDENIS VAN DE MENSHEID EN EVOLUTIE VAN DE CULTUUR
- Gellner onderkent 3 maatschappijvormen in de evolutie van menselijke cultuur:
o 1) Jagers – verzamelaars
o 2) Agrarische samenleving => AGRARIA
o 3) Industriële samenleving => INDUSTRIA
Kon pas ontstaan nadat agraria ontwikkeld was
- Evolutie in de maatschappijvormen: 1 2 3 = geschiedenis van mensheid
o 3 zonder 1 en 2 zou nooit ontstaan zijn
o Terugval mogelijk, maar weinig waarschijnlijk
- Overgang van 1 2: neolitische revolutie
o +/- 10.000 v.C.: sedentaire levenswijze ontstaat / landbouw … langzame evolutie
- Overgang 2 3: industriële revolutie
o 19de eeuw
o Mede gevolg van wetenschappelijke revolutie 16de /17de eeuw
2
,JAGERS-VERZAMELAARS / PRE-AGRARISCHE SAMENLEVING
- Gemeenschap domineert op het individu
o In een primitieve samenleving van jargers-verzamelaars bestaat het individu niet
- Familieband en tribale identiteit bepaalt regels van exogamie en reciprociteit tussen groepen
(Claude Lévi-Strauss, Les structures élémentaires de la parenté, 1949)
o Hij ontdekt overal in de wereld vindt je partronen terug van regels die van generatie
op generatie werden overgegeven en ging over de overlevering van goederen. Regels
rond incesverbod: niet huwen binnen eigen familie. Regels van exogamie: vrouwen
aan een bepaalde stam mogen worden doorgegeven maar niet aan een andere.
- Sterk geïncarneerd symboolsysteem: ploeg, zwaard en boek zijn één (ploeg en boek bestaan
nog niet … )
o Onderscheid tussen sfeer van pro
- Notie van autonome individu en onderscheid profaan/sacraal afwezig
- Grens tussen levenden en doden is poreus, tussen mens en natuur ook, mensen en goden …
- Het beeld van de ‘bon sauvage’ (= wilde mens die nog geen eigendom had => de miserie
begint op het momtnt dat iemand zegt: dit stuk land is mijn eigendom: Rousseau, 18de
eeuw) of de gelukkige primitieve mens in de stone age economics (Marshall Sahlins) … een
mythe
o We ‘weten’ ook heel weinig over verre verleden van eerste culturen. Niettemin …
culturele antropologie leert:
Veel ‘vrije tijd’ in pre-agrarische cultuur, relatief egalitair, maar in elke
cultuur: taboes, sterke sociale controle, een sacrale orde die ‘tremendum et
fascinans’ is – magie alom aanwezig
Niettemin: de agrarische revolutie was misschien een verlies !!! Maar we
kunnen niet terug …
o cf. ook: Yuval Noah Harari, Sapiens. A Brief History of Humankind, 2011
- Kennis = religieus-mythisch, geen onderscheid tussen zuiver theoretische kennis, technische
kennis, zingeving (religieuze kennis)
o “De sjamaan kan regen maken!”
- Geen arbeidsdeling, cultuur multi-focaal (bv. religie = kunst - jacht – ruil van goederen en
vrouwen – verhouding tot de geesten en goden)
o Bemerk: lange geschiedenis …
o Homo Sapiens: 200.000 jaar oud / 70.000 eerste fictieve talen Wanneer begon wat
wij ‘geschiedenis van de mensheid als cultuurwezen’ noemen ? … v Lascaux &
Altamira (grotschilderingen) tot eerste sedentaire culturen een heel lange weg
Muurschilderingen naar de sfeer van productie
AGRARISCHE CULTUUR
Kende zijn begin 12.000 jaar geleden.
- Kelner: het voordeel van een agrarische cultuur waar men aan landbouw doet is dat de sfeer
van de productie anders georganiseerd wordt => men moet niet meer op jacht gaan, dus de
voedselproductie heeft men al zelf in handen doordat men gewassen verbouwd
o Gebaseerd op creatie van surplus van voedsel en uitgestelde consumptie; men legt
graanschuren aan, men kan vee slechten en dit bewaren
3
, o Agragrische samenlevening maakt ook arbeidsdeling mogelijk =>
landbouwsamenleving doet ook eigendom ontstaan: ik bewaar het graan en wil dit
ruilen voor dieren, etc.
- Ontstaan van sociale klassen in geografisch sedentaire setting;
o Je krijgt een onderscheid tussen de ploeg: landbouwers, zwaard: de machthebbers
die samenleving beschermen en eigensomsverhoudingen reguleren en het boek:
bepaalde mensen die de kennis beheren
Theoretische kennis geleidelijk gedifferentieerd van praktisch-technische
kennis
o Macht en kennis in handen van een priesterkaste, sterk verweven met macht =>
religie is allesbepalend in de agrarische samenlevingen: goden bepalen mee of de
gewassen zullen groeien of niet.
Priesterkaste waakte over de kennis over de natuur maar ook over de wijze
waarop de samenleving moest georganiseerd worden. Deze stonden dicht bij
de machthebbers die het zwaard vertegenwoordigen.
- Ook hier geldt: lange geschiedenis
- Pas +/ - 5000 jaar geleden: eerste koninkrijken, schrift, geldwezen + polytheïsme
o Schrift ontstond, waarbij men via een tekensysteem vastlegde hoeveel oogst ze
hadden, regels rond de ruil van goederen, etc.
o Bv. Codex Hammurabi: Babylonisch recht – één van de oudste bekende wetboeken.
Geeft beeld van een samenleving waar een zekere ‘rule of law’ =>
verhouding reguleert tussen sociale standen/ organisatie van economie
weerspiegelt/ plichten v leger en soldaten/ absolute macht van Vorst bepaalt
/prerogatieven priesterkaste en verhouding tot goden instelt, zelfs erfrecht,
maar ook straffen voor tovenarij, overspel, etc.
- Gellner: wat we zien is hoe in de agrarische culturen door het schrift de kennis vastgeeld
wordt en in handen komt van een bepaalde kaste: de priesters => eeuwen lang is er in de
agrarische cultuur geen vorm van onafhankelijk theoretische kennis van de natuur – los van
spirituele wijsheidsleer en praktische kennis (techniek en ethiek en politiek)
o Kennis vervlochten met macht en structuur van sociale verhoudingen, mythische
voorstellingen, sacrale regels en taboes
o Een eerste codificatie van de kennis wordt mogelijk als er een schrift is en de notie
ontstaat van een systeem van concepten (abstracte taal) die verwijst naar een
Doctrine = een coherente leer die kan worden gereproduceerd en via cognitieve
reflectie uitgebreid, gesystematiseerd en van generatie op generatie overgeleverd
( van priesters tot priesters in een kan de kaste) – in handen van een gepriviligieerde
kaste. (>< pensée sauvage & religieus-mythisch ‘weten’ )
o Filosofie wordt mogelijk! Filosofie ontstond in axiale periode (800 – 300 v.C.): vrij laat
in Agrarisch tijdperk! (cf. begin Hoofdstuk 2)
Filosofie ontstond in de gehele wereld.
o Gellner: Filosofie van Plato = voorbeeld van zo’n codificatie die in de axiale periode is
ontsaan
- Kennis is hier echter nog altijd multi-focaal:
o Plato zijn dialogen zijn opgetekend waarbij Griekste burgers discussieren met oa
socrates bv: over de vraag: wat is een rechtvaardige samenleving? Bestaat
4
INLEIDING IN MODERNE FILOSOFIE
- Moderne filosofie wordt gesitueerd rond 1600 en eindigt rond 1900
“Onder de kalme zonneschijn van de geest, blijven de spoken van het bijgeloof afwezig.” David Hume
- Britse Filosoof 18e eeuw: houding van de filosoof “kalme zonneschijn van de geest” om zo
naar de werkelijkheid te kijken men kijkt na over wat geweest is en denkt hierover na
- Examen: wat zijn centrale denkbeelden, hoe belangrijke filosoof plaatsen in de tijd
SCHOOL VAN ATHENE
- 3 visies op filosofie, modellen van filosofiebeoefening in de geschiedenis van de Westerse
filosofie, ontstaan in het Oude Griekenland
1) Aristoteles
o Filosofie als synthese van alle kennis + ordening van de wetenschappen. Gesteund op
empirie leidt de rede tot een geïntegreerd, omvattend weten over mens, natuur, het
goddelijke. Elke wetenschap behoudt ook een zekere zelfstandigheid
o => Filosofie als wetenschap
2) Plato
o Plato verdedigd de gedachte dat filosofie een unificerende wetenschap is die alle
kennis integreert in een absoluut weten. Gesteund op het zuivere rede-denken leidt
het denken van Plato tot een transformatie van de denkende geest – spirituele
verheffing en opklimmen naar een goddelijke verlichting. Alle kennis ondergeschikt
aan ideaal van zelf-transformatie en contemplatie
o => Filosofie als spirituele wijsheidsleer
3) Socrates
o => Filosofie als praktische levenswijsheid
o In dit model staat de vraag naar ‘het goede leven’ centraal. De rede is een praktisch
vermogen van de menselijke geest om ‘goed’ en ‘kwaad’ te kennen, de deugd na te
streven, en zo een waarachtig en gelukkig leven te leiden – zowel individueel als in
gemeenschap.
o Socrates: ‘Het niet-doordachte leven is niet waard geleefd te worden.’
- Bij haar oorsprong, in het oude Griekenland, werd de filosofie nog niet zo strikt ingedeeld:
het ‘weten’ was één. Maar we zien toch al van bij het ‘volwassen’ worden van de Griekse
filosofie in de 4de eeuw die 3 modellen zich aftekenen.
o Bv. na bloetijd van de academie van Plato en het lyceum van Aristoteles : ontstaan
van filosofische scholen waar ‘praktische levenswijsheid’ centraal stond: stoïcisme,
epicurisme, maar ook scepticisme, de school van de cynici en cyrenaïci …
- In de hele geschiedenis van de Westerse filosofie: 3 modellen aanwezig, vaak vermengd,
zonder expliciet onderscheid te maken tussen wetenschap, spiritualiteit, praktische
levenswijsheid
- Filosofie laat zich vaak lezen als een literair genre, bv. de schitterende dialogen van Cicero, of
‘Over de vertroosting van de wijsbegeerte’ van Boëthius
- Vanaf de 17de eeuw echter: de wetenschappen verzelfstandigen zich
, o De scienza nuova – model van fysica gebaseerd op de wiskunde – wordt model van
zuiver theoretisch weten
o Dit leidt tot wat Ernest Gellner noemt een ‘nieuwe codificatie van de rede’: de 3
modellen van de filosofie worden langzaamaan uiteengedreven
PLOEG, ZWAARD, BOEK
FILOSOFIE EN GESCHIEDENIS VAN DE CULTUUR
- De filosofie is een cultuurbepaald cognitief symboolsysteem dat ontstaan is vanuit behoefte
aan kennis en verlangen naar inzicht in de natuur en het menselijk bestaan
- Volgens de filosoof-antropoloog Ernest Gellner wordt elke cultuur geconfronteerd met 3
uitdagingen:
o Production (a) - Coercion (b) – Cognition (c)
o a) Voorzien in levensonderhoud (economie)
o b) Sociale harmonie creëren (politiek, recht)
o c) Kennis verwerven, bewaren en doorgeven
Juristen nodig die studeren om de fakkel van huidige juristen over te nemen
=> Filosofie behoort tot sfeer van de kennis (cognition)
o 3 sferen / functies van de cultuur gesymboliseerd door: Ploeg - Zwaard - Boek
o Kennis = cruciaal … er zijn echter vele vormen van kennis
Kennis van de natuur (wetenschap vandaag)
Technische kennis: om de natuur te beheersen (techniek, ambachten) =
PLOEG
Spirituele kennis over de ultieme zin of bestemming van het menselijk
bestaan
Praktische wijsheid betreffende individuele leven en leven in gemeenschap
(ethiek, politiek) = ZWAARD
- Heel lang in de geschiedenis van de Mensheid waren al deze vormen van kennis met elkaar
vervlochten / geen echt onderscheid of differentiëring van de cognitie
GESCHIEDENIS VAN DE MENSHEID EN EVOLUTIE VAN DE CULTUUR
- Gellner onderkent 3 maatschappijvormen in de evolutie van menselijke cultuur:
o 1) Jagers – verzamelaars
o 2) Agrarische samenleving => AGRARIA
o 3) Industriële samenleving => INDUSTRIA
Kon pas ontstaan nadat agraria ontwikkeld was
- Evolutie in de maatschappijvormen: 1 2 3 = geschiedenis van mensheid
o 3 zonder 1 en 2 zou nooit ontstaan zijn
o Terugval mogelijk, maar weinig waarschijnlijk
- Overgang van 1 2: neolitische revolutie
o +/- 10.000 v.C.: sedentaire levenswijze ontstaat / landbouw … langzame evolutie
- Overgang 2 3: industriële revolutie
o 19de eeuw
o Mede gevolg van wetenschappelijke revolutie 16de /17de eeuw
2
,JAGERS-VERZAMELAARS / PRE-AGRARISCHE SAMENLEVING
- Gemeenschap domineert op het individu
o In een primitieve samenleving van jargers-verzamelaars bestaat het individu niet
- Familieband en tribale identiteit bepaalt regels van exogamie en reciprociteit tussen groepen
(Claude Lévi-Strauss, Les structures élémentaires de la parenté, 1949)
o Hij ontdekt overal in de wereld vindt je partronen terug van regels die van generatie
op generatie werden overgegeven en ging over de overlevering van goederen. Regels
rond incesverbod: niet huwen binnen eigen familie. Regels van exogamie: vrouwen
aan een bepaalde stam mogen worden doorgegeven maar niet aan een andere.
- Sterk geïncarneerd symboolsysteem: ploeg, zwaard en boek zijn één (ploeg en boek bestaan
nog niet … )
o Onderscheid tussen sfeer van pro
- Notie van autonome individu en onderscheid profaan/sacraal afwezig
- Grens tussen levenden en doden is poreus, tussen mens en natuur ook, mensen en goden …
- Het beeld van de ‘bon sauvage’ (= wilde mens die nog geen eigendom had => de miserie
begint op het momtnt dat iemand zegt: dit stuk land is mijn eigendom: Rousseau, 18de
eeuw) of de gelukkige primitieve mens in de stone age economics (Marshall Sahlins) … een
mythe
o We ‘weten’ ook heel weinig over verre verleden van eerste culturen. Niettemin …
culturele antropologie leert:
Veel ‘vrije tijd’ in pre-agrarische cultuur, relatief egalitair, maar in elke
cultuur: taboes, sterke sociale controle, een sacrale orde die ‘tremendum et
fascinans’ is – magie alom aanwezig
Niettemin: de agrarische revolutie was misschien een verlies !!! Maar we
kunnen niet terug …
o cf. ook: Yuval Noah Harari, Sapiens. A Brief History of Humankind, 2011
- Kennis = religieus-mythisch, geen onderscheid tussen zuiver theoretische kennis, technische
kennis, zingeving (religieuze kennis)
o “De sjamaan kan regen maken!”
- Geen arbeidsdeling, cultuur multi-focaal (bv. religie = kunst - jacht – ruil van goederen en
vrouwen – verhouding tot de geesten en goden)
o Bemerk: lange geschiedenis …
o Homo Sapiens: 200.000 jaar oud / 70.000 eerste fictieve talen Wanneer begon wat
wij ‘geschiedenis van de mensheid als cultuurwezen’ noemen ? … v Lascaux &
Altamira (grotschilderingen) tot eerste sedentaire culturen een heel lange weg
Muurschilderingen naar de sfeer van productie
AGRARISCHE CULTUUR
Kende zijn begin 12.000 jaar geleden.
- Kelner: het voordeel van een agrarische cultuur waar men aan landbouw doet is dat de sfeer
van de productie anders georganiseerd wordt => men moet niet meer op jacht gaan, dus de
voedselproductie heeft men al zelf in handen doordat men gewassen verbouwd
o Gebaseerd op creatie van surplus van voedsel en uitgestelde consumptie; men legt
graanschuren aan, men kan vee slechten en dit bewaren
3
, o Agragrische samenlevening maakt ook arbeidsdeling mogelijk =>
landbouwsamenleving doet ook eigendom ontstaan: ik bewaar het graan en wil dit
ruilen voor dieren, etc.
- Ontstaan van sociale klassen in geografisch sedentaire setting;
o Je krijgt een onderscheid tussen de ploeg: landbouwers, zwaard: de machthebbers
die samenleving beschermen en eigensomsverhoudingen reguleren en het boek:
bepaalde mensen die de kennis beheren
Theoretische kennis geleidelijk gedifferentieerd van praktisch-technische
kennis
o Macht en kennis in handen van een priesterkaste, sterk verweven met macht =>
religie is allesbepalend in de agrarische samenlevingen: goden bepalen mee of de
gewassen zullen groeien of niet.
Priesterkaste waakte over de kennis over de natuur maar ook over de wijze
waarop de samenleving moest georganiseerd worden. Deze stonden dicht bij
de machthebbers die het zwaard vertegenwoordigen.
- Ook hier geldt: lange geschiedenis
- Pas +/ - 5000 jaar geleden: eerste koninkrijken, schrift, geldwezen + polytheïsme
o Schrift ontstond, waarbij men via een tekensysteem vastlegde hoeveel oogst ze
hadden, regels rond de ruil van goederen, etc.
o Bv. Codex Hammurabi: Babylonisch recht – één van de oudste bekende wetboeken.
Geeft beeld van een samenleving waar een zekere ‘rule of law’ =>
verhouding reguleert tussen sociale standen/ organisatie van economie
weerspiegelt/ plichten v leger en soldaten/ absolute macht van Vorst bepaalt
/prerogatieven priesterkaste en verhouding tot goden instelt, zelfs erfrecht,
maar ook straffen voor tovenarij, overspel, etc.
- Gellner: wat we zien is hoe in de agrarische culturen door het schrift de kennis vastgeeld
wordt en in handen komt van een bepaalde kaste: de priesters => eeuwen lang is er in de
agrarische cultuur geen vorm van onafhankelijk theoretische kennis van de natuur – los van
spirituele wijsheidsleer en praktische kennis (techniek en ethiek en politiek)
o Kennis vervlochten met macht en structuur van sociale verhoudingen, mythische
voorstellingen, sacrale regels en taboes
o Een eerste codificatie van de kennis wordt mogelijk als er een schrift is en de notie
ontstaat van een systeem van concepten (abstracte taal) die verwijst naar een
Doctrine = een coherente leer die kan worden gereproduceerd en via cognitieve
reflectie uitgebreid, gesystematiseerd en van generatie op generatie overgeleverd
( van priesters tot priesters in een kan de kaste) – in handen van een gepriviligieerde
kaste. (>< pensée sauvage & religieus-mythisch ‘weten’ )
o Filosofie wordt mogelijk! Filosofie ontstond in axiale periode (800 – 300 v.C.): vrij laat
in Agrarisch tijdperk! (cf. begin Hoofdstuk 2)
Filosofie ontstond in de gehele wereld.
o Gellner: Filosofie van Plato = voorbeeld van zo’n codificatie die in de axiale periode is
ontsaan
- Kennis is hier echter nog altijd multi-focaal:
o Plato zijn dialogen zijn opgetekend waarbij Griekste burgers discussieren met oa
socrates bv: over de vraag: wat is een rechtvaardige samenleving? Bestaat
4
